ΓΙΑΤΙ ΑΠΕΙΛΟΥΝ ΝΑ ΑΚΡΙΒΥΝΟΥΝ ΤΟ ΨΩΜΙ; «Κρίση τροφίμων», κρίση του καπιταλισμού

Μέσα σε λίγες ώρες η πρωτεύουσα της χώρας, Μαπούτο, και άλλες πόλεις ήταν γεμάτες από οργισμένο κόσμο. Οι τεράστιες ουρές στους φούρνους, όπου οι άνθρωποι περίμεναν για να προλάβουν να πάρουν τρόφιμα με την παλιά τιμή μετατράπηκαν σε διαδηλώσεις. Ξεκίνησαν επιθέσεις σε μαγαζιά και σε τράπεζες, κάποιοι έσπαγαν τζαμαρίες και προχωρούσαν σε πλιάτσικο. Η κυβέρνηση αναγκάστηκε να κλείσει το κεντρικό αεροδρόμιο. Στα φτωχά προάστια του Μαπούτο στήθηκαν οδοφράγματα με φλεγόμενα λάστιχα για να αντιμετωπιστεί η αστυνομία.

Η κυβέρνηση είχε δώσει εντολή στις δυνάμεις καταστολής «να είναι με το δάχτυλο στη σκανδάλη». Η σκανδάλη τελικά πατήθηκε πολλές φορές. Ανάμεσα στους νεκρούς είναι και δύο παιδιά. Ο ανταποκριτής του γαλλικού πρακτορείου λέει ότι είδε έναν δωδεκάχρονο στη μέση του δρόμου να βρίσκεται νεκρός πάνω στα βιβλία του σχολείου του.

Μετά από όλα αυτά, η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι ακυρώνει τις αυξήσεις στο ψωμί και στο νερό, αλλά διατηρεί την αύξηση στο ηλεκτρικό ρεύμα. Πρόκειται για τις μεγαλύτερες ταραχές στη χώρα από το 2008, όταν είχαν ξεσπάσει ανάλογα επεισόδια λόγω των αυξήσεων στις διεθνείς τιμές των τροφίμων.

Ταραχές

Τα επεισόδια στη Μοζαμβίκη προκάλεσαν διεθνή αναστάτωση. Ολοι θυμούνται πως το 2007-2008 η άνοδος στις τιμές των τροφίμων οδήγησε σε ένα πρωτοφανές κύμα ταραχών σε φτωχές χώρες του Τρίτου Κόσμου. Υπολογίζεται ότι έγιναν σοβαρά επεισόδια σε περισσότερες από τριάντα χώρες, από το Καμερούν και την Μπουρκίνα Φάσο ως την Αϊτή και το Μπανγκλαντές. Οι τιμές των περισσότερων τροφίμων μετά το αποκορύφωμα του 2008 έπεσαν στα προηγούμενα επίπεδα. Ομως το καλοκαίρι του 2010 ξαναπήραν απότομα την ανηφόρα. Πιο έντονη είναι η κατάσταση στο σιτάρι. Η τιμή του διπλασιάστηκε από τον Ιούνη μέχρι τον Αύγουστο. Το καλαμπόκι βρίσκεται στην υψηλότερη τιμή μετά τον Οκτώβρη του 2008 ενώ και η ζάχαρη έχει υψηλές τιμές εξαμήνου.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Τροφίμων έχει συγκαλέσει έκτακτη σύνοδο για το φαινόμενο. Ο φόβος είναι ότι για τις περισσότερες χώρες που χτυπήθηκαν το 2007-2008 μια επανάληψη εκείνου του σεναρίου θα είναι ακόμη πιο καταστροφική. Η οικονομική κρίση που έχει μεσολαβήσει στο ενδιάμεσο τις έχει φέρει σε πιο αδύναμη θέση να αντιμετωπίσουν τις αυξήσεις. Ο πρώτος κόσμος έχει περιορίσει κατά πολύ την παροχή οικονομικής βοήθειας ενώ έχουν σφίξει και οι εισαγωγές από πολλές χώρες. Οι κυβερνήσεις των φτωχών χωρών έχουν ακόμη μικρότερα περιθώρια για επιδοτήσεις στα είδη πρώτης ανάγκης. Ομως, σε χώρες όπου το μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος πηγαίνει στα τρόφιμα και κυρίως σε είδη όπως το ψωμί και το ρύζι, ακόμη και μια μικρή άνοδος στην τιμή σημαίνει ότι εκατομμύρια άνθρωποι γίνονται από φτωχοί, πεινασμένοι.

Οι Φαϊνάνσιαλ Τάιμς χτυπάνε το καμπανάκι του κινδύνου για τα αφεντικά: «Αν δεν είχαμε την τρομαχτική σύγκριση με το 2007-2008, η σημερινή κρίση θα είχε θεωρηθεί σημαντική. Καθώς ξέσπασε τόσο σύντομα μετά την προηγούμενη, ας γίνει κάλεσμα σε δράση. Θα ήταν ανεύθυνο να περιμένουμε ότι θα ξαναγυρίσουμε στις παλιές καλές μέρες. Είναι συνετό να επικεντρώσουμε στην ασφάλεια της παροχής τροφίμων. Η σύνδεση μεταξύ τροφίμων και πολιτικής σταθερότητας στον αναπτυσσόμενο κόσμο είναι ξεκάθαρη. Η κρίση του 2007-2008 προκάλεσε εκτεταμένες ταραχές και οδήγησε στην ανατροπή κυβερνήσεων στην Αϊτή και τη Μαδαγασκάρη».

