Οικονομία και Πολιτική
Μπόρις Γιέλτσιν: O σωτήρας της “νομενκλατούρας”

O Γέλτσιν ισοπέδωσε το Γκρόσνι για να υποτάξει τους Tσετσένους.

Με την παρουσιά ηγετών από όλο τον κόσμο θάφτηκε, την περασμένη βδομάδα, ο Μπόρις Γέλτσιν, ο πρώην πρόεδρος της Ρωσίας που πέθανε στις 23 Απρίλη. Στις δηλώσεις τους ούτε ένας δεν παρέλειψε να αναφερθεί στην "βαθιά προσήλωση" του Γέλτσιν στα δημοκρατικά ιδεώδη και τον ρόλο που έπαιξε στην μετάβαση της Ρωσίας από τον "κομμουνισμό" στην "δημοκρατία".

 Στην πραγματικότητα, όμως, ο Γέλτσιν είχε τόση σχέση με την δημοκρατία όση και η παλιά "Ενωση Σοσιαλιστικών Σοβιετικών  Δημοκρατιών" (ΕΣΣΔ) -όπως ονομαζόταν επίσημα η Ρωσική αυτοκρατορία- με τον κομμουνισμό: με απλά λόγια, καμία.

Η Θάτσερ της Ρωσίας

Τα ΜΜΕ αφιέρωσαν πολλές σελίδες για να μιλήσουν για το παρελθόν του Γκέλτσιν -τα παιδικά του χρόνια σε ένα χωριό στα Ουράλια, τον παππού του που είχε καταδικαστεί από τον Στάλιν σε καταναγκαστικά έργα,  τις  συγκρούσεις του νεαρού Μπόρις με τους "σκληροπυρηνικούς κομμουνιστές". Τη δεκαετία του 1980, όμως, το φτωχό αγροτόπαιδο από τα Ουράλια  έγινε ξαφνικά γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ενωσης (ΚΚΣΕ) στη Μόσχα. To 1985 o Μιχαήλ Γκορμπαστόφ, τον έβαλε στο πολιτικό γραφείο. Η ρήξη ήρθε το 1987 όταν  ο Γέλτσιν διαφώνησε δημόσια, όχι με την ίδια την ουσία της "περεστρόϊκα" (ανασυγκρότηση) και της "γκλασνοστ" (διαφάνεια), των μεταρρυθμίσεων του Γκορμπατσόφ, αλλά με την ταχύτητα με την οποία προχωρούσαν αυτές οι αλλαγές.

 Οι μεταρρυθμίσεις αυτές δεν είχαν καμιά σχέση με την μετάβαση από τον κομμουνισμό στον καπιταλισμό -όπως υποστηρίζουν σήμερα όχι μόνο τα ΜΜΕ αλλά και η παλιά, σταλινική αριστερά. Και ο λόγος ήταν πολύ απλός: η "μετάβαση" αυτή είχε πραγματοποιηθεί ήδη στην Ρωσία, πολλά-πολλά χρόνια πριν -στα τέλη της δεκαετίας του 1920 με την αντεπανάσταση του Στάλιν, που στοίχισε την ζωή σε εκατομμύρια φτωχούς αγρότες και εργάτες.

  Ο καπιταλισμός που έφερε, όμως, αυτή η αντεπανάσταση ήταν ένας "ιδιότυπος" καπιταλισμός. Στον δυτικό καπιταλισμό ο έλεγχος των εργοστασίων, των τραπεζών, των πλοίων, των καταστημάτων  κλπ βρίσκεται στα χέρια διαφόρων μελών της άρχουσας τάξης, που κατά κανόνα ανταγωνίζονται μεταξύ τους. Στον ανατολικό "κρατικό καπιταλισμό" η "νομενκλατούρα", η άρχουσα τάξη, έλεγχε τα μέσα παραγωγής συλλογικά. Ο οικονομικός ανταγωνισμός ήταν λέξη άγνωστη στο εσωτερικό της Ρωσίας -με τον ίδιο περίπου τρόπο που ο ανταγωνισμός είναι άγνωστος στο εσωτερικό μια μεγάλης εταιρίας.

