Συνεντεύξεις
Oχι άλλες “αυτοκτονίες” στις φυλακές: Συνέντευξη με τη Χρύσα Τζαφέτα

Oι συνθήκες στις φυλακές έχουν φτάσει στο απροχώρητο. Oι κρατούμενοι έχουν αρχίσει να αντιδρούν μαζικά

Το τελευταίο διάστημα έχουν αυξηθεί οι «αυτοκτονίες» στις φυλακές. Γιατί συμβαίνει αυτό κατά τη γνώμη σου;

Είναι αλήθεια ότι το τελευταίο δίμηνο έχουν σημειωθεί σε κρατητήρια και φυλακές επτά θάνατοι από τους οποίου οι περισσότεροι χαρακτηρίστηκαν ως  αυτοκτονίες. Τα  πιο πρόσφατα περιστατικά  ήταν ο απαγχονισμός ενός 20χρονου Αλβανού στο Α.Τ. Ιλίου και ο θάνατος ενός 45χρονου στο Τμήμα Μεταγωγών Θεσσαλονίκης. Πριν από μερικές βδομάδες στο Α.Τ. Βόλου ένας νεαρός Αφγανός, ο Χασσάν Κ. ο οποίος είχε διωχθεί από το καθεστώς των Ταλιμπάν, αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει, όταν του ανακοινώθηκε ότι η αίτησή του για χορήγηση πολιτικού ασύλου απορρίφθηκε για δεύτερη φορά. 

Τα τελευταία χρόνια το μόνο που έχει γίνει πιο ανθρώπινο στις φυλακές είναι οι ονομασίες:«σωφρονιστικό κατάστημα» αντί για «φυλακή» και «ίδρυμα αγωγής ανηλίκων» αντί για «αναμορφωτήριο». Στην ουσία όμως από τον κρατικό προϋπολογισμό ελάχιστα χρήματα διατίθενται για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης. Πρόσφατα ο Παπαληγούρας ανακοίνωσε την πρόσληψη 218 σωφρονιστικών υπαλλήλων. Η επιτήρηση και η καταστολή ενισχύονται αλλά οι φυλακές παραμένουν άθλιοι χώροι όπου οι κρατούμενοι τυγχάνουν κακοποίησης ή και βασανισμού και βλέπουν τα δικαιώματά τους να παραβιάζονται συστηματικά.

Ποιες είναι οι συνθήκες κράτησης; Ποια είναι η κοινωνική σύνθεση των κρατουμένων;

Καταρχήν υπάρχει τεράστιο χάσμα ανάμεσα στις νομοθετικές διατάξεις και στην πραγματικότητα. Για παράδειγμα, όσον αφορά τους ανήλικους κρατουμένους, υποτίθεται ότι οι ποινές πρέπει να είναι επιεικείς και η φυλάκιση  να είναι το έσχατο μέτρο, εφόσον έχουν εξαντληθεί εναλλακτικές ποινές, όπως η κοινωφελής εργασία η ημιελεύθερη διαβίωση και η αναστολή υπό επιτήρηση. Αυτό στην πράξη δεν ισχύει. Ενδεικτικά, στις φυλακές της Κασσαβέτειας ανήλικος τσιγγάνος εκτίει ποινή 18 μηνών για την κλοπή ενός κασετοφώνου! Και η περίπτωσή του δεν είναι η μοναδική.

 Το βασικότερο όμως πρόβλημα, είναι η συνεχής παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των κρατουμένων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την πρόληψη των Βασανιστηρίων μετά από έρευνα σε όλα τα σωφρονιστικά καταστήματα της χώρας διαπιστώνει: ελλιπή ιατρική περίθαλψη, κρούσματα κακομεταχείρισης μεταναστών με ταυτόχρονη ατιμωρησία των υπεύθυνων αστυνομικών οργάνων, παραβίαση του δικαιώματος των κρατουμένων για πρόσβαση σε δικηγόρο, πλημμελή εισαγγελική έρευνα καταγγελιών για κακοποίηση μέχρι και απόκρυψη ύπαρξης «προσωρινών χώρων κράτησης». Δηλαδή υπάρχουν σε όλη τη χώρα μικρά Γκουαντανάμο όπου ανακρίνονται και βασανίζονται κρατούμενοι. Το γεγονός αυτό επιβεβαιώθηκε και με την υπόθεση των Πακιστανών που απήχθησαν ως ύποπτοι για τρομοκρατία.

