Ιδέες
Ο Τρότσκι και η αντίσταση στον σταλινισμό

Δυο βιβλία που κυκλοφόρησαν αυτή τη χρονιά είναι πολύτιμα στη συζήτηση που είναι ανοιχτή στον κόσμο της Αριστεράς για την Ρωσία του Στάλιν. Το «Μεσάνυχτα στον αιώνα» είναι γραμμένο από τον Βίκτορ Σερζ και το «Ο Αόπλος Προφήτης» από τον Ισαάκ Ντόιτσερ. Ήταν ο Τρότσκι και οι σύντροφοί του, η εναλλακτική στον σταλινισμό ή ήταν μια από τα ίδια; Αυτή είναι η άποψη όσων επί της ουσίας λένε ότι οι επαναστάσεις είναι επικίνδυνες και αχρείαστες ουτοπίες που καταλήγουν στο τρόμο και τον «ολοκληρωτισμό». Και τα δυο βιβλία είναι καλό αντίδοτο σε αυτήν την άποψη. 

«Ο άοπλος Προφήτης- Τρότσκι 1921-1929» (εκδόσεις Κουκκίδα) γράφτηκε από τον Ισαάκ Ντόιτσερ, και δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στα αγγλικά το 1959. Τώρα κυκλοφορεί για πρώτη φορά ολόκληρο στα ελληνικά. Ο Ντόιτσερ διαγράφτηκε το 1932 από το κομμουνιστικό κόμμα της Πολωνίας γιατί επηρεασμένος από τον «αντεπαναστατικό τροτσκισμό» υπερεκτιμούσε τον κίνδυνο του ναζισμού στην Γερμανία, «έσπερνε πανικό». Εντάχτηκε στην πολωνική τροτσκιστική οργάνωση και στον πόλεμο βρέθηκε στην Αγγλία όπου ακολούθησε δημοσιογραφική και ακαδημαϊκή καριέρα. 

Αυτό το βιβλίο είναι ο δεύτερος τόμος της πρώτης συστηματικής βιογραφίας που γράφτηκε. Ο πρώτος έχει τίτλο ο Ένοπλος Προφήτης και ο τρίτος Ο Απόβλητος Προφήτης. Η λέξη προφήτης δεν πρέπει να μας ξενίζει, ο Ντόιτσερ δεν έτρεφε θρησκευτικού τύπου αισθήματα για τον Τρότσκι. Πρόκειται για ένα δάνειο από μια φράση του Μακιαβέλι: «όλοι οι οπλισμένοι προφήτες έχουν νικήσει και οι άοπλοι έχουν ηττηθεί». 

Όταν δημοσιεύτηκε, ήταν μια πρωτοποριακή δουλειά. Ο Στάλιν είχε πεθάνει το 1953, ο Χρουστσόφ είχε κάνει τις αποκαλύψεις για τα εγκλήματά του στο 20ο συνέδριο του ΚΚΣΕ το 1956. Διάφορα θύματα των σταλινικών εκκαθαρίσεων αποκαθίσταντο μετά θάνατο. Όμως, υπήρχε μια μεγάλη εξαίρεση, που παρέμεινε τέτοια μέχρι την πτώση του καθεστώτος. Ο Τρότσκι και το βουνό των συκοφαντιών και των διαστρεβλώσεων για τη ζωή και τις ιδέες του. 

Σε αυτό το βουνό έδωσε ένα πρώτο σοβαρό πλήγμα η βιογραφία που έγραψε ο Ντόιτσερ. Συνδύαζε ένα θαυμάσιο συγγραφικό στυλ με την επιστράτευση πολλών και πολύτιμων πρωτογενών πηγών. Για παράδειγμα, είχε πρόσβαση στα αρχεία του Τρότσκι που φυλάσσονταν στο Χάρβαρντ, σε μια σειρά πηγές στα ρωσικά, αλλά και σε προσωπικές επαφές με πρωταγωνιστές και μάρτυρες της εποχής. 

Σύγκρουση

Το πρώτο στοιχείο που τεκμηριώνει αυτός ο τόμος της βιογραφίας είναι πόσο ψέμα είναι η άποψη ότι ο Τρότσκι ήταν απλά ένας εξουσιομανής που έκανε «ηρωικές χειρονομίες» για να κάνει εντύπωση. Αυτή η συκοφαντία προερχόταν βέβαια από τον Στάλιν, τον υποτιθέμενο «ρεαλιστή». Ένα παράδειγμα: το 1923 ο Λένιν, βαριά άρρωστος πλέον, είχε ικετεύσει τον Τρότσκι να συγκρουστεί με τον Στάλιν στο συνέδριο του κόμματος και να μη δεχτεί «ένα σάπιο συμβιβασμό». Ο Τρότσκι έκανε ακριβώς αυτό. Επίσης, ο Τρότσκι ήταν ο πραγματικός ρεαλιστής, επειδή παρέμεινε επαναστάτης. 

