Η Αριστερά
45 χρόνια από την Εξέγερση του Πολυτεχνείου: Μια πολύτιμη ανατρεπτική κληρονομιά

Κάθε χρόνο η επέτειος της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, με αποκορύφωμα τη μεγάλη πορεία στην αμερικάνικη πρεσβεία, είναι το σημείο αναφοράς για το κίνημα που τιμά τις μνήμες του Νοέμβρη ’73 και δίνει τις μάχες του στο σήμερα. Όσο και να έχουν προσπαθήσει να το αρνηθούνε πολλοί και διάφοροι, η εξέγερση του Νοέμβρη ζει, γιατί δεν ήταν απλά υπόθεση των «φοιτητών που θυσιάστηκαν για να ζούμε ελεύθεροι», όπως λένε μονότονα οι «επίσημοι» που ποτέ άλλωστε δεν είχαν σχέση με την εξέγερση. 

Ήταν εξέγερση της νεολαίας και των εργατών που έκρινε την πορεία των πολιτικών και κοινωνικών εξελίξεων. Το Πολυτεχνείο σήμανε την αρχή του τέλους της χούντας, που κατέρρευσε εννιά μήνες μετά. Και ταυτόχρονα ήταν η αρχή του μεγάλου κινήματος της μεταπολίτευσης, που τόσο προσπαθούν να ξορκίσουν οι αστοί και οι απολογητές τους, γιατί έφερε όχι μόνο κατακτήσεις που ακόμα προσπαθούν να ξηλώσουν, αλλά και γιατί δίνει έμπνευση σε όλους τους αγώνες που ξεσπάνε. 

Ελιγμοί

Είναι γνωστή η φράση του δικτάτορα Παπαδόπουλου μετά το πραξικόπημα της χούντας τον Απρίλη του 1967 για τον «ασθενή» που χρειαζόταν να μπει στο «γύψο». Πράγματι η χούντα έβαλε την εργατική τάξη, τη νεολαία, τα συνδικάτα και την Αριστερά στον «γύψο» της καταστολής και του «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών», απογείωσε τα κέρδη της άρχουσας τάξης και τη συμμαχία της με τον αμερικάνικο ιμπεριαλισμό. 

Στις αρχές του 1973, όμως, η χούντα είχε μπει σε κρίση. Όλα τα σημάδια έδειχναν προς αυτή την πραγματικότητα, ακόμα και ανταρσία στο Πολεμικό Ναυτικό (το αντιτορπιλικό Βέλος) αντιμετώπισε. Όμως, ο πραγματικός κίνδυνος για την χούντα ερχόταν από τα κάτω, από τους μαζικούς αγώνες. Ο «γύψος» άρχισε να ραγίζει από εκεί. 

Τον Φλεβάρη έγινε η κατάληψη της Νομικής από τους φοιτητές, η πρώτη μαζική αμφισβήτηση της χούντας στο κέντρο της Αθήνας. Το φοιτητικό κίνημα έμπαινε στη πρώτη γραμμή της μάχης. Μια σειρά απεργίες άρχισαν να ξεσπάνε, με οικονομικά αιτήματα που όμως αποτελούσαν πολιτική πρόκληση για τη χούντα. 

Τις εργατικές κινητοποιήσεις τις πυροδοτούσε η αύξηση του κόστους ζωής – ο πληθωρισμός έπαιρνε την ανηφόρα ενώ τα μεροκάματα άσθμαιναν πίσω – και μια σειρά επιθέσεις που έβαζε μπροστά η χούντα για λογαριασμό της άρχουσας τάξης. Η χούντα αναγκάστηκε τρεις φορές μέσα στο΄’73 να αναπροσαρμόσει τα κατώτερα μεροκάματα – σημάδι του πανικού της για την εργατική δυσαρέσκεια.