  Το σύστημα αυτό -σε συνδυασμό με την άγρια εκμετάλλευση της εργατικής τάξης- βοήθησε την άρχουσα τάξη της Ρωσίας να καλύψει την μεγάλη απόσταση που την χώριζε από τις αναπτυγμένες οικονομίες της Γερμανίας, της Βρετανίας ή των ΗΠΑ μέσα σε λίγες δεκαετίες. Την δεκαετία του 1980, όμως, το σύστημα αυτό είχε χάσει πιά την δυναμική του και η Ρωσία είχε πια βυθιστεί σε μια άγρια οικονομική και κοινωνική κρίση. Οπως και στην Δύση, έτσι και στην Ανατολή ένα κομμάτι της άρχουσας τάξης άρχισε να ψάχνει την γιατριά στον νεοφιλελευθερισμό -στον άγριο καπιταλισμό της ελεύθερης αγοράς. Ο Γκορμπατσόφ και ο Γέλτσιν δεν ήταν οι Νέλσον  Μαντέλα της Ρωσίας: οι Θάτσερ της Ρωσίας ήταν.

Κοινωνική έκρηξη

Στην Βρετανία οι συνταγές της Θάτσερ άνοιξαν δραματικά την ψαλίδα ανάμεσα στους φτωχούς και τους πλούσιους. Η εργατική τάξη προσπάθησε να αντισταθεί -με την μνημειώδη απεργία των ανθρακωρύχων το 1984 που κράτησε έναν ολόκληρο χρόνο- αλλά ηττήθηκε.

 Στην Ρωσία η περεστρόϊκα ξεσήκωσε μια τρομαχτική θύελλα. Ο Γκορμπαστόφ προσπάθησε να την αντιμετωπίσει με έναν συνδυασμό καταστολής και δημοκρατικών ανοιγμάτων -που το μόνο που κατάφεραν ήταν να φουντώσουν ακόμα περισσότερο την εξέγερση. Απελπισμένο από το "χάος" και τρομοκρατημένο από την δύναμη του πλήθους ένα κομμάτι της παλιάς ηγεσίας προσπάθησε, τον Αύγουστο του 1991, να πάρει την εξουσία κατεβάζοντας στους δρόμους τα τάνκς. Το πραξικόπημα, όμως, απέτυχε χάρη στην μαζική κινητοποίηση των κατοίκων της Μόσχας που, αψηφώντας τις απειλές, πλημμύρισαν τους δρόμους, περικύκλωσαν τα τάνκς και έπεισαν τους φαντάρους να ενωθούν μαζί τους.

 Ο Γέλτσιν χρωστάει την επιστροφή του στην πολιτική σκηνή μετά την αποπομπή του από το πολιτικό γραφείο το 1987 στην αντίσταση της Μόσχας. Οι φωτογραφίες της εποχής τον δείχνουν, σκαρφαλωμένο σε ένα τάνκ, να καθοδηγεί τα πλήθη που αντιστέκονται στους πραξικοπηματίες. Στην πραγματικότητα, όμως, ο στόχος του ήταν πολύ διαφορετικός.

 Το 1989 ολόκληρη η Ανατολική Ευρώπη -η παλιά "αυλή" της Σοβιετικής Αυτοκρατορίας- είχε ξεσηκωθεί ενάντια στα σταλινικά καθεστώτα του "υπαρκτού σοσιαλισμού". Στο Ανατολικό Βερολίνο  ο κόσμος ξεσηκώθηκε, κατέβηκε στους δρόμους, εισέβαλλε στα γραφεία όχι μόνο του Κομμουνιστικού Κόμματος αλλά και της Στάζι, της μυστικής αστυνομίας. Η "Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας" έπαψε να υπάρχει.