Στα μέσα της δεκαετίας του´’20, μπροστά στην περικυκλωμένη και καταστραμμένη από τον πόλεμο επαναστατική Ρωσία ανοίγονταν δυο δρόμοι: ο ένας ήταν αυτός που κήρυττε η ανερχόμενη γραφειοκρατία. Το «χτίσιμο του σοσιαλισμού» χωρίς περιπέτειες και «ουτοπικές» ελπίδες για την διεθνή επανάσταση. 

Αυτός ο «σοσιαλισμός» δεν ήταν τίποτα παραπάνω από ένα ιδεολογικό επίχρισμα στα προνόμια και την εξουσία της γραφειοκρατίας. Ήταν ο δρόμος που στο τέλος, μέσα από τις συγκρούσεις και τις κρίσεις που περιγράφει με λεπτομέρεια ο Ντόιτσερ, οδήγησε στη φρίκη της βίαιης κολεκτιβοποίησης και της ταχείας εκβιομηχάνισης για να γίνει η Ρωσία μια σύγχρονη υπερδύναμη.

Ο άλλος ήταν ο δρόμος του Τρότσκι και της Αντιπολίτευσης. Επέμενε ότι ο σοσιαλισμός δεν μπορεί να χτιστεί σε μια μόνο χώρα, ότι η σωτηρία της ρώσικης επανάστασης βρισκόταν στη νίκη της εργατικής τάξης στις άλλες χώρες, ιδιαίτερα στις πιο ανεπτυγμένες. 

Όμως, η Αντιπολίτευση δεν έλεγε ότι το μόνο που μπορούσε να γίνει ήταν η “αναμονή” της επανάστασης στο εξωτερικό. Το καθεστώς στην Ρωσία μπορούσε να επιβιώσει αν έκανε βήματα στη σχεδιασμένη ανάπτυξη της βιομηχανίας για να ικανοποιεί τις ανάγκες των εργατών και των αγροτών, και αν το κόμμα έκανε βήματα για να αποκαταστήσει την εργατική δημοκρατία.

Ο Ντόιτσερ παρουσιάζει βήμα-βήμα την ανάπτυξη αυτής της εναλλακτικής, μέσα από τις συγκρούσεις που εξελίσσονταν στην ηγεσία των μπολσεβίκων. Όσοι ταυτίζουν τον Τρότσκι με τον Στάλιν θα πρέπει να διαβάσουν τα τμήματα του βιβλίου που περιγράφει το πρόγραμμα για παράδειγμα, της Ενωμένης Αντιπολίτευσης του 1926-27. 

Οι πόροι για την «σχεδιασμένη εκβιομηχάνιση» σε μεγάλο βαθμό θα προέρχονταν από τη φορολόγηση των στρωμάτων που κέρδιζαν από τις συνθήκες της αγοράς που είχε φέρει η Νέα Οικονομική Πολιτική (ΝΕΠ): τους εμπόρους και επιχειρηματίες στις πόλεις και τους πλούσιους αγρότες (κουλάκους) στην ύπαιθρο. 

Ο βασικός σκοπός της σχεδιασμένης εκβιομηχάνισης ήταν να ανασυγκροτήσει την ίδια την εργατική τάξη που ανάρρωνε ακόμα από την αιμορραγία του πολέμου και της οικονομικής κατάρρευσης. Και ταυτόχρονα να ενισχύσει την συμμαχία της με τους φτωχούς αγρότες. Για παράδειγμα, μια από τις προτάσεις ήταν να απαλλαγούν από οποιαδήποτε φορολογία και το βάρος να πέσει στους πλούσιους. Μια ολόκληρη σειρά αιτημάτων μιλούσε για αυξήσεις στους μισθούς, τήρηση του ωραρίου, περισσότερα δικαιώματα για τις εργάτριες. 

Το βιβλίο δεν είναι βέβαια μια απαρίθμηση θέσεων και «πλατφορμών». Το πάθος και το ηθικό μεγαλείο του Τρότσκι ξεχειλίζει σχεδόν σε κάθε σελίδα. Το ίδιο συγκλονιστικές είναι και οι περιγραφές για μεγάλα γεγονότα που καθόρισαν την πορεία του κόσμου: όπως για παράδειγμα η σφαγή της πρώτης Κινέζικης Επανάστασης το 1927 που είχε δέσει χειροπόδαρα η πολιτική του Στάλιν. 

