Η Αριστερά
Πως μπορούμε να απαλλαγούμε από τον καπιταλισμό: Aρκούν τα “τσιμπήματα της μέλισσας”;

Ο συγγραφέας Τζον Χόλογουεη ήταν ομιλητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο την Πέμπτη 1η Mάρτη, καλεσμένος του περιοδικού Αλάνα. Το θέμα της συζήτησης είχε οριστεί ως “Μπορούμε να ανατρέψουμε τον καπιταλισμό με ένα εκατομμύριο τσιμπήματα μέλισσας;”. Ο Χόλογουεη είναι καθηγητής στο Μεξικό και ένας από τους πιο βασικούς εκπροσώπους του ρεύματος της Αυτονομίας. Το τελευταίο βιβλίο του “Ας αλλάξουμε τον κόσμο χωρίς να πάρουμε την εξουσία” είναι η πιο ολοκληρωμένη παρουσίαση των απόψεων της Αυτονομίας για το πώς μπορούμε να φτάσουμε σε έναν άλλο διαφορετικό κόσμο.

Ο Χόλογουεη έκανε μια συγκινητική ομιλία. Τόνισε τη σημασία του να λες “Οχι”. Οχι στα ιδιωτικά πανεπιστήμια, όχι στον πόλεμο, όχι στην εκμετάλλευση. Στο κέντρο της τοποθέτησής του βρισκόταν το δίκαιο της επανάστασης, ότι έχουμε δίκιο να αντιστεκόμαστε στα πάντα. Είμαστε πολλοί, έχουμε δίκιο και οι άλλοι... “ξέρετε αυτοί οι άλλοι”, έλεγε με χαρακτηριστικό υποτιμητικό ύφος, αναφερόμενος στην άρχουσα τάξη, είναι λίγοι και αδύναμοι.

Η αισιοδοξία του Χόλογουεη είναι καλό αντίδοτο απέναντι στην ηττοπάθεια της παραδοσιακής Αριστεράς. Ομως στη συζήτηση έγινε φανερό ότι η στρατηγική του Χόλογουεη δεν δίνει λύση στα κεντρικά ζητήματα του κινήματος.

Το ζήτημα της στρατηγικής είναι σημαντικό γιατί έχει να κάνει με το πώς θεωρούμε ότι μπορούμε να φτάσουμε σε ένα διαφορετικό κόσμο. Ο Χόλογουεη κάνει κριτική στις απόψεις ότι αυτή η αλλαγή μπορεί να γίνει μέσα από το κράτος. Το να πάρεις την κυβέρνηση, υποστηρίζει, δεν σημαίνει τίποτα. Το κράτος είναι ένας βίαιος και αυταρχικός μηχανισμός και δεν πρόκειται να αλλάξει. Αντίθετα, όποιος κυβερνάει, παρόλες τις προθέσεις του είναι αναγκασμένος να διατηρεί αυτά τα άσχημα χαρακτηριστικά του κράτους.

Ομως η αντιπρόταση του Χόλογουεη είναι να αγνοήσουμε το κράτος. “Εμείς λέμε πάντα Οχι. Είπαμε Οχι με την εξέγερση του Πολυτεχνείου το ‘73. Είπαμε Οχι και στον Καραμανλή και τον Παπανδρέου στη Μεταπολίτευση. Είπαμε Οχι με την εξέγερση στην Αργεντινή το 2001, λέμε Οχι και στον πρόεδρο Κίρτσνερ σήμερα. Είπαμε Οχι με την εξέγερση στην Κοτσαμπάμπα της Βολιβίας, λέμε Οχι και στον Μοράλες”, είπε χαρακτηριστικά.

Ηταν όμως ειρωνικό ότι η συζήτηση στο Πάντειο, γινόταν λίγες ώρες μόνο αφού η αστυνομία του Πολύδωρα είχε εξαπολύσει επίθεση με δακρυγόνα και ένας ειδικός φρουρός είχε φτάσει να πυροβολήσει στο τεράστιο πανεκπαιδευτικό συλλαλητήριο. Πώς άραγε μπορείς να αγνοήσεις το κράτος όταν σου επιτίθεται;

Η απάντηση που δίνει ο Χόλογουεη είναι μεταφυσική. Υποστηρίζει πως το κάθε μας Οχι, η κάθε μας δράση ενάντια στο σύστημα, δημιουργεί μια ρωγμή μέσα στον καπιταλισμό. Αυτές οι ρωγμές μπορούν να δημιουργουν “Ελεύθερες ζώνες”, δηλαδή χώρους, κοινότητες, συλλογικότητες που βγαίνουν έξω από τον έλεγχο του συστήματος. Αυτά είναι πραγματικά χτυπήματα στον καπιταλισμό, “εδώ και τώρα και όχι κάποια στιγμή στο μέλλον όταν θα γίνει η επανάσταση”, που λειτουργούν σαν “τσιμπήματα μελισσών”. Οσο πιο πολλά είναι τα τσιμπήματα των μελισσών, τόσο περισσότερο θα αδυνατίζει το σύστημα. “Ο καπιταλισμός δεν θα πεθάνει από μαχαιριά στην καρδιά, αλλά από πολλά και ξεχωριστά τσιμπήματα”. Αυτές οι ρωγμές σύμφωνα με τον Χόλογουεη μπορεί να είναι από ένα μεγάλο κίνημα μέχρι ένα καφέ που χρησιμοποιεί προϊόντα από δίκαιο εμπόριο.

