Ιδέες
Μαρξισμός 2020 - Το επαναστατικό κόμμα σήμερα

Μαρξισμός 2020, Η συζήτηση “Το επαναστατικό κόμμα σήμερα”

Στο επίκεντρο του φετινού Μαρξισμού 2020 βρέθηκε το ερώτημα, τι είδους αριστερά και τι είδους κόμματα έχουν ανάγκη οι ταξικοί αγώνες που ξεσπάνε σήμερα στην Ελλάδα και παγκόσμια. Η Λίλιαν Μπουρίτη, ο Παντελής Παναγιωτακόπουλος και ο Τάσος Αναστασιάδης ανέπτυξαν την πολύτιμη προσφορά του Λένιν, του Τρότσκι και του Γκράμσι αντίστοιχα στη συζήτηση με θέμα “Το επαναστατικό κόμμα, σήμερα”. Παρουσιάζουμε τα βασικά σημεία των ομιλιών τους.


Λίλιαν Μπουρίτη

Η λειτουργία του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος πατάει πάνω στην επαναστατική θεωρία και τη δράση των επαναστατών με κορυφαία εμπειρία εκείνη του κόμματος των Μπολσεβίκων που κατάφεραν να οδηγήσουν σε νίκη την εργατική επανάσταση στη Ρωσία το 1917.

Πρωτεργάτης στο χτίσιμο του κόμματος των Μπολσεβίκων ήταν ο Λένιν που στηρίχτηκε πάνω στην κατεύθυνση που έβαλε ο Μαρξ, ότι η απελευθέρωση της εργατικής τάξης είναι έργο της ίδιας. Σε μια ιστορική περίοδο που αναδύονταν τα μεγάλα κόμματα της Β' Διεθνούς που υπόσχονταν τη μεταρρύθμιση του καπιταλισμού και όχι την ανατροπή του, ο Λένιν προχωράει στην ανάλυση αυτών των ρεφορμιστικών κομμάτων σαν αστικά-εργατικά κόμματα, σαν εργατικά κόμματα με αστική πολιτική. Συγκρούεται με τον Κάουτσκι και την ανάλυσή του, που ήθελε την ανάπτυξη του καπιταλισμού να ανοίγει αυτόματα έναν ειρηνικό δρόμο για τον Σοσιαλισμό. 

Ο Λένιν από πολύ νωρίς βάζει ξεκάθαρα το ζήτημα της ανεξαρτησίας των επαναστατικών κομμάτων σε αντιπαράθεση με τα ρεφορμιστικά κόμματα. Πάνω σε αυτό το θέμα γράφει το “Τι να κάνουμε” και ανοίγει στην πράξη αυτήν την προοπτική στη διαμάχη της ρώσικης σοσιαλδημοκρατίας για το ποιος είναι μέλος του κόμματος το 1903, που οδηγεί στην ίδρυση του μπολσεβίκικου κόμματος. 

Παρέμβαση

Ανεξαρτησία, βέβαια, για τον Λένιν δεν σήμανε “οργάνωση φρούριο” ούτε κόμμα της “θείας επιφοίτησης”. Ο Λένιν υποστήριζε ότι το επαναστατικό κόμμα χρειάζεται ενεργά μέλη που παρεμβαίνουν σε όλες τις μάχες και ταυτόχρονα βρίσκονται σε διάλογο με το σύνολο της εργατικής τάξης. Απαιτούσε τη συνειδητή παρέμβαση των επαναστατών σε κάθε επιλογή που έχει να αντιμετωπίσει η εργατική τάξη, από την οργάνωση μιας απεργίας μέχρι την οργάνωση μιας επανάστασης. Σε αυτήν την διαδικασία θεωρούσε ότι το κόμμα δεν είναι μόνο για να διδάσκει αλλά πρέπει να διδάσκεται από την εργατική τάξη. 

Κλειδί για την ανεξαρτησία του επαναστατικού κόμματος ήταν η αντίληψη του Λένιν για την εργατική πρωτοπορία. Θεωρούσε ότι η εργατική τάξη δεν είναι μια ομοιόμορφη μάζα αλλά μια τάξη που ενώ από την θέση της στην παραγωγή συγκρούεται με τους καπιταλιστές, από την άλλη κυριαρχείται ιδεολογικά από την αστική τάξη –μια αντίθεση που άλλοτε μεταφράζεται σε βήματα προς τα μπρος, αλλά και σε βήματα προς τα πίσω. Σε αυτό το συνεχές πίσω-μπρος διαμορφώνεται μια εργατική πρωτοπορία που το επαναστατικό κόμμα έχει κάθε φορά καθήκον να εντάξει στις γραμμές του. Πρωτοπορία στις οικονομικές μάχες αλλά και στις πολιτικές μάχες, ενάντια στον ρατσισμό, τον εθνικισμό, τον σεξισμό. Πρωτοπορία που δεν είναι μόνιμη και στατική αλλά αλλάζει καθώς βρίσκεται σε αλληλοσύνδεση με την υπόλοιπη εργατική τάξη και τις ταξικές συγκρούσεις που κάθε φορά ανοίγουν.