Η Αντιπολίτευση ηττήθηκε, ο Τρότσκι και οι σύντροφοί του διαγράφτηκαν από το κόμμα και κατέληξαν στις φυλακές, τα «απομονωτήρια» και την εξορία. Το μυθιστόρημα του Σερζ μας μεταφέρει σε εκείνη την σκοτεινή περίοδο. Ο Σερζ ήταν αναρχικός που έγινε μπολσεβίκος το 1919, δούλεψε στην Κομιντέρν και εντάχτηκε στην Αντιπολίτευση στο πλευρό του Τρότσκι. 

Τον Μάρτη του 1933 ο Βίκτορ Σερζ συνελήφθη και οδηγήθηκε στα κελιά της διαβόητης GPU, της μυστικής αστυνομίας του Στάλιν στη Μόσχα. Μετά τις ανακρίσεις, ήρθε η ώρα της εξορίας, της «διοικητικής εκτόπισης». Ο τόπος ήταν το Ορενμπούργκ στα νότια Ουράλια. Εκεί ξεκίνησε τα πρώτα σχεδιάσματα του μυθιστορήματος που πήρε τον τίτλο Μεσάνυχτα στον Αιώνα (δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο Παρίσι το 1939). 

Από τις συζητήσεις των χαρακτήρων η υπόθεση εκτυλίσσεται κάπου στα τέλη του 1933 κι αυτό δίνει το νόημα του τίτλου. Το 1933 είναι η χρονιά της ανόδου του Χίτλερ στην εξουσία. Η νίκη των ναζί και η συντριβή των ισχυρότερων κομμάτων και συνδικάτων της Αριστεράς στον κόσμο ήταν ένα παγκόσμιο σοκ. 

Αντεπανάσταση

Το 1933 ήταν, όμως, και η χρονιά του θριάμβου της σταλινικής αντεπανάστασης στην Ρωσία. Η κούρσα της εκβιομηχάνισης, η αναγκαστική κολεκτιβοποίηση της αγροτιάς σήμαινε ότι το βιοτικό επίπεδο των εργατών συμπιέστηκε δραματικά. Η Ρωσία έγινε βιομηχανική και στρατιωτική υπερδύναμη πάνω στα τσακισμένα κόκκαλα των εργατών και των αγροτών. Και σ’ αυτόν τον μονόπλευρο εμφύλιο πόλεμο, όλες οι κατακτήσεις του Κόκκινου Οκτώβρη ξεριζώθηκαν, τα ιδανικά της Επανάστασης σύρθηκαν στη λάσπη.

Το μυθιστόρημα είναι πρώτα και κύρια ένας ύμνος στους άγνωστους ήρωες και ηρωίδες της Αριστερής Αντιπολίτευσης που έμειναν όρθιοι παρά την ήττα. Όμως, τα Μεσάνυχτα στον Αιώνα δεν είναι ένα «ηρωικό και πένθιμο» μυθιστόρημα. Οι σύντροφοι του Σερζ δεν παραιτούνται από τη ζωή. 

Αντίθετα, συζητάνε πολιτικά, ανταλλάσσουν γνώμες, «θέσεις» και αναλύσεις μεταξύ τους και με τους συντρόφους τους σε φυλακές και τόπους εξορίας εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά, γραμμένες με μικροσκοπικά γράμματα που ταξιδεύουν καμουφλαρισμένα. Προσπαθούν να ερμηνεύσουν τα πάντα: την ήττα της επανάστασης, την ταξική φύση του καθεστώτος, τις διεθνείς εξελίξεις, να απαντήσουν στο ερώτημα «τι να κάνουμε;» έστω κι αν γνωρίζουν ότι δεν μπορούν να κάνουν τίποτα πέρα από το να αντισταθούν στη βαρβαρότητα.

Δεν είναι βέβαια τα μοναδικά βιβλία που κυκλοφορούν για αυτή την περίοδο. Η πολιτική βιογραφία του Τρότσκι που έχει γράψει ο Τόνι Κλιφ, ιδιαίτερα ο τρίτος και τέταρτος τόμος δίνει τις απαντήσεις που δεν μπορούσε να δώσει για παράδειγμα ο Ντόιτσερ που όταν έγραφε στήριζε πλέον τις ελπίδες του στην «μεταρρυθμιστική» πτέρυγα της ρώσικης γραφειοκρατίας. Το βιβλίο του Ντ. Χάλας “Ο μαρξισμός του Τρότσκι”, επίσης βοηθάει να εξετάσουμε κριτικά τις ιδέες και τη δράση του μεγάλου επαναστάτη. 

Όμως αξίζει να διαβάσουμε αυτά τα δυο βιβλία γιατί το καθένα με το τρόπο του μας δείχνει ποια ήταν η γνήσια κληρονομιά της Ρώσικης Επανάστασης, ποιος την υπεράσπισε και ποιος την έθαψε.