  "Η βασική συμβολή του Γέλτσιν", έλεγε λίγο μετά τα γεγονότα του 1991 ο Γαβριήλ Ποπόφ, ένας στενός συνεργάτης του Γέλτσιν, "είναι ότι απέρριψε τελείως την ιδέα της μετατροπής της νίκης (ενάντια στους πραξικοπηματίες) σε μια ολοκληρωτική εξάλειψη του παλαιού συστήματος, σε μια επανάσταση Λενινιστικού τύπου... Χωρίς την βοήθειά του... εγώ, σαν Δήμαρχος της Μόσχας, δεν θα είχα καταφέρει ποτέ να συγκρατήσω την επαναστατική οργή των μαζών..."

Θεραπεία "Σοκ"

Χάρη στην συμβολή του αυτή στην ήττα των πραξικοπηματιών αλλά και την διάσωση του καθεστώτος ο Γέλτσιν ανέβηκε, λίγο αργότερα, στην προεδρία της Ρωσίας και έβαλε μπροστά το πρόγραμμά του των γρήγορων μεταρρυθμίσεων που έμεινε στην ιστορία σαν "η θεραπεία σοκ". Τα αποτελέσματά της θα έκαναν ακόμα και την Θάτσερ να κοκκινήσει από ντροπή.

 Τυπικά ο στόχος της "θεραπείας" ήταν η εισαγωγή στην Ρωσία της οικονομίας της αγοράς και της δημοκρατίας. Στην πράξη η "θεραπεία" είχε τρεις βασικούς στόχους.

 Ο πρώτος ήταν η διατήρηση της θέσης και των προνομίων της παλιάς άρχουσας τάξης. Οι διευθυντές των εργοστασίων και των τραπεζών, οι στρατηγοί της KGB και των ειδικών δυνάμεων, τα στελέχη του κόμματος -η παλιά νομενκλατούρα- θα  μεταμορφωνόταν τώρα ξαφνικά σε ιδιοκτήτες των εργοστασίων "τους",  τραπεζίτες, βαρώνοι της βιομηχανίας και των μήντια κλπ. Οι μεγιστάνες της Ρωσίας που βλέπουμε σήμερα να φιγουράρουν στις εφημερίδες και τα κανάλια χρωστάνε την θέση τους και τα πλούτη τους στις μεταρρυθμίσεις του Γέλτσιν. Ακόμα και αυτοί που εκθιάζουν σήμερα τον Γέλτσιν και το έργο του αναγκάζονται να παραδεχτούν ότι οι μαζικές του ιδιωτικοποιήσεις δημιούργησαν "βαρώνους ληστές". "Αντι να απελευθερώσουμε την κοινωνία από το παλιό σύστημα", έλεγε ο Γκριγκόρι Γιαβλίνσκι, ένας φιλελεύθερος  οικονομολόγος, "απελευθερώσαμε τις δυνάμεις αυτού του συστήματος της μαφίας...".

 Ο δεύτερος στόχος ήταν να φορτωθούν τα βάρη από την κρίση που μάστιζε την Ρωσία στον ίδιο τον πληθυσμό. Και αυτόν τον στόχο τον πέτυχε ο Γέλτσιν στο ακέραιο. Τον Δεκέμβρη του 1993 η πείνα είχε χτυπήσει κυριολεκτικά την Ρωσία. Το 13% του πληθυσμού ζούσε με εισοδήματα λιγότερα από αυτά που ήταν απαραίτητα για την ίδια του την βιολογική επιβίωση. Σαράντα εκατομμύρια Ρώσοι ζούσαν κάτω από το απόλυτο όριο της φτώχειας.

Το όραμα του Γέλτσιν ήταν η οικονομία της αγοράς και η εισαγωγή του ανταγωνισμού -με ό,τι αυτό θα σήμαινε. Χιλιάδες "μη ανταγωνιστικές" επιχειρήσεις έκλεισαν και εκατομμύρια εργάτες απολύθηκαν. Το 1994 η παραγωγή είχε πέσει 44% κάτω σε σχέση με το 1990. Το 1995 έκανε μια ακόμα βουτιά 15%. Στις επαρχίες της Ρωσίας απελπισμένοι απολυμένοι εργάτες στήνονταν στους δρόμους για να πουλήσουν ότι είχαν -σπίρτα, χόρτα από τον κήπο τους ή άγρια λαχανικά.