Kαι φυσικά η υποχρηματοδότηση που ανέφερα προηγουμένως συνεπάγεται απαράδεκτες κτιριακές εγκαταστάσεις, συνθήκες υγιεινής που υπολείπονται του ελάχιστου ανεκτού επιπέδου και απουσία των προβλεπόμενων χώρων σίτισης ή άθλησης σε πολλές φυλακές. Οι συνθήκες επιβαρύνονται περισσότερο εξαιτίας της ύπαρξης υπεράριθμων κρατουμένων. Ο πληθυσμός των εγκλείστων υπερβαίνει το όριο πληρότητας  μέχρι και κατά 80%. Αυτό οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι το 30% περίπου των κρατουμένων είναι υπόδικοι. Στην Ελλάδα παρατηρείται η μεγαλύτερη διάρκεια προφυλάκισης από όλες τις χώρες της Ε.Ε., με μέσο όρο κράτησης τους 12 μήνες, τη στιγμή που στην Ευρώπη ο μέσος όρος είναι 5,5 μήνες.

Το πραγματικό όμως πρόβλημα των φυλακών δεν είναι ο υπερπληθυσμός αλλά η υπερφτώχεια, για να μιλήσουμε για την κοινωνική σύνθεση των εγκλείστων. Το ποινικό σύστημα μοιάζει να τιμωρεί τις πιο ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού, όπως τους νέους, τους ανέργους, τους φτωχούς και τους μετανάστες. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο Ειδικό Κατάστημα Κράτησης Ανηλίκων στο Βόλο ένας στους δύο κρατουμένους είναι αναλφάβητος, ενώ δύο στους τρεις δεν έχουν χρήματα για να αγοράσουν οτιδήποτε.  Οι μετανάστες είναι τα μεγαλύτερα θύματα αυτού του θεσμού του οποίου η ίδια η σύνθεση ευνοεί τις διακρίσεις. Οι περισσότεροι εκτίουν ποινή μικρότερη του ενός χρόνου απλώς επειδή δεν έχουν τη δυνατότητα να την εξαγοράσουν. Πολλοί αγνοούν τη δυνατότητα λήψης δωρεάν νομικής βοήθειας και γίνονται εύκολα θύματα οικονομικής εκμετάλλευσης. Πρόσφατα δικηγόρος ζήτησε 700ευρώ από 17χρονο Νιγηριανό για να του συμπληρώσει απλώς μία αίτηση για άδεια παραμονής! Και φυσικά μετά την αποφυλάκισή τους οι μετανάστες δεν έχουν πολλά να ελπίζουν αφού ο μόνος δρόμος που ανοίγει για αυτούς είναι ο δρόμος της απέλασης. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι οι περισσότεροι αυτόχειρες στις φυλακές είναι μετανάστες.

Πόσο εύκολα καταλήγει κάποιος στη φυλακή;

 Εξαρτάται από το ποιος είναι αυτός ο κάποιος. Ένας μετανάστης ή ένας φοιτητής ή εργαζόμενος που διαδηλώνει μπορεί εύκολα να συλληφθεί  και να φυλακιστεί και εξίσου δύσκολα να αποφυλακιστεί. Αλλά αν μιλάμε για κάποιον τραπεζίτη, εφοπλιστή ή «κουμπάρο» υπουργού μπλεγμένο σε σκάνδαλα, σπάνια τιμωρείται και όταν αυτό συμβαίνει, συνήθως πέφτει «στα μαλακά». Τελευταία οι νέοι αντιτρομοκρατικοί νόμοι προβλέπουν «ειδικά διατάγματα», «ειδικό καθεστώς συλλήψεων και δικών», αλλά δημιουργούν και νέες κατηγορίες εγκλημάτων. Οι δικαστές και οι αστυνομικοί αποκτούν ενισχυμένη εξουσία. Διαδηλώσεις, απεργίες, τα πάντα περνούν από τον έλεγχο της Δικαιοσύνης. Καθώς λοιπόν ποινικοποιούνται ολοένα και περισσότερες πράξεις, αυξάνονται και οι πιθανότητες για κάποιον να καταλήξει στη φυλακή.

Πάντως οι ίδιοι οι κρατούμενοι προβάλλουν αιτήματα πέρα από τη βελτίωση των συνθηκών κράτησης, όπως είναι η μη προφυλάκιση των διαδηλωτών, η τριετής αμνήστευση των ποινών, η κατάργηση της ποινής των ισοβίων και η αντικατάστασή της με πρόσκαιρη κάθειρξη. Πιστεύω ότι τα αιτήματα αυτά πρέπει να ξεπεράσουν τους τοίχους της φυλακής και να υιοθετηθούν από τα κινήματα γενικά, οδηγώντας σε πρωτοβουλίες κοινωνικής και πολιτικής δράσης. 

Χρύσα Τζαφέτα
ψυχολόγος εργαζόμενη στις Φυλακές Κασσαβέτειας και στο Ειδικό Κατάστημα Κράτησης Νέων Βόλου

H Xρύσα μίλησε στην Kατερίνα Θωίδου