Η Αριστερά
Μαρξισμός 2019: Άλεξ Καλλίνικος - Ο Ιμπεριαλισμός σήμερα

Ο Άλεξ Καλλίνικος, ηγετικό στέλεχος του βρετανικού SWP ήταν ομιλητής στον Μαρξισμό 2019. Παρουσιάζουμε εδώ την εισήγησή του για τη διεθνή κατάσταση.

Είναι σαφές ότι βρισκόμαστε σε μια ιδιαίτερα ρευστή κι επικίνδυνη κατάσταση στις διεθνείς σχέσεις. Πώς όμως μπορούμε να ξεχωρίσουμε τα επιφανειακά στοιχεία της κατάστασης από τα βασικά; Για να το κάνουμε αυτό χρειαζόμαστε τη μαρξιστική θεωρία του ιμπεριαλισμού. 

Τι είναι ο ιμπεριαλισμός; Θα έλεγα ότι ο καπιταλιστικός ιμπεριαλισμός είναι η συγχώνευση των οικονομικών και των γεωπολιτικών ανταγωνισμών. Οι καπιταλιστικές επιχειρήσεις βρίσκονται σε ανταγωνισμό μεταξύ τους και τα καπιταλιστικά κράτη βρίσκονται σε ανταγωνισμό μεταξύ τους. Αλλά μιλάμε για καπιταλιστικό ιμπεριαλισμό όταν αυτοί οι δύο ανταγωνισμοί γίνονται ένα. 

Αν κοιτάξουμε την ιστορία του ιμπεριαλισμού θα δούμε ότι έχει πάρει διαφορετικές μορφές. Η περίοδος από το 1945 ορίζεται ορθά ως η περίοδος της αμερικάνικης ηγεμονίας. Στο τέλος του Β Παγκοσμίου Πολέμου οι ΗΠΑ χρειάστηκε να χρησιμοποιήσουν δύο στοιχεία για να εμπεδώσουν την κυριαρχία τους. Πρώτον την κυρίαρχη θέση τους σε οικονομικό επίπεδο. Ο συνδυασμός της μεγάλης ύφεσης της δεκαετίας του '30 και του Β Π.Π είχε αδυνατίσει πάρα πολύ όλους τους ανταγωνιστές της. Δεύτερο στοιχείο ήταν ο Ψυχρός Πόλεμος. Δηλαδή ο ανταγωνισμός ανάμεσα στις ΗΠΑ και τη Σοβιετική Ένωση. 

Οι ΗΠΑ κατασκεύασαν εκείνη την εποχή αυτό το οποίο ονομάζεται σήμερα διεθνής φιλελεύθερη τάξη πραγμάτων. Με άλλα λόγια συνένωσε όλα τα αναπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη σε μια ένωση με την οικονομική και στρατιωτική ηγεσία των ΗΠΑ. Και για να εδραιώσουν αυτό το σύστημα οι ΗΠΑ κατασκεύασαν μια σειρά από διεθνείς οργανισμούς. Τον ΟΗΕ, το ΔΝΤ, την ΕΕ και το ΝΑΤΟ. Έχει σημασία να τονίσουμε ότι η ΕΕ ήταν κομμάτι αυτού του σχεδίου και μέσω αυτής οι ΗΠΑ κατάφεραν να αποκτήσουν έναν ισχυρό, αλλά πιο αδύναμο από αυτές, σύμμαχο στην Ευρώπη. 

Ο Αμερικάνικος ιμπεριαλισμός βρίσκεται υπό πίεση από τη δεκαετία του '60 για δύο λόγους. Πρώτον γιατί είχε έναν αυξανόμενο οικονομικό ανταγωνισμό μέσα στο δικό του στρατόπεδο και κυρίως από την Γερμανία και την Ιαπωνία. Δεύτερον λόγω της ήττας που υπέστη στο Βιετνάμ. Παρ' όλα αυτά οι ΗΠΑ ήταν σε θέση να αξιοποιήσουν τα γεγονότα που συνέβησαν τη δεκαετία του 1980. Την κρίση χρέους του Τρίτου Κόσμου και την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και του μπλοκ των χωρών γύρω από αυτή. Κι αυτό που βλέπουμε στη συνέχεια είναι μια απόπειρα των ΗΠΑ να χτίσουν μια νεοφιλελεύθερη συμμαχία που να απλώνεται σε ολόκληρο τον κόσμο. Ήταν ένα νεοφιλελεύθερο μπλοκ που σημαίνει ότι οι ΗΠΑ έκαναν προσπάθειες να ανοίξουν τις οικονομίες και των συμμάχων τους και των “αναδυόμενων” χωρών στο αμερικανικό κεφάλαιο και τις αμερικάνικες τράπεζες. 

