Ιστορία
Το σκάνδαλο Μέρτεν

Ο Μαξ Μέρτεν

Ο Καραμανλής και δίπλα του ο Τάκος Μακρής

 

Στις 5 Νοέμβρη του 1958 ένας ναζί αρχιεγκληματίας πολέμου έβγαινε απ’ τις ελληνικές φυλακές. Το όνομά του ήταν Μαξ Μέρτεν. Ήδη, το σκάνδαλο της «υπόθεσης Μέρτεν» συγκλόνιζε την κυβέρνηση της ΕΡΕ του Καραμανλή από το 1957 και θα συνέχιζε να την συγκλονίζει και τα επόμενα χρόνια. Γιατί έφερνε στο φως αυτό που ξέρανε πολλοί, οι περισσότεροι. Το  δωσιλογικό παρελθόν της Δεξιάς και την συνεργασία με τους ναζί κατακτητές. 

Ο δόκτωρ Μέρτεν, νομικός με πολλές φιλοδοξίες ανέλιξης στο ναζιστικό καθεστώς, έφτασε στην Θεσσαλονίκη τον Αύγουστο του 1942 και ανέλαβε τη θέση του «συμβούλου της Στρατιωτικής Διοίκησης». Από αυτή τη θέση επέβλεπε την επιστράτευση για καταναγκαστική εργασία των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Εκτός από τη βαρβαρότητα του μέτρου (πολλοί χάθηκαν από αρρώστια και εξάντληση) η καταναγκαστική εργασία έγινε και μέσο οικονομικής αφαίμαξης της Εβραϊκής Κοινότητας. 

Η υπογραφή του βρίσκεται στις διαταγές που έστειλαν περίπου 45 χιλιάδες Εβραίους της Θεσσαλονίκης στο στρατόπεδο εξόντωσης του Αουσβιτς-Μπιρκενάου ανάμεσα στον Μάρτη και τον Αύγουστο του 1943.  Ο Μέρτεν συνεργάστηκε αρμονικά και μεθοδικά σε αυτό το έγκλημα με τους αξιωματικούς των SS Αλόις Μπρίνερ, και τον Ντίτερ Βιτσλισένι οι οποίοι κατέφτασαν στην πόλη με προσωπική εντολή του διαβόητου Άιχμαν οργανωτή της «Τελικής Λύσης». Μάλιστα είκοσι χρόνια μετά, ο Μέρτεν έδωσε έγγραφη κατάθεση σαν μάρτυρας υπεράσπισης στην Δίκη του Άιχμαν. 

Επίσης, ο Μέρτεν είχε άμεση εμπλοκή στη λεηλασία των εβραϊκών περιουσιών, μέσω του ΟΔΙΠ (Οργανισμός Διαχειρίσεως Εβραϊκών Περιουσιών). Όπως γράφει ο ιστορικός Μαρκ Μαζάουερ: «Τα έσοδα από την πώληση των εβραϊκών καταστημάτων χρηματοδοτούσαν πληροφοριοδότες, μεταφραστές και πολιτοφυλακές συνεργατών» των ναζί. Όλους αυτούς δηλαδή που αναβαπτίσθηκαν στον «εθνικό κορμό» του μετεμφυλιακού κράτους της Δεξιάς. 

Καριέρα

Το σκάνδαλο άρχισε ήδη από το 1945 όταν ο Μέρτεν συνελήφθη από τις αμερικάνικες αρχές στην Γερμανία με σκοπό να τον εκδώσουν στην Ελλάδα. Όμως, ο στρατιωτικός απεσταλμένος Ανδρέας Υψηλάντης αρνήθηκε την έκδοση. Έτσι ο Μέρτεν μπόρεσε τα επόμενα χρόνια να χτίσει την καριέρα του στη Δυτική Γερμανία. 

Τον Απρίλη του 1957 ήρθε στην Ελλάδα για να καταθέσει ως μάρτυρας στη δίκη του μεταφραστή του Άρθουρ Μέισνερ. Εκεί συνελήφθη με εντολή του αντιεισαγγελέα Τούση. Οι παρεμβάσεις από «υψηλά ιστάμενους» για να πέσει ο Μέρτεν στα μαλακά ξεκίνησαν από τότε. Η κυβέρνηση του Καραμανλή διαβεβαίωνε τη δυτικογερμανική κυβέρνηση ότι ο Μέρτεν θα αντιμετωπίσει μια «σύντομη προφυλάκιση». 

Η δυτικογερμανική κυβέρνηση ήθελε τον Μέρτεν στα χέρια της για να μην αποκαλύψει την εγκληματική δράση υψηλά ιστάμενων υπουργών της στο ναζιστικό καθεστώς. Ο Καραμανλής και το δεξί του χέρι, ο υπουργός Εσωτερικών Τάκος Μακρής, είχαν τους δικούς τους λόγους όπως άρχισε να αποκαλύπτεται. 