Οι τιμές των τροφίμων δεν έχουν φτάσει στα επίπεδα του 2008 αλλά βρίσκονται ξανά πολύ ψηλά. Για τους αναλυτές, η εξήγηση της σημερινής κούρσας των τιμών είναι πιο δύσκολη από το 2008. Πριν από δυο χρόνια η σύνδεση με την έκρηξη των τιμών του πετρελαίου έδινε μια πρώτη εύκολη ερμηνεία. Το πετρέλαιο έσπαγε ιστορικό ρεκόρ και μαζί του ακολουθούσε το κόστος των διεθνών μεταφορών αλλά και τα λιπάσματα. Σήμερα το πετρέλαιο όμως δεν βρίσκεται στα 145 δολάρια, αλλά σχεδόν στα μισά.

Ούτε η άνοδος των τιμών οφείλεται σε πραγματική έλλειψη τροφίμων. Η ανθρωπότητα συνεχίζει να παράγει περισσότερα τρόφιμα από όσα καταναλώνει και μπορεί να παράγει ακόμη πιο πολλά. Η εκτίμηση για το 2010 είναι ότι, συγκεκριμένα για το σιτάρι, η παραγωγή θα είναι η τρίτη μεγαλύτερη στην ιστορία. Η φετινή σοδειά των ΗΠΑ και του Καναδά ήταν από τις καλύτερες, ενώ έτσι κι αλλιώς το περσινό παγκόσμιο ρεκόρ παραγωγής είχε δημιουργήσει ικανό στοκ.

Η κρίση τροφίμων είναι ένα κομμάτι της παράνοιας που χαρακτηρίζει την κρίση του παγκόσμιου καπιταλισμού. Η ρίζα βρίσκεται στο γεγονός ότι τα τρόφιμα αντιμετωπίζονται στις παγκόσμιες αγορές με τον ίδιο τρόπο που αντιμετωπίζονται όλα τα άλλα προϊόντα. Κεφάλαια επενδύονται και αποσύρονται κάθε μέρα από αγορές σιταριού, καλαμποκιού ή σόγιας όπως γίνεται με τις αγορές χρυσού, ασημιού και νομισμάτων. Κεφάλαια που έχουν πρόβλημα κερδοφορίας σε έναν τομέα μπορούν σε μια νύχτα να αγοράσουν τρόφιμα αν εκτιμήσουν ότι το επόμενο διάστημα οι τιμές τους θα αυξηθούν.

Αυτό που συμβαίνει είναι ότι με βάση την εκτίμηση πως στο μέλλον θα υπάρξουν προβλήματα στην παραγωγή τροφίμων, οι «διεθνείς επενδυτές» τρέχουν και προαγοράζουν μελλοντική παραγωγή τροφίμων. Κράτη που φοβούνται το τι θα σημάνει μια πιθανή έλλειψη τροφίμων ή μια ξαφνική άνοδος της τιμής αγοράζουν και αυτά μεγαλύτερες ποσότητες από ό,τι συνήθως ή προαγοράζουν μελλοντική παραγωγή. Η Αίγυπτος, που είναι η χώρα με τη μεγαλύτερη εισαγωγή σιταριού, ήδη προχώρησε σε μαζική αγορά. Το ίδιο έκανε η Τυνησία, η Ιορδανία, η Αλγερία και άλλες χώρες. Με δυο λόγια, το κερδοσκοπικό παιχνίδι οδηγεί τις τιμές προς τα πάνω και αυτό αναγκάζει τα κράτη να αγοράζουν ακόμη περισσότερο, κάτι που οδηγεί ακόμη πιο ψηλά τις τιμές.

Η αφορμή κάποιες φορές μπορεί να είναι πραγματική και κάποιες φορές όχι. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, αφορμή έδωσε η απόφαση της Ρωσίας να ανακοινώσει ότι φέτος δεν θα εξαγάγει σιτάρι. Ο καύσωνας προκάλεσε τεράστια ξηρασία και μεγάλη πτώση της ρώσικης παραγωγής. Από κοντά, η Ουκρανία και το Καζακστάν απείλησαν να σταματήσουν τις εξαγωγές. Ομως, ακόμη και αν γίνει πραγματικότητα κάτι τέτοιο, το σιτάρι του υπόλοιπου πλανήτη περισσεύει. Αυτό που έκανε η ρώσικη απαγόρευση ήταν να αυξήσει τις τιμές και να εντείνει την κερδοσκοπία. Άλλα γεγονότα, όπως η εκτίμηση που υπήρχε στις αρχές του καλοκαιριού ότι βρισκόμασταν μπροστά στην μεγαλύτερη επιδρομή ακρίδας στην Αυστραλία, μια από τις σημαντικότερες παραγωγούς σιταριού, όξυναν ακόμη περισσότερο την κατάσταση.