Μέσα σε τέτοιες συνθήκες η χούντα προσπάθησε να πάρει την πρωτοβουλία με τον ελιγμό της «φιλελευθεροποίησης». Το καλοκαίρι του 1973 ο Παπαδόπουλος σκάρωσε ένα ψευτοσύνταγμα, οργάνωσε ένα νόθο δημοψήφισμα, κήρυξε την άρση του στρατιωτικού νόμου στην πρωτεύουσα και αυτοδιορίστηκε «Πρόεδρος της Δημοκρατίας». Τον Οκτώβρη διόρισε και έναν παλιό αστό πολιτικό, τον Μαρκεζίνη ως «πρωθυπουργό». Ο στόχος της χούντας ήταν να εξασφαλίσει την «ομαλή» μετάβαση σε ένα καθεστώς κοινοβουλευτικό αλλά και αυταρχικό, με τους χουντικούς και τον στρατό να έχουν τον έλεγχο. 

Αυτό ήταν ένα ελκυστικό σενάριο για όλους τους αστούς πολιτικούς και την άρχουσα τάξη. Η Μαμή, η παράνομη εφημερίδα της ΟΣΕ (της οργάνωσης από την οποία προέρχεται το ΣΕΚ) έγραφε ήδη από την άνοιξη του 1973: 

«Οι αντιπολιτευόμενοι αστοί μετακινήθηκαν ομαδόν προς τα δεξιά και συσπειρώθηκαν γύρω από τη ‘λύση Καραμανλή’. Ο επίδοξος αυτός αντικαταστάτης του Παπαδόπουλου συνεχίζοντας την πάγια τακτική του να προβάλλεται σαν το τελευταίο καταφύγιο του νόμου και της τάξης σε κάθε παραπάτημα της χούντας, ζητάει ξανά να αναλάβει αυτός επικεφαλής μιας ‘δυνατής και έμπειρης’ κυβέρνησης με έκτακτες εξουσίες… ΕΡΕ, ΕΚ, και πλήθος παράγοντες δεν ζητούν πια ‘άρση του στρατιωτικού νόμου και ελεύθερες εκλογές’ αλλά ‘ισχυρή κυβέρνηση με έκτακτες εξουσίες’».

Αυτά τα σενάρια θα τα τινάξει στον αέρα η εξέγερση του Νοέμβρη. 

Εξέγερση

Η κατάληψη του Πολυτεχνείου ξεκίνησε όταν κατέφτασαν εκεί οι φοιτητές από τις συνελεύσεις που γίνονταν στη Νομική στις 14 του μηνός μετά από πληροφορίες ότι η αστυνομία χτυπάει τους συναδέλφους τους στο Πολυτεχνείο. Την επόμενη μέρα χιλιάδες εργάτες και νεολαία από τις γειτονιές, από τα κοντινά φροντιστήρια, συνέρρευσαν μέσα και γύρω από το Πολυτεχνείο, σε μια μόνιμη αντιχουντική διαδήλωση διώχνοντας την αστυνομία.

Την επόμενη μέρα 15 Νοέμβρη στο Πολυτεχνείο φτάνουν εργαζόμενοι και νεολαία από όλες τις γειτονιές της Αθήνας. Μέσα στο Πολυτεχνείο οργανώνεται εργατική συνέλευση που καλεί σε γενική απεργία. Στις 16 Νοέμβρη η πολιτικοποίηση έχει κορυφωθεί. Οικοδόμοι μπαίνουν οργανωμένα στο Πολυτεχνείο. Αγρότες από τα Μέγαρα φτάνουν με το πανό τους. Το Πολυτεχνείο έχει μετατραπεί σε μαγνήτη για όλη την εργατική τάξη και τη νεολαία, για όλο το θυμό απέναντι στη χούντα και τις επιθέσεις της. 

Η Χούντα φτάνει στα όριά της. Από το μεσημέρι ελεύθεροι σκοπευτές αρχίζουν να σκοτώνουν κόσμο έξω από το Πολυτεχνείο. Η αυτοσχέδια κλινική που έχει στηθεί μέσα στο κτίριο γεμίζει τραυματίες.