Επειδή η δίκη του Μέρτεν δεν μπορούσε να αποφευχθεί χρειάστηκε να ενορχηστρωθεί το πέσιμο στα μαλακά. Πρώτα, το «ξεκάρφωμα»: μια συμφωνία για δάνειο 200 εκατομμυρίων μάρκων που έκλεισε ο Καραμανλής κι ο Αβέρωφ (υπουργός Εξωτερικών) τον Νοέμβρη του 1958 στο Βερολίνο. Μετά, το νομικό κουκούλωμα: Με το νόμο 3933, το ελληνικό κράτος παραιτούνταν από τη δίωξη ναζί εγκληματιών πολέμου.

Η δίκη του Μέρτεν επεφύλασσε κάποιες «εκπλήξεις». Η πρώτη ήταν η εμφάνιση ως μάρτυρα υπεράσπισης του Αθ. Χρυσοχόου. Ο στρατηγός Χρυσοχόου ήταν το κέντρο των δωσιλογικών μηχανισμών στη Β. Ελλάδα στη διάρκεια της Κατοχής. «Γενικός Επιθεωρητής» Μακεδονίας από την κυβέρνηση Τσολάκογλου, ενισχυτής συμμοριών όπως ο ΕΕΣ του Μιχάλαγα και βέβαια κήρυκας της συνεργασίας με τους ναζί (κατάφερε να γίνει και πράκτορας της βρετανικής Ιντέλιτζενς Σερβις). 

Κι ο Χρυσοχόου δεν ήταν μόνος. Όπως σημειώνει ο ιστορικός Σ. Δορδανάς η δίκη έγινε αφορμή για τη: «δυναμική εμφάνιση…όσων συγκροτούσαν το εθνικοσοσιαλιστικό μπλοκ της Θεσσαλονίκης, με σκοπό να τείνουν χείρα βοηθείας στον άλλοτε ισχυρό άντρα της γερμανικής στρατιωτικής διοίκησης και πάτρωνά τους». 

Μια άλλη «έκπληξη» ήταν η κλήση, τελευταία στιγμή, ως μάρτυρα υπεράσπισης ενός σχετικά άγνωστου προσώπου: της Δοξούλας Μακρή (πατρικό Λεοντίδου) συζύγου του Τάκου. Πέρασε στα ψιλά, αλλά το όνομα θα έσκαγε σαν βόμβα ενάμιση χρόνο μετά. 

Εν τω μεταξύ, ο Μέρτεν καταδικάστηκε σε 25 χρόνια φυλάκιση από το Ειδικό Στρατοδικείο, αλλά δεν έμεινε για πολύ στη φυλακή. Το ΝΔ 4016 που δημοσιεύτηκε στις 3 Νοέμβρη οδήγησε στην αποφυλάκισή του. Πήγε στη Δυτική Γερμανία, αλλά δεν είχε πει τη τελευταία λέξη του. 

Στις 28 Σεπτέμβρη του 1960 το γερμανικό περιοδικό Σπίγκελ δημοσίευσε ένα άρθρο, με βάση πληροφορίες από τον Μέρτεν με τον περίεργο τίτλο “Ιhre Onkel Constantine” (Ο θείος της Κωνσταντίνος). Ο «θείος» ήταν ο Καραμανλής και η «ανιψιά» η Δοξούλα. Η οποία Δοξούλα στη Κατοχή ήταν γραμματέας στην Στρατιωτική Διοίκηση Θεσσαλονίκης. 

Πληροφοριοδότες

Ο Μέρτεν έλεγε ότι έχει στοιχεία που αποδείκνυαν ότι η Δοξούλα, ο μέλλων σύζυγός της Τάκος, ο υπουργός Άμυνας Θέμελης (νομάρχης Πιερίας στην Κατοχή) κι ο Καραμανλής ήταν πληροφοριοδότες των ναζί και είχαν πάρει ως ανταμοιβή μια αποθήκη μεταξιού που είχε κατασχεθεί από έναν Εβραίο έμπορο. 

Όπως αναφέρει μια έκθεση της CIA που αποχαρακτηρίστηκε δεκαετίες μετά: «Η πρώτη αντίδραση της κυβέρνησης στο άρθρο του Σπίγκελ είναι πανικός». Ξαφνικά όλα τα αντίτυπα του Σπίγκελ εξαφανίστηκαν από τα περίπτερα. Ο Καραμανλής έφτασε να στείλει μέχρι και τον στρατηγό Νάτσινα, διοικητή της ΚΥΠ στο Βερολίνο για να μπαλώσει τα πράγματα. 

Η έκθεση της CIA συνεχίζει λέγοντας ότι ο Μέρτεν ισχυρίζεται ότι έχει στα χέρια του μια φωτογραφία με αυτόν, την Δοξούλα Μακρή και τον Καραμανλή «στην οδό Κοραή στην Αθήνα, μπροστά σε ένα αυτοκίνητο Λάντσια». Μάλιστα ο Μέρτεν θυμόταν ότι η ευγνωμονούσα Δοξούλα του είχε κάνει δώρο ένα λεύκωμα φωτογραφιών με ιδιόχειρη αφιέρωση. 