Ο Λένιν έδωσε μεγάλη μάχη ενάντια στον σεχταρισμό. Ενώ το 1903 έβαζε αυστηρούς περιορισμούς για το ποιος μπορεί να είναι μέλος του κόμματος, στην επανάσταση του 1905 έδινε μάχη για να ανοίξουν οι πύλες του κόμματος στους εργάτες που αυθόρμητα είχαν μπει σε μια επαναστατική διαδικασία. Το 1912, όταν το μπολσεβίκικο κόμμα προσπαθούσε να επικοινωνήσει με την νέα εργατική πρωτοπορία που διαμορφωνόταν σε ένα μαζικό κίνημα απεργιών, ο Λένιν έβαλε μπρος την δημιουργία της εφημερίδας Πράβδα. Θεωρούσε ότι η εφημερίδα του επαναστατικού κόμματος δεν είναι μόνο ο συλλογικός προπαγανδιστής αλλά και ο συλλογικός οργανωτής, η σκαλωσιά γύρω από την οποία χτίζεται το επαναστατικό κόμμα. 

Ο Λένιν υποστήριζε ότι το επαναστατικό κόμμα πρέπει να λειτουργεί με δημοκρατικό συγκεντρωτισμό –μια έννοια που διαστρεβλώθηκε στη συνέχεια από την κυριαρχία του σταλινισμού. Δημοκρατικός συγκεντρωτισμός δεν σημαίνει παντοδυναμία της καθοδήγησης αλλά μια λειτουργία που καταφέρνει να κάνει πράξη το διάλογο του κόμματος με την εργατική τάξη. Σημαίνει ένα κόμμα ελεύθερου και ανοιχτού διαλόγου και συλλογικής δράσης. Συζητάμε δημοκρατικά, αποφασίζουμε, δοκιμάζουμε όλοι μαζί ενιαία στην εργατική τάξη τη γραμμή που αποφασίσαμε και στη συνέχεια συζητάμε ξανά για να βγάλουμε τα συμπεράσματα, τι χρειάζεται να κρατήσουμε, τι χρειάζεται να αλλάξουμε. 

Αυτή η μακρόχρονη διαλεκτική σχέση των μπολσεβίκων με την εργατική τάξη σήμανε ότι το 1917 υπήρχε ένα κόμμα ήδη ριζωμένο, έμπειρο και ικανό να δώσει εκείνες τις μεγάλες πολιτικές και οργανωτικές μάχες από την επανάσταση που γκρέμισε τον τσάρο τον Φλεβάρη στην επανάσταση του Οκτώβρη που γκρέμισε την αστική τάξη.


Παντελής Παναγιωτακόπουλος

Ο Τρότσκι μπήκε στο μπολσεβίκικο κόμμα το 1917, μέσα στην φωτιά της επανάστασης, αλλά όπως ο ίδιος αργότερα έγραψε, αν άλλαζε κάτι στην πορεία του ήταν το πότε οργανώθηκε στο επαναστατικό κόμμα -για να αποτελέσει μαζί με τον Λένιν ένα από τους δύο αδιαφιλονίκητους ηγέτες της εργατικής τάξης όχι μόνο στο νεοσύστατο εργατικό κράτος αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο.

Στις επαναστάσεις που ξέσπασαν μετά το 1917 σε μια σειρά από άλλες χώρες όπως η Γερμανία, η Αυστρία, η εργατική έφοδος δεν έφτασε στη νίκη, ακριβώς γιατί δεν υπήρχε ριζωμένο επαναστατικό κόμμα από τα πριν. Ο Λένιν και ο Τρότσκι μπήκαν μαζί στη μάχη για την οργάνωση επαναστατικών κομμάτων σε όλες τις χώρες με τη συγκρότηση της Γ' Διεθνούς. Η αίγλη της επανάστασης έφερε στην Γ' Διεθνή κόμματα που ξεκινούσαν από διαφορετικές αφετηρίες: νέες και άπειρες επαναστατικές οργανώσεις, σπασίματα από τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, συνδικαλιστές, αναρχοσυνδικαλιστές και άλλους. 

Στα τέσσερα πρώτα συνέδρια της Γ' Διεθνούς ο Τρότσκι έπαιξε βασικό ρόλο προκειμένου να ξεκαθαρίσουν πολιτικά και ιδεολογικά τα νέα αυτά κόμματα πάνω στην επαναστατική στρατηγική αλλά και στην τακτική αρχικά με τους “21 όρους” της Γ Διεθνούς εξασφαλίζοντας ότι τα ρεφορμιστικά κομμάτια δεν έχουν θέση μέσα στη νέα Διεθνή. Όταν το κύμα των επαναστάσεων αρχίζει να υποχωρεί, έδωσε ακόμη πιο έντονα τη μάχη της υπεράσπισης της τακτικής του ενιαίου μετώπου, ότι τα επαναστατικά κόμματα χρειάζεται να παλεύουν ενιαία με όλη την εργατική τάξη για να σταματήσουν τις επιθέσεις της άρχουσας τάξης και τους φασίστες και ταυτόχρονα να ανοίγουν τον διάλογο κερδίζοντας τα πιο πρωτοπόρα κομμάτια στο επαναστατικό κόμμα. 