Η επέμβαση στο Ιρακ το 2003 ήταν μέρος αυτού του σχεδίου. Ο Τζορτζ Μπους και οι σύμβουλοί του πίστευαν εκείνη την εποχή ότι αν κατάφερναν να κατακτήσουν το Ιράκ θα κατάφερναν να εδραιώσουν την κυριαρχία τους στην περιοχή που τροφοδοτεί με πετρέλαιο και την Ευρώπη και την Ασία. Αλλά αυτό που ακολούθησε ήταν ότι ο πόλεμος στο Ιράκ κατέληξε σε μια ολοκληρωτική ήττα, χειρότερη από αυτή στο Βιετνάμ. Στη Μέση Ανατολή, η ήττα στο Ιράκ συνοδεύτηκε από μια μεγαλύτερη αστάθεια στην περιοχή, που έφτασε στο ζενίθ της με την Αραβική Άνοιξη του 2011.

 Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ΗΠΑ σταμάτησαν να παρεμβαίνουν στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Επενέβησαν για παράδειγμα στη Λιβύη το 2011. Τόσο ο Ομπάμα όσο κι ο Τραμπ, χρησιμοποίησαν σε μεγάλη κλίμακα την αμερικάνικη πολεμική αεροπορία για να εξοντώσουν το ISIS στη Συρία και το Ιράκ. Παρόλα αυτά οι ΗΠΑ απέφυγαν να ξεκινήσουν έναν νέο μεγάλο πόλεμο στη Μέση Ανατολή. Ο Ομπάμα απέφυγε να πάει σε πόλεμο με τη Συρία. Πριν λίγες βδομάδες ο Τραμπ αρνήθηκε κι αυτός να ξεκινήσει μια στρατιωτική σύρραξη με το Ιράν.    

Το γεγονός ότι οι ΗΠΑ κάθονται στο πίσω μέρος της σκηνής σημαίνει ότι δίνεται η ευκαιρία σε άλλες δυνάμεις να προσπαθήσουν να προωθήσουν τις δικές τους ιμπεριαλιστικές βλέψεις. Το Ιράν έχει καταφέρει να έχει μια ισχυρή θέση στο Ιράκ και τη Συρία. Ο Πούτιν αξιοποίησε την “αυτοσυγκράτηση” του Ομπάμα για να προωθηθεί στρατιωτικά στην περιοχή παρεμβαίνοντας στον εμφύλιο πόλεμο της Συρίας και στηρίζοντας το καθεστώς του Άσαντ. Έχουμε και τη Σαουδική Αραβία που αντιμετωπίζει το Ιράν ως έναν ανταγωνιστή στην προσπάθειά του να εμφανίζεται σαν η κυρίαρχη ισλαμική δύναμη στην περιοχή και παρεμβαίνει σε όλη τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Έχουμε επίσης την Τουρκία του Ερντογάν, ενός ακόμα διεκδικητή του τίτλου της κυρίαρχης ισλαμικής δύναμης στην περιοχή κι ο οποίος παρεμβαίνει για τα συμφέροντα του Τουρκικού κεφαλαίου στη Συρία και σε ολόκληρη την περιοχή της Μέσης Ανατολής. Και το αποτέλεσμα όλων αυτών είναι απόλυτα τρομακτικό. 

Άμα κοιτάξει κανείς τη Λιβύη, είναι μια κατεστραμμένη χώρα που διάφορες ομάδες οπλαρχηγών μάχονται μεταξύ τους, βασανίζονται πρόσφυγες και μετανάστες, γίνονται σκλαβοπάζαρα κλπ. 

Αλλά πρέπει ταυτόχρονα να καταλάβουμε ότι η δυναμική της επανάστασης εξακολουθεί να παίζει ρόλο στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Το βλέπουμε στις εξεγέρσεις στο Σουδάν και την Αλγερία. Κι εκεί έχουμε παρεμβάσεις μεγάλων και μικρότερων δυνάμεων. 

Το ερώτημα είναι αν μπορεί αυτή η αλυσίδα ανταγωνισμών να οδηγήσει σε έναν άλλο μεγάλο πόλεμο που θα εμπλέκει τις ΗΠΑ. Είναι πιθανό. Ο Τραμπ πιέζεται από τους Σαουδάραβες, το Ισραήλ και συμβούλους του σαν τον Πομπέο να επιτεθεί στο Ιράν. 