Κερδοσκοπία

Υπάρχουν και πραγματικοί λόγοι που επιτρέπουν όλη αυτήν την κερδοσκοπία. Ηδη πριν από την κρίση του 2007-2008 είχε παρατηρηθεί ότι η ανάπτυξη στην Κίνα και σε άλλα σημεία της Ασίας είχε αυξήσει την παγκόσμια κατανάλωση κρέατος. Η κατανάλωση κρέατος απαιτεί μεγαλύτερη αναλογικά παραγωγή δημητριακών που χρησιμοποιούνται για ζωοτροφή. Πιο γενικά, η αύξηση της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου και η κερδοσκοπία πάνω στα καύσιμα, έχει οδηγήσει σε μεγαλύτερη χρήση καλλιεργήσιμης γης για παραγωγή προϊόντων που γίνονται βιοκαύσιμα και όχι τροφή για τους ανθρώπους.

Και ακόμη πιο σημαντικό, η κλιματική αλλαγή έχει κάνει πιο δύσκολες τις προβλέψεις για την παραγωγή αφού οι συνθήκες είναι περισσότερο ανεξέλεγκτες. Μπορεί η παραγωγή να μην έχει προς το παρόν μειωθεί, αλλά οι πλημμύρες στο Πακιστάν κατέστρεψαν ένα μεγάλο μέρος της γης που θα έδινε καλλιέργειες του χρόνου. Μαζί με την ξηρασία στη Ρωσία και την Ουκρανία αποτελούν προμηνύματα ότι στο κοντινό μέλλον, η παραγωγή τροφίμων μπορεί να κάνει απότομη βουτιά και δεν υπάρχει καμιά ασφαλιστική δικλείδα. Αυτά τα προβλήματα όμως προεξοφλούνται μέσα από το τζογάρισμα στις διεθνείς αγορές, προτού γίνουν πραγματικότητα.

Για τις χώρες του Γ´ Κόσμου και ιδιαίτερα για την υποσαχάρια Αφρική η κατάσταση είναι ακόμη πιο ασφυκτική. Από τη δεκαετία του ´80 και μετά το ΔΝΤ είχε επιβάλει σε μια σειρά χώρες να περιορίσουν τον αγροτικό τους τομέα. Ιδιαίτερη πίεση δέχτηκε η παραγωγή τροφίμων για εγχώρια κατανάλωση. Οι αγρότες έπρεπε να στρέψουν την παραγωγή σε ό,τι πουλάει στην παγκόσμια αγορά, από καφέ μέχρι καλλωπιστικά φυτά. Η επιβίωση των πιο φτωχών ανθρώπων του πλανήτη εξαρτήθηκε από την τρέλα των παγκόσμιων αγορών. Μια παροδική άνοδος στις τιμές του πετρελαίου σήμαινε μείωση των εξαγωγών και εξαθλίωση. Τώρα οι ίδιοι άνθρωποι, στο μέσο της παγκόσμιας κρίσης, βλέπουν την όποια αγοραστική τους ικανότητα να καταρρέει, να μην μπορούν να αγοράσουν ψωμί. Ενώ υπάρχει ορατή η πιθανότητα οι μεγάλοι παραγωγοί σιτηρών να αποφασίσουν όποτε θέλουν ότι δεσμεύουν τις εξαγωγές προκαλώντας ακόμη μεγαλύτερη δυστυχία.

Η Μοζαμβίκη παρουσιάζεται από τους διεθνείς οικονομικούς οργανισμούς ως μία από τις πιο πετυχημένες χώρες της υπο-σαχάριας Αφρικής επειδή η κυβέρνησή της εφάρμοσε με πυγμή τα νεοφιλελεύθερα πρότυπα. Ως δείκτη επιτυχίας χρησιμοποιούν το πόσο πολύ έχουν αυξηθεί οι πωλήσεις κινητών τηλεφώνων. Ο κόσμος που έφτασε να μην μπορεί να αγοράσει ψωμί χρησιμοποίησε βέβαια μαζικά τα μηνύματα από τα κινητά για να οργανώσει τις κινητοποιήσεις στις αρχές του Σεπτέμβρη. Η κυβέρνηση μπλόκαρε την αποστολή ες-εμ-ες για να μπορέσει να περιορίσει κάπως τις ταραχές.

Σε γεγονότα σαν της Μοζαμβίκης οδηγεί το τζογάρισμα του διεθνούς καπιταλισμού πάνω στην ανθρώπινη πείνα -αυτό που με ευγενικά λόγια ονομάζεται «διεθνείς αγορές τροφίμων». Είναι ολοφάνερο πόσο επιτακτική είναι η ανάγκη να βάλουμε τάξη σε αυτό το τρελοκομείο, οργανώνοντας την παραγωγή και τη διανομή με βάση τις ανάγκες των ανθρώπων και όχι τα σκαμπανεβάσματα των οικονομικών δεικτών.