 Οι συγκεντρώσεις και τα οδοφράγματα έχουν απλωθεί σε όλη την Αθήνα, από την Αχαρνών ως τους Αμπελόκηπους. Η Χούντα πρέπει να πνίξει το Πολυτεχνείο για να σταματήσει όλη αυτή την έκρηξη. Ειδικές δυνάμεις και τεθωρακισμένα που κατευθύνονται προς το Πολυτεχνείο βρίσκουν μπροστά τους όλο αυτόν τον κόσμο που τους καλεί να σταματήσουν, είτε με εκκλήσεις, είτε με μάχες. 

Η εργατική συνέλευση που πραγματοποιείται μέσα στο Πολυτεχνείο διακηρύσσει ότι: «Είναι αγώνας για το πέρασμα της εξουσίας στον εργαζόμενο λαό και όχι στους δημαγωγούς που επί δεκάδες χρόνια τον καπηλεύονται με τα απατηλά περί ‘δημοκρατίας’ συνθήματά τους». Η συνέλευση πρότεινε τη συνέχιση της κατάληψης και τη δημιουργία μεικτών επιτροπών φοιτητών-εργατών για να «μεταφέρουν το μήνυμα του αγώνα» και «να προπαγανδίζουν το σύνθημα της δημιουργίας επιτροπών στους τόπους δουλειάς, με σκοπό τη δημιουργία προϋποθέσεων για το κατέβασμα των εργαζόμενων σε οικονομική και πολιτική απεργία».

Μια κατάληψη που είχε ξεκινήσει ως φοιτητική διαμαρτυρία μετατρεπόταν σε μια μαζική εξέγερση για την ανατροπή της χούντας. Το μαζικό κίνημα είχε πάρει την πρωτοβουλία των κινήσεων. Ακριβώς αυτό που δεν ήθελαν δηλαδή οι «από πάνω» όποια σενάρια και να στήριζαν. Ούτε ο Καραμανλής ούτε οι κεντρώοι πολιτικοί βρήκαν να πουν μια λέξη συμπαράστασης στην εξέγερση.

Στις 3 το πρωί στις 17 Νοέμβρη ένα τανκ εισβάλει στην κεντρική πύλη. Η Χούντα είχε αποφασίσει να πνίξει την εξέγερση στο αίμα. Οι διαδηλώσεις και οι μάχες με την αστυνομία και το στρατό θα συνεχιστούν μέχρι και το βράδυ της 17ης Νοέμβρη -και νεκροί θα συνεχίσουν να πέφτουν όλη τη μέρα, οι περισσότεροι από αυτούς μη φοιτητές. Η συστηματική έρευνα που έχουν κάνει οι ερευνητές του Εθνικού Ιδρύματος Νεολαίας έχει πιστοποιήσει 24 δολοφονημένους/ες ενώ εκτιμά ότι υπήρξαν τουλάχιστον 2 χιλιάδες τραυματίες, οι μισοί από σφαίρες. 

Λίγες μέρες μετά, ο Ιωαννίδης, ο διοικητής της ΕΣΑ, ανέτρεψε τον Παπαδόπουλο, πάγωσε τις διαδικασίες «φιλελευθεροποίησης» και κλιμάκωσε την καταστολή.

Αφίσα για τον γιορτασμό στην πρώτη επέτειο 15 Νοέμβρη 1974


Δυο δρόμοι για την Αριστερά

Τον Φλεβάρη του 1968, το Κομμουνιστικό Κόμμα, που ήταν η κεντρική πολιτική δύναμη μέσα στην ΕΔΑ, διασπάστηκε στα δύο. Απ’ αυτή τη διάσπαση δημιουργήθηκαν δυο Κομμουνιστικά Κόμματα. Το ένα κράτησε τον τίτλο του ΚΚΕ και το άλλο υιοθέτησε, μετά από διεργασίες, τον τίτλο ΚΚΕ εσωτερικού. 

Το ΚΚΕ και το ΚΚΕ εσωτερικού κράτησαν εχθρική στάση στην κατάληψη. Οι ηγεσίες τους προσπάθησαν να οργανώσουν την «απαγκίστρωση» ή «συντεταγμένη αποχώρηση» από το Πολυτεχνείο την Τετάρτη, ελιγμός που απέτυχε. Δεν ήταν ζήτημα μιας λάθος εκτίμησης της στιγμής. Ήταν πολιτικός προσανατολισμός που παρά τις διαφορές τους μοιράζονταν και τα δυο κόμματα της ρεφορμιστικής Αριστεράς.  