Ξέρουμε ότι πολλοί αντιμετωπίζουν τον Τραμπ σαν έναν τρελό. Αλλά αυτό που κάνει στην ουσία είναι να συνεχίζει την πολιτική του Ομπάμα σε διεθνές επίπεδο, αποφεύγοντας τις τοπικές συγκρούσεις. Νομίζω ότι ο λόγος που το κάνει αυτό είναι γιατί δεν θέλει να βρεθούν οι ΗΠΑ σε έναν ακόμα μακρόσυρτο πόλεμο. Αλλά είναι και γιατί έχει μια άλλη προτεραιότητα, που είναι η αντιμετώπιση της Κίνας.  Κι εδώ έχουμε άλλη μια συνέχεια ανάμεσα στον Ομπάμα και τον Τραμπ. Γιατί αυτό που είχε προσπαθήσει να κάνει ο Ομπάμα ήταν να μείνει έξω από τις συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή προκειμένου να εστιάσει στην Κίνα. Ήταν αυτό που ονομάστηκε “Στροφή στον Ειρηνικό”, η επιλογή δηλαδή το 60% των αμερικάνικων στρατιωτικών δυνάμεων να σταλούν γύρω από την Κίνα. 

Κι έπειτα έρχεται ο Τραμπ. Αυτό που βλέπουμε είναι μια κατάρρευση του πολιτικού φιλελευθερισμού που με τη σειρά του τροφοδοτεί τους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς. Έτσι ο Τραμπ είναι επικριτικός στη διεθνή φιλελεύθερη τάξη πραγμάτων που συγκρότησαν οι ΗΠΑ μετά το Β' Π.Π. Πιστεύει ότι οι ΗΠΑ έκλεισαν μια κακή συμφωνία, ότι εξαπατήθηκαν από τους συμμάχους τους και εμφανίζεται εχθρικός απέναντι στην ΕΕ, ιδιαίτερα απέναντι στη Γερμανία. Αλλά πάνω απ' όλα ανησυχεί για την απειλή της Κίνας. Έτσι ξεκίνησε έναν εμπορικό πόλεμο με την Κίνα. Στοχοποίησε την Huawei, τον κινέζικο κολοσσό τηλεπικοινωνιών. 

Στις μεγάλες πολυεθνικές εταιρίες και τις τράπεζες των ΗΠΑ δεν αρέσουν οι δασμοί. Ο λόγος είναι προφανής. Άμα είσαι η Αpple και τα τηλέφωνά σου κατασκευάζονται στην Κίνα έχεις μεγάλη αύξηση του κόστους. Παρόλα αυτά οι μεγάλες αμερικάνικες εταιρίες ανησυχούν με την ανάπτυξη της τεχνολογίας της Κίνας. Ο πρόεδρος της Κίνας έχει ξεκινήσει ένα πρόγραμμα που λέγεται “Made in China 2025”. Αυτό που λέει είναι ότι η Κίνα δεν θα είναι απλά τα φτηνά εργατικά χέρια για τη συναρμολόγηση προϊόντων των μεγάλων πολυεθνικών, αλλά ότι θα αναβαθμίσει τεχνολογικά την κινέζικη οικονομία. Αυτό τρομοκρατεί την αμερικάνικη άρχουσα τάξη. Γιατί σήμερα οι πιο πετυχημένες αμερικάνικες επιχειρήσεις είναι οι επιχειρήσεις τεχνολογίας, οι Facebook, Amazon, Apple, Netflix, Google. Έτσι όταν ο Τραμπ επιτίθεται στην τεχνολογική πρόοδο της Κίνας έχει μεγάλη υποστήριξη από το αμερικάνικο κεφάλαιο. 

Μέχρι στιγμής η σύγκρουση ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Κίνα περιορίζεται σε οικονομικό επίπεδο. Αλλά υπάρχει μια στρατιωτική διάσταση. Η Κίνα θέλει να διώξει τις ΗΠΑ από τις ακτές της στον Ειρηνικό. Όπως είπε μια φορά ένας κινέζος στρατηγός στο μεθύσι του, σε έναν αμερικάνο συνάδελφό του, “θέλουμε να σας σπρώξουμε πίσω στο Περλ Χάρμπορ”. Έχουμε μπροστά μας έναν ανταγωνισμό ο οποίος είναι εν δυνάμει πολύ πιο επικίνδυνος από τις συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή. Αλλά είναι πολύ σημαντικό να κατανοήσουμε ότι οι συγκρούσεις τόσο στη Μέση Ανατολή όσο και τον Ειρηνικό, έχουν την ίδια αιτία, την κρίση του Αμερικάνικου ιμπεριαλισμού. Ο κύριος αντίπαλός μας αδυνατίζει αντί να ισχυροποιείται. Αυτό σημαίνει ότι από την πλευρά μας έχει πολύ μεγάλη σημασία να συνεχίσουμε τον αγώνα ενάντια στις ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις που κάνουμε εδώ και πολλά χρόνια. Αλλά πάνω από όλα είναι να χτίσουμε τη δύναμη για τη σοσιαλιστική επανάσταση, άμα θέλουμε να ξεμπερδεύουμε με τον ιμπεριαλισμό και τον καπιταλισμό.

Επιμέλεια: Στέλιος Μιχαηλίδης