Οι αναφορές της CIA στον Μακρή είναι από μια άποψη ξεκαρδιστικές. Εκτός από μανιώδης χαρτοπαίκτης, ο «υπεύθυνος του μηχανισμού της ΕΡΕ» και δεξί χέρι του Καραμανλή ο Τάκος χαρακτηρίζεται «εντελώς άχρηστος ως υπουργός». 

Ο Καραμανλής και οι υπουργοί του απέφυγαν να προσφύγουν στα γερμανικά δικαστήρια για τις «συκοφαντίες», όπως έλεγαν του Μέρτεν. Ο τελευταίος δεν δημοσίευσε ποτέ την επίμαχη φωτογραφία.

Γιατί; Κάπου εδώ, πάλι από τα έγγραφα της CIA, ξεπροβάλλει το όνομα του Κωνσταντίνου Γκέρτσου, βαθύπλουτου επιχειρηματία, κατοίκου Ελβετίας και χρηματοδότη της «φαμίλιας (clan) Καραμανλή στις εκλογές του 1956 και του 1958. Ο Γκέρτσος μάλιστα συντηρούσε και μια βίλα στην Ελβετία για να ξεκουράζεται ο «εθνάρχης». 

Ο Γκέρτσος, «ιδιαίτερα φιλογερμανός» είχε πλουτίσει επί κατοχής με τις μπίζνες με τους ναζί (αντιπρόσωπος της Bosch για παράδειγμα). Μαζί με ένα άλλο τέτοιο μπουμπούκι της εθνικοφροσύνης, τον Κονιόρδο, έκλεισαν το στόμα του Μέρτεν με 100 χιλιάδες μάρκα. Το χεράκι της έβαλε, με απεσταλμένο στην Γερμανία, και η βασιλική οικογένεια, η Φρειδερίκη. 

 Κι όπως αναφέρει ο Γ. Κάτρης στο βιβλίο “Η γέννηση του Νεοφασισμού στην Ελλάδα”: «Έπειτα από χρόνια ο Θωμάς Υψηλάντης, που ήταν - την εποχή του σκανδάλου Μέρτεν - πρεσβευτής στην Μπον [Βόννη], απεκάλυψε μερικές δραματικές πτυχές από την ελληνογερμανική διακυβερνητική επιχείρηση για την απόσπαση των πολύτιμων πειστηρίων από τα χέρια του Μαξ Μέρτεν.

Τελικά, όλα “πήγαν καλά”. Ο Μέρτεν περί τα μέσα Νοεμβρίου 1960 παρέδωσε το φωτογραφικό οπλοστάσιό του. Στην Αθήνα, όταν ελήφθη το σχετικό τηλεγράφημα, πολλές καρδιές ξανάρχισαν να χτυπούν με τον κανονικό τους ρυθμό…Το βαρύ απειλητικό σύννεφο Μέρτεν είχε διαλυθεί. Η ειδυλλιακή ζωή του κατεστημένου θα συνεχιζόταν αδιατάρακτη».

Κι όμως, η «ζωή του κατεστημένου» δεν θα ήταν αδιατάρακτη. Το σκάνδαλο Μέρτεν ξετυλίχτηκε στην περίοδο που το κίνημα περνούσε στην αντεπίθεση και η Αριστερά δυνάμωνε. Στις εκλογές του 1958 η ΕΔΑ είχε πάρει 25% και είχε γίνει αξιωματική αντιπολίτευση. Ο Μακρής ήταν ο συντάκτης του εκλογικού νόμου του 1959 που είχε σκοπό να «διορθώσει» αυτό το αποτέλεσμα. Το «σχέδιο Περικλής» και οι εκλογές της βίας και νοθείας του 1961 ήταν η συνέχεια. 

Όμως, αυτά δεν έσωσαν την ΕΡΕ και τον Καραμανλή. Το φοιτητικό κίνημα και οι εργατικοί αγώνες δεν σταματούσαν. Κι όταν το «βαθύ κράτος» οργάνωσε τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη το 1963 ήρθε η έκρηξη. Ο Καραμανλής έφυγε στα κρυφά με διαβατήριο στο όνομα Τριανταφυλλίδης. Λεπτομέρεια στη δίκη των δολοφόνων του Λαμπράκη, κατηγορούμενος για ηθική αυτουργία στη δολοφονία και επικίνδυνη σωματική βλάβη του Γ. Τσαρούχα (βουλευτή της ΕΔΑ) ήταν ο Ξ. Γιοσμάς (ο επονομαζόμενος και «φον Γιοσμάς»). Δικηγόρος του ήταν ο Τάκος Μακρής. Το αίμα νερό δεν γίνεται… Από τον Τάκο Μακρή μέχρι τον Μπαλτάκο.