Γράμματα και σχόλια
Ένα ενδιαφέρον συνέδριο: Πρόσφυγες και κράτος στην ελληνική ιστορία

Ένα πολύ ενδιαφέρον συνέδριο με θέμα Ελλάδα Τόπος Υποδοχής Πληθυσμών 1830-1989 πραγματοποίησε το Κέντρο Έρευνας Νεότερης Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο την Παρασκευή 1 και Σάββατο 2 Νοέμβρη. Οι περίπου τριάντα ανακοινώσεις καταπιάστηκαν με πολλές πτυχές της ιστορίας των «προσφυγικών ροών» στο ελληνικό κράτος από την ίδρυσή του μέχρι και στις αρχές της δεκαετίας του ’90. 

Αυτή η θεματολογία είναι από μόνη της μια απάντηση στα ρατσιστικά ψέματα της άρχουσας τάξης και της δεξιάς. Ζωγραφίζουν μια ψεύτικη εικόνα μιας «καθαρής» Ελλάδας που ξαφνικά υπέστη την «εισβολή» πληθυσμών «με ξένα ήθη και έθιμα». Στην πραγματικότητα, η παρουσία προσφύγων και μεταναστών ήταν χαρακτηριστικό της ελληνικής κοινωνίας από το 19ο αιώνα. 

Η συζήτηση άναψε μετά από ανακοινώσεις που προκαλούσαν ευθείς συνειρμούς με το σήμερα. Η ανακοίνωση της Ι. Μαθιουδάκη και του Λ. Τσίπτσιου με θέμα «Πορνεία και πρόσφυγες στη Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου: Κοινωνιο-ιστορία ενός θηλυκού προσφυγικού περιθωρίου» για παράδειγμα έφερε στο νου πολλών από τους παρευρισκόμενους/ες τις σημερινές εκστρατείες «ηθικού πανικού» για την «πορνεία στα καμπ των προσφύγων». 

Αυτό που άλλαζε ήταν η αντιμετώπιση του κράτους. Ο Ι. Γκέκας μίλησε, για παράδειγμα, με θέμα «’Θρακοβούλγαροι και Σέρβοι την καταγωγή, όλοι πολίτες Έλληνες’. Πρόσφυγες της επανάστασης του 1821 και η σχέση τους με το οθωνικό κράτος, 1833-1850». Πολλές από τις ομιλίες, όπως της Ελπίδας Βόγλη για τις μεταναστευτικές πολιτικές στο 19ο αιώνα, τόνισαν τον σχετικά φιλελεύθερο χαρακτήρα του ελληνικού κράτος απέναντι στους «ξένους».

Νέα εμπόδια

Όμως, στο Μεσοπόλεμο μπήκαν οι βάσεις μιας νέας κρατικής πολιτικής που έβαζε εμπόδια στο ποιοι έχουν το δικαίωμα να είναι ‘έλληνες πολίτες’. Ο Νικόλας Μανιτάκης στην εξαιρετικά ενδιαφέρουσα –και επίκαιρη, όπως τόνισε και ο ίδιος– παρέμβασή του με θέμα «Ο έλεγχος της εισόδου, της παραμονής και της εργασίας των αλλοδαπών στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου» εξήγησε το πώς στα μέσα της δεκαετίας του 1920 θεσπίζεται για πρώτη φορά ο συστηματικός διοικητικός και αστυνομικός έλεγχος στην είσοδο και την παραμονή των αλλοδαπών στην Ελλάδα. Με τρεις νόμους άλλαξε ριζικά το καθεστώς εισόδου και κίνησης αλλοδαπών, υπήρξε μια έντονη πολιτική αυστηροποίησης και καθιερώθηκαν για πρώτη φορά τα ποικίλα «νομιμοποιητικά έγγραφα».

Η συνεισφορά τέτοιων συζητήσεων στη μελέτη κάποιων «κρυφών» πλευρών της κρατικής πολιτικής από νέους κυρίως ιστορικούς είναι αναμφισβήτητα πολύ χρήσιμη. Εξίσου χρήσιμα, όμως, είναι και τα συμπεράσματα που μπορεί να αποκομίσει κανείς για τις πολιτικές των κλειστών συνόρων που ακολουθούν σήμερα οι κυβερνήσεις στην Ελλάδα και σε ολόκληρη την Ευρώπη – φρούριο.