Mεξικό

Η αλήθεια είναι ότι στον καπιταλισμό δεν μπορούν να υπάρξουν “ελεύθερες ζώνες”. Το ίδιο το αγαπημένο παράδειγμα του Χόλογουεη, οι Ζαπατίστας, είναι χαρακτηριστικό. Η εξέγερση των ιθαγενών στην επαρχία Τσιάπας του Μεξικό μπορεί να έχει αναγκάσει τον μεξικάνικο στρατό να μην κάνει επιθέσεις όποτε θέλει. Ομως οι ιθαγενείς δεν είναι ελεύθεροι, παραμένουν πολιορκημένοι από μια στρατιωτική δύναμη που μπορεί να τους συντρίψει. Ακόμα και αυτές τους τις κατακτήσεις, τις οφείλουν σε μεγάλο βαθμό στην εργατική τάξη του Μεξικού. Το μεξικάνικο κράτος δεν επιτίθεται στους Ζαπατίστας μόνο όσο φοβάται την αντίδραση που θα προκληθεί στην υπόλοιπη χώρα. Και το σημαντικότερο είναι ότι όση “Αυτονομία” και να έχει η επαρχία Τσιάπας, σε κανένα βαθμό αυτό δε λύνει το βασικότερο πρόβλημα των ιθαγενών που είναι η φτώχεια. Το “Οχι” των Ζαπατίστας, όσο παραμένει πανίσχυρο το μεξικάνικο κράτος δεν μπορεί να δώσει καμιά απάντηση. Θα ήταν υποκρισία να πει κανείς ότι μπορούν να “αγνοήσουν” το κράτος.

Το άλλο παράδειγμα “ελεύθερης ζώνης”, σύμφωνα με τον Χόλογουεη είναι τα εργοστάσια της Αργεντινής που πέρασαν στον έλεγχο των εργατών στη διάρκεια της εξέγερσης του 2001, κάποια από τα οποία παραμένουν σε κατάληψη σήμερα. Δυστυχώς και αυτή η εμπειρία δείχνει τα όρια της “ελεύθερης ζώνης”.

Αντίθετα με τη φεουδαρχία, όπου μπορούσε να αναπτύσσεται η νέα καπιταλιστική οικονομία παράλληλα με το παλιό σύστημα, σήμερα δεν μπορούμε να έχουμε “λίγο σοσιαλισμό” πλάι στον καπιταλισμό. Μερικές δεκάδες κατειλημμένα μικρά εργοστάσια μέσα σε μια τεράστια καπιταλιστική οικονομία όπως της Αργεντινής δεν είναι “σοσιαλισμός”. Οι καταλήψεις είναι ένα σημαντικό όπλο των εργατών καθώς παλεύουν ενάντια στο σύστημα, αλλά η ίδια η κατάληψη δε σημαίνει ότι αλλάζει αυτόματα η ζωή των καταληψιών.

Ο Χόλογουεη προσπαθώντας να απαντήσει στην Αριστερά που κυνηγάει την κυβέρνηση, καταλήγει να αγνοεί συνολικά το ζήτημα της στρατηγικής. Είναι σαν να λέει ότι από τη στιγμή που θέλουμε να αλλάξει ο κόσμος, έχει κιόλας αλλάξει. Τα πράγματα είναι πολύ πιο σύνθετα από ένα σκέτο “θέλω”, γιατί η πραγματικότητα στον καπιταλισμό είναι αντιφατική. Αναγκαζόμαστε να δουλεύουμε και έτσι να αναπαράγουμε το σύστημα όχι γιατί  θέλουμε, αλλά γιατί δεν μπορούμε να κάνουμε αλλιώς. Είμαστε ταυτόχρονα κομμάτι του συστήματος, την ίδια ώρα που παλεύουμε ενάντια στο σύστημα. Για τον Χόλογουεη, η μόνη πραγματική αντίσταση είναι η “φυγή”. Η δουλεύεις για το αφεντικό, άρα είσαι εντός του συστήματος, ή παρατάς τη δουλειά και άρα είσαι ενάντια στο σύστημα. Τόνισε, εξάλλου με ειλικρίνεια στην αρχή της ομιλίας του ότι σε φιλοσοφικό επίπεδο δεν θεωρεί χρήσιμη τη διαλεκτική του Χέγκελ, τον τρόπο σκέψης δηλαδή που αναδεικνύει τις αντιφάσεις. Πρότεινε μια “αρνητική διαλεκτική” που μοιάζει με λογική “άσπρο-μαύρο”.