Το κοινό σημείο και των δύο ήταν ότι η δικτατορία δεν μπορεί να ανατραπεί από το κίνημα της νεολαίας και των εργατών, αλλά χρειάζεται ένα σχέδιο συντεταγμένης διαδοχής. Αυτό είχε στο κέντρο του την προοπτική για εκλογές, και πρακτικά σήμαινε συμμαχίες με αστικά πολιτικά κόμματα και κινήσεις που άνοιγαν το δρόμο προς αυτές.

Ο Λεωνίδας Κύρκος, από τα ηγετικά στελέχη του ΚΚΕ εσωτ. υποστήριζε έναν «αγώνα μέσα στους θεσμούς της χούντας» ενώ λίγες μέρες πριν την εξέγερση του Νοέμβρη, ο Μ. Δρακόπουλος, γραμματέας του ΚΚΕεσ. υποστήριζε τη συμμετοχή στις χουντοεκλογές γράφοντας ότι «όσο λάθος θα ήταν μια βιαστική απόφαση τώρα για συμμετοχή στις εκλογές, ανεξάρτητα από τις συνθήκες διεξαγωγής τους, άλλο τόσο λάθος θα ήταν ο εκ των προτέρων αποκλεισμός της συμμετοχής σε αυτές...»

Το ΚΚΕ στην ουσία επεδίωκε συμμαχίες με αστικές δυνάμεις στην προοπτική των εκλογών. Η γνωστή στρατηγική των σταδίων επιστρατεύτηκε φτάνοντας σε νέα ύψη για αυτή την προοπτική. Τον Δεκέμβρη του 1973 το ΚΚΕ στο 9ο συνέδριό του διατύπωνε με κάθε επισημότητα τη νέα γραμμή. Στόχος του γινόταν το καθεστώς της «Νέας Δημοκρατίας» το οποίο «θα ανοίξει το δρόμο της ανάπτυξης και της προόδου», «θα εξασφαλίσει τις ελευθερίες του λαού» και θα είναι απαλλαγμένο από την κηδεμονία του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού». Αυτό το καθεστώς θα το στηρίξουν, και «δυνάμεις που δεν έχουν πειστεί ακόμα για την ανάγκη βαθύτερων δημοκρατικών και αντιιμπεριαλιστικών μετασχηματισμών». 

Και για όσους αυτές οι διατυπώσεις φαίνονταν περίτεχνα αφηρημένες, ο στόχος έμπαινε με σαφήνεια. Το κόμμα ζητούσε «κυβέρνηση προσωρινή των κομμάτων και οργανώσεων που αντιτίθενται στο νεοφασιστικό καθεστώς» η οποία «θα εξασφαλίσει λεύτερη έκφραση του λαού και όλων των κομμάτων». 

Αυτή την πολιτική υλοποιούσαν οι εκπρόσωποι της Αντι-ΕΦΕΕ (ΚΝΕ) και του Ρήγα Φεραίου (ΚΚΕ εσωτ) την Παρασκευή 16 Νοέμβρη όταν πρότειναν στην εκλεγμένη Συντονιστική Επιτροπή διακήρυξη που καλούσε «όλα τα αντιδικτατορικά κόμματα και οργανώσεις να συμφωνήσουν σε ένα κοινό πρόγραμμα που θα αποκαταστήσει τη λαϊκή κυριαρχία και την εθνική ανεξαρτησία». Στην ουσία επρόκειτο για ένα κάλεσμα ενότητας με τους αστούς πολιτικούς που εκείνη ακριβώς την περίοδο αναζητούσαν τον τρόπο προσαρμογής στα σενάρια της χούντας για «ομαλή μετάβαση».