Τα επόμενα χρόνια μέχρι και την δολοφονία του από τον Στάλιν, κάτω από τις πιο δύσκολες συνθήκες, ο Τρότσκι κράτησε ζωντανή την κληρονομιά της επανάστασης απέναντι στις διαστρεβλώσεις του σταλινισμού, έδωσε πολύτιμες αναλύσεις για την φύση και την αντιμετώπιση του φασισμού και δεν σταμάτησε ποτέ την προσπάθεια να χτίσει οργανώσεις και κόμματα σε μια σειρά χώρες κρατώντας στην πράξη ζωντανή την επαναστατική παράδοση για να μπορούμε να μιλάμε εδώ σήμερα. 


Τάσος Αναστασιάδης

Ο Γκράμσι συμμετείχε στο κίνημα των καταλήψεων εργοστασίων στη βόρεια Ιταλία, την “Κόκκινη Διετία” και σε αυτές τις συνθήκες διαμορφώθηκε πολιτικά χτίζοντας γύρω από την εφημερίδα Όρντινε Νουόβο. Μαζί με άλλους επαναστάτες το 1921 αποχώρησαν από το Σοσιαλιστικό Κόμμα και δημιούργησαν το Κομμουνιστικό Κόμμα Ιταλίας, με αναφορά στην επανάσταση και την Γ Διεθνή. 

Το 1922, σε μια περίοδο που οι φασίστες και ο Μουσολίνι έρχονται στην κυβέρνηση, το βασικό ερώτημα που γεννιέται είναι πως μπορούν να κερδίσουν στις γραμμές του νεοσύστατου κόμματος την πλειοψηφία των εργατών που ακολουθεί το Σοσιαλιστικό Κόμμα ή τις συνδικαλιστικές ηγεσίες. Υπήρχαν ισχυρές τάσεις στο ΚΚ Ιταλίας, όπως του Μπορντίγκα, που απαντούσε λάθος σε αυτό το ερώτημα υποστηρίζοντας ότι το βασικό καθήκον του κόμματος ήταν να διαπαιδαγωγεί στελέχη και να βγάζει πύρινες καταγγελίες ενάντια στο σύστημα και τους ρεφορμιστές αναμένοντας τις μάζες να ακολουθήσουν το Κομμουνιστικό Κόμμα.

Ενιαίο μέτωπο

Απέναντι σε αυτήν την παθητική αντιμετώπιση, ο Γκράμσι μέσα από τις απόψεις που αποτύπωσε και στις “Θέσεις της Λυόν” για το συνέδριο του κόμματος, υποστήριζε ότι οι επαναστάτες μπορούν να κερδίσουν τους εργάτες που πρόσκεινται στα ρεφορμιστικά κόμματα μέσα από το ενιαίο μέτωπο. Έγραφε ότι οι επαναστάτες πρέπει να δίνουν ενιαία τις μάχες ενάντια στα αφεντικά και τους φασίστες: “ξεπερνώντας την οποιαδήποτε αδικαιολόγητη επιθετικότητα που δείχνουν οι κομμουνιστές στον κόσμο που είναι στα άλλα κόμματα, να γίνουμε εμείς αυτοί που μιλάνε για την ενότητα της εργατικής τάξης στη μάχη”. Και μόνο έτσι, μόνο μέσα από την κοινή δράση απογυμνώνεται και ο ρόλος των ρεφορμιστών, που στα λόγια μπορεί να είναι καλοί αλλά στην πράξη μηδέν, αναδεικνύοντας τον ξεχωριστό ρόλο των επαναστατών μέσα από το κριτήριο της δράσης. 

Ο Γκράμσι θεωρούσε ότι μόνο με την τακτική του ενιαίου μετώπου μπορείς να έχεις επαφή με τις μπερδεμένες και θολές ιδέες που έχει η εργατική τάξη και να τις καθορίσεις. Υποστήριζε ότι οι εργάτες έχουν αντιφατική συνείδηση, από τη μια τον “κοινό νου”, τις ιδέες της κυρίαρχης τάξης δηλαδή και από την άλλη τη “σωστή σκέψη”, δηλαδή τις ιδέες που διαμορφώνουν οι ίδιοι μέσα από τους αγώνες και την εμπειρία τους. Και άρα το ερώτημα για τους επαναστάτες είναι πως μπορούν να ενισχύσουν το δεύτερο σε βάρος του πρώτου. Και ο τρόπος, έλεγε, δεν είναι εξ αποστάσεως, δεν είναι η καθ' έδρας διδασκαλία, αλλά είναι το να είμαστε μαζί στους αγώνες όπου γεννιούνται οι επαναστατικές ιδέες και με τον διάλογο να καθορίζουμε αυτήν την εξέλιξη.