Η προσωπική στάση ζωής είναι σημαντική, αλλά από μόνη της η “φυγή” δεν είναι αντίσταση. Οι ερημίτες δεν παλεύουν ενάντια στο σύστημα. Η προσωπική στάση γίνεται αντίσταση όταν εντάσσεται σε μια συλλογική και οργανωμένη προσπάθεια για την ανατροπή του συστήματος. Μέσα στους τέσσερις τοίχους ενός “εναλλακτικού καφέ” μπορεί να μην βλέπει κανείς τον καπιταλισμό, αλλά αυτό δε σημαίνει ότι η βία, η εκμετάλλευση και η καταπίεση σταματάνε να υπάρχουν.

Εχοντας βάλει στην άκρη τη στρατηγική για την ανατροπή του συστήματος, ο Χόλογουεη δεν ενδιαφέρεται για το ποιοι μπορούν να τα καταφέρουν, ποιο είναι το “υποκείμενο” της επανάστασης. Αφού όλα είναι προσωπικές επιλογές “φυγής”, η εργατική τάξη και όλοι οι καταπιεσμένοι έχουν τις ίδιες δυνατότητες.

Eργατική Tάξη

Τα Οχι μας, όμως δεν έχουν αποτελεσματικότητα απο μόνα τους, όταν δεν μπορούν να οργανωθούν σε μια πραγματική δύναμη που να σταματάει το σύστημα. Η εργατική τάξη επειδή είναι συλλογική και πάνω της στηρίζεται ολόκληρο το σύστημα του κέρδους, μπορεί να αποτελέσει μια τέτοια δύναμη, ενώ άλλα κομμάτια των καταπιεσμένων δεν μπορούν. Ο πόλεμος για παράδειγμα δεν σταματάει επειδή το θέλουμε, αλλά με απεργίες που μπορούν να σταματήσουν το στρατό και να ρίξουν κυβερνήσεις.

Οταν αυτή η δράση ενάντια στο σύστημα αναπτύσσεται, αναγκαστικά βρίσκει μπροστά της τον κρατικό μηχανισμό. Βρίσκεις όχι μόνο το στρατό και την αστυνομία, αλλά και τα δικαστήρια, τους ιδεολογικούς μηχανισμούς και τα ΜΜΕ. Για να αντιμετωπίσεις αυτή την οργανωμένη βία, χρειάζεται οργάνωση, συντονισμό και συγκεκριμένη ανάλυση. Ο ισχυρισμός του Χόλογουεη ότι “πρέπει να πολεμήσουμε τον καπιταλισμό, με μέσα που δεν θα του μοιάζουν” σκοντάφτει στο εμπόδιο ότι στη βία του κράτους χρειάζεται να απαντήσεις με κάποιας μορφής βία, στο συγκεντρωτισμό του κράτους πρέπει να αντιπαρατεθείς με κάποιας μορφής συγκεντρωτισμό. Σε μια απεργία χρειάζεται για παράδειγμα να απομονώσεις τους απεργοσπάστες. Οι ίδιοι οι Ζαπατίστας είναι αναγκασμένοι να έχουν στρατό και ιεραρχία.

Ο Χόλογουεη χωρίζει την αριστερά σε δύο ρεύματα. Το ένα που ελπίζει στην αλλαγή μέσω του κράτους και το άλλο, το Αυτόνομο, που ελπίζει στην αλλαγή “πέρα” από το κράτος. Στην πραγματικότητα, τα ρεύματα είναι τρία. Η παράδοση του επαναστατικού μαρξισμού δεν προτεινει την “κατάληψη” του κράτους αλλά την ανατροπή του. Το καπιταλιστικό κράτος, όντως δεν μπορεί να μεταρρυθμιστεί και γι’ αυτό αν θέλουμε να νικήσουμε χρειάζεται να συγκρουστούμε με τους μηχανισμούς του.

Αν δεν το κάνουμε, οι μηχανισμοί αυτοί θα στραφούν εναντίον μας και είναι ικανοί να καταστρέψουν όχι μόνο όσες “ελεύθερες ζώνες” έχουμε φτιάξει αλλά και να πάρουν πίσω όλες μας τις κατακτήσεις. Η Λατινική Αμερική είναι γεμάτη από τέτοιες εμπειρίες με χούντες που τσάκισαν τεράστια κινήματα. Η αισιοδοξία του αντικαπιταλιστικού κινήματος δεν πρέπει να μας κάνει να τις ξεχνάμε.