Αυτή η πολιτική, μαζί με την πρόταση της «συντεταγμένης αποχώρησης», απορρίφθηκε στις συνελεύσεις. Σε αυτή την μάχη πρωτοστάτησαν οι δυνάμεις της επαναστατικής αριστεράς που διαμορφωνόταν και στο Πολυτεχνείο θα έπαιρνε το βάπτισμα του πυρός. Όπως σημείωνε ο ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός:

«Μόνο τυχαίο δεν είναι που η μικροϊστορία της Εξέγερσης και η διασταύρωση όλων των διαθέσιμων προφορικών και γραπτών μαρτυριών, αποδίδουν την πατρότητα των δυναμικών ενεργειών της Εξέγερσης στις δυνάμεις της επαναστατικής Αριστεράς ή, για να το πούμε με τα λόγια μελών της ΚΝΕ και του Ρήγα Φεραίου, ήταν μια, εν πολλοίς, «αριστερίστικη» υπόθεση. 

Στις γενικές συνελεύσεις σχολών, στους κόλπους της Συντονιστικής Επιτροπής, στην εργατική συνέλευση και στις ατέλειωτες ζυμώσεις στο χώρο της κατάληψης, εξελισσόταν από την πρώτη έως την τελευταία στιγμή μια ανελέητη πάλη γραμμών, στην οποία επικράτησε και επιβλήθηκε με αδιαμφισβήτητο τρόπο η αντι-καπιταλιστική και αντι-ιμπεριαλιστική γραμμή που εξέφραζαν κυρίως η ΟΣΕ και η ΑΑΣΠΕ. Στην πραγματικότητα, οι δυνάμεις της «επίσημης» Αριστεράς (ΚΝΕ και Ρήγας Φεραίος) που ήταν αντίθετες με την κατάληψη, αναγκάστηκαν τελικά να συμμετάσχουν, με τα ίδια συνθήματα που αρχικά απέρριπταν». (Σοσιαλισμός από τα Κάτω, τεύχος 101, Νοέμβρης-Δεκέμβρης 2013). 

Αντίστοιχα ήταν και τα συμπεράσματα που έβγαλαν αυτές οι δυνάμεις μετά το αιματοβαμμένο ματοκύλισμα της εξέγερσης και την ανατροπή του Παπαδόπουλου από τον Ιωαννίδη. Για παράδειγμα η εφημερίδα της αντι-ΕΦΕΕ, η Πανσπουδαστική Νο 8 με το περίφημο άρθρο που κατάγγελνε την κατάληψη σαν έργο «350 προβοκατόρων του Ρουφογάλη της ΚΥΠ» δήλωνε ότι «το φοιτητικό κίνημα δεν ήθελε με κανένα τρόπο η εκδήλωσή μας αυτή να συντελέσει ώστε να συγκρουστούν κατά μέτωπο στη συγκεκριμένη στιγμή οι λαϊκές δυνάμεις με την σιδερόφρακτη δικτατορία». Το ΚΚΕ εσ. εκτιμούσε ότι η κατάσταση «γύρισε πίσω στις 21 Απριλίου 1967». Η ρεφορμιστική Αριστερά όχι μόνο υποτιμάει πάντα το δυναμισμό του κινήματος και τις δυνατότητες της εργατικής τάξης, αλλά και τα αποτελέσματα των αγώνων.

Η εκτίμηση της ΟΣΕ, της οργάνωσης από την οποία προήλθε το ΣΕΚ, ήταν στον αντίποδα εκείνων των ηττοπαθών εκτιμήσεων: «Ο λαϊκός αγώνας του Πολυτεχνείου άνοιξε καινούργια ανώτερη φάση για το κίνημα. Παρ’ όλες τις θυσίες, παρ’ όλο το δολοφονικό όργιο της χούντας, το Πολυτεχνείο ήταν τεράστια πολιτική νίκη του λαϊκού μας κινήματος και των πρωτοπόρων επαναστατικών δυνάμεων σ’ αυτό…»

Μεταπολίτευση

Στην πραγματικότητα, μετά το Πολυτεχνείο τίποτα δεν ήταν όπως πριν. Η εμπειρία της μαζικής εξέγερσης – ακόμα και της καταστολής της – είχε επιταχύνει όλες τις διαδικασίες ριζοσπαστικοποίησης που την είχαν γεννήσει. Ήταν θέμα χρόνου μόλις το κίνημα θα έπαιρνε μια ανάσα, να ξαναβγεί στο δρόμο και να περάσει στους χώρους δουλειάς. Στους πρώτους μήνες του 1974 πολλαπλασιάζονται τα περιστατικά εργατικών κινητοποιήσεων και απεργιών.