Ο τρίτος στόχος ήταν η ανόρθωση του κύρους και της διεθνούς θέσης της Ρωσίας. Σήμερα, τα ΜΜΕ χρησιμοποιούν τον θάνατο του Γέλτσιν για να τονίσουν τις διαφορές που υποτίθεται ότι υπάρχουν ανάμεσα στον "αυταρχικό και επιθετικό πρώην πράκτορα της KGB" Πούτιν και τον δημοκράτη προκάτοχό του. Ξεχνάνε, όμως, να μας πούν ό,τι ήταν ο ίδιος ο Γέλτσιν αυτός που έχρισε τον Πούτιν διάδοχό του.

Τον πόλεμο στην Τσετσενία δεν τον ξεκίνησε ο Πούτιν. Ο Γέλτσιν τον ξεκίνησε. Ο Γέλτσιν συνέχισε ουσιαστικά την πολιτική των επεμβάσεων στις πρώην Σοβιετικές δημοκρατίες που είχε ξεκινήσει ο Γκορμπατσόφ. Εκβίασε ανοιχτά την Ουκρανία και το Καζακστάν να μπουν στην νέα "Ενωση" που ετοίμασε. Εστειλε τα στρατεύματα στον Μόλδοβα και ύστερα στην Οσετία και την Αμπχαζία  -δυο εξεγερμένες περιοχές της Γεωργίας- κερδίζοντας σαν αντάλλαγμα  την παραμονή των ρωσικών στρατιωτικών βάσεων στα σύνορα  Τουρκίας-Γεωργίας.

Δημοκρατία

Οσο για την ίδια την δημοκρατία -το δυνατό σημείο του Γέλτσιν υποτίθεται- στην πραγματικότητα την είχε πάντα γραμμένη στα παλιά του τα παπούτσια. Το 1993 διέλυσε με το έτσι θέλω την βουλή -που είχε εκλεγεί στην διάρκεια του κινήματος του 1989 και του 1990. Η προκλητική του αυτή ενέργεια έδωσε την δικαιολογία σε μια ομάδα ακροδεξιών, συντηρητικών και νοσταλγών του παρελθόντος να οργανώσουν ένα ακόμα πραξικόπημα -που ο Γέλτσιν κατέστειλε βομβαρδίζοντας την βουλή. Υστερα αξιοποίησε την απόπειρα για να επαναφέρει την λογοκρισία στα ΜΜΕ, να επιβάλλει για δυο βδομάδες κατάσταση έκτακτης ανάγκης στην χώρα και να επιτρέψει στην αστυνομία να προβεί σε ένα όργιο συλλήψεων -σχεδόν 90.000 Μοσχοβίτες, το 1% του πληθυσμού της πόλης πέρασε εκείνες τις μέρες από την ασφάλεια.

 Η κρίση του κρατικού καπιταλισμού οδήγησε το 1989-1991 σε μια ολόκληρη σειρά από εξεγέρσεις στην ανατολική Ευρώπη. Η άρχουσα τάξη κατάφερε να επιβιώσει από αυτή την θύελλα. Οι επαναστάσεις κατάφεραν να ξηλώσουν τις σταλινικές δικτατορίες αλλά πουθενά δεν κατάφεραν οι εξεγερμένοι εργάτες να πάρουν οι ίδιοι την εξουσία στα χέρια τους. Η παλιά νομενκλατούρα -οι σημερινοί βιομήχανοι και τραπεζίτες της Ρωσίας- χρωστάνε πολλά στον Γέλτσιν και τους άλλους πολιτικούς της εποχής του για αυτή την "επιτυχία". Και το ίδιο και οι καπιταλιστές της Δύσης που τους έσωσαν από ένα νέο '17.

Για αυτό έθαψαν όλοι μαζί -ο Πούτιν και ο Κλίντον, ο μπαμπάς  Μπους και ο Γκορμπατσόφ- με τόσες τιμές τον Γέλτσιν την περασμένη βδομάδα.