Η χούντα προσπάθησε να πάρει την πρωτοβουλία οργανώνοντας το πραξικόπημα στην Κύπρο. Έλπιζε σε μια γρήγορη επικράτηση και ένα «σύντομο και ένδοξο» πόλεμο ενάντια στην Τουρκία στην Κύπρο. Όλα της πήγαν στραβά. Το πραξικόπημα κόλλησε στην αντίσταση των ελληνοκυπρίων και όταν προσπάθησε να κάνει επιστράτευση μετά την τουρκική εισβολή συνάντησε το μίσος της νεολαίας και των εργαζόμενων στα στρατόπεδα της επιστράτευσης. 

Έτσι στήθηκε όπως-όπως η παράδοση της εξουσίας σε μια κυβέρνηση με επικεφαλής τον Καραμανλή. Όμως, η «μετάβαση» κάθε άλλο παρά ομαλή θα ήταν. Στη φωτιά των αγώνων της μεταπολίτευσης η άρχουσα τάξη αναγκάστηκε να παραχωρήσει πράγματα που ούτε τα φανταζόταν μερικά χρόνια πριν. Το Πολυτεχνείο ήταν το αποφασιστικό γεγονός σε αυτή τη διαδικασία.

Στις σχολές, οι φοιτητές έδιωχναν κλωτσηδόν τους χουντικούς συνεργάτες. Στα εργοστάσια, οι εργάτες προχωρούσαν σε απεργίες και οργάνωσαν τα δικά τους συνδικάτα, απέναντι στις διορισμένες ηγεσίες της Χούντας. Αυτές οι μάχες τροφοδοτούσαν μια σειρά από συνδικαλιστικούς και οικονομικούς αγώνες που ξεκίναγαν εκείνη την περίοδο, όχι μόνο για να φτιάχνουν συνδικάτα μέσα στους χώρους δουλειάς, αλλά για αυξήσεις, συλλογικές συμβάσεις, δωρεάν Παιδεία και Υγεία, αγώνες ενάντια στην γυναικεία καταπίεση, διεκδικήσεις για ίση αμοιβή, κλπ. Στην πραγματικότητα αυτοί που πήραν μέρος στην εξέγερση του Πολυτεχνείου, έπιαναν το νήμα λίγους μήνες αργότερα από ’κει που το έκοψαν τα τανκς στις 17 Νοέμβρη το βράδυ, για να το συνεχίσουν κάτω από τις νέες συνθήκες.

Οι δυο δρόμοι που άνοιξαν στην εξέγερση του Νοέμβρη εμφανίστηκαν ξανά στις καυτές συνθήκες της Μεταπολίτευσης. Από τη μια η ρεφορμιστική Αριστερά που έλεγε ότι αυτό που προέχει είναι το «στέριωμα της δημοκρατίας». Και από την άλλη η επαναστατική Αριστερά που έλεγε ότι το κίνημα δεν μπορεί να στριμωχτεί στα πλαίσια της σταθεροποίησης του Καραμανλή με την προσμονή της κάλπης. 

Σαράντα πέντε χρόνια μετά η εργατική τάξη έχει συσσωρεύσει εμπειρίες και από τους αγώνες της και από την παταγώδη αποτυχία της Αριστεράς του κοινοβουλευτικού δρόμου, που βρέθηκε στην κυβέρνηση. Το μήνυμα του Νοέμβρη είναι ο επαναστατικός δρόμος της σύγκρουσης με τον καπιταλισμό. 

Η Μαμή, παράνομη εφημερίδα της ΟΣΕ. Πρωτοσέλιδο τον Απρίλη του 1973