Ιστορία
Η αστική επανάσταση στην Ελλάδα - Πέρα από την “εθνική ιστοριογραφία”

Αν υπάρχει μια φράση που συνοψίζει τον επίσημο λόγο -δηλαδή το λόγο της άρχουσας τάξης- για την επέτειο των 200 χρόνων από την Επανάσταση του 1821, είναι ο τίτλος ενός άρθρου της Καθημερινής τον Μάρτη: «1821-1981-2021. Η διαρκής δημιουργία ενός ευρωπαϊκού έθνους». Το 1981 είναι αναφορά στην ένταξη στην τότε ΕΟΚ, τη σημερινή ΕΕ. «Η ένταξη της Ελλάδας στην οικογένεια των προηγμένων ευρωπαϊκών εθνών ήταν από τους ιδρυτικούς σκοπούς των επαναστατών», αναφέρει το άρθρο και συνεχίζει: «Το ορατό νήμα που συνδέει το 1821 με το 1981 είναι ο ευρωπαϊκός προσανατολισμός, που ήταν ήδη εγγεγραμμένος ιδεολογικά στα προεπαναστατικά κείμενα». 

Η λεγόμενη «εθνική ιστοριογραφία» εδώ και ενάμιση σχεδόν αιώνα εξαφάνιζε την κοινωνική σημασία της επανάστασης του 1821, για να θυμηθούμε τον τίτλο του βιβλίου του Γιάννη Κορδάτου. Το 1821 ήταν η «παλιγγενεσία», το ξύπνημα του έθνους μετά από «τέσσερις αιώνες σκλαβιάς». Αυτός ο μύθος ήθελε τον επαναστάτη Ρήγα Φεραίο δίπλα στον αντιδραστικό Πατριάρχη Γρηγόριο Ε’ που τον κυνήγησε (και αφόρισε την Επανάσταση).  

Με αυτόν τον τρόπο εξαφανίζονταν οι κοινωνικές διεργασίες που οδήγησαν στην Επανάσταση, τα ταξικά συμφέροντα που καθόρισαν τον προσανατολισμό της, οι πολιτικές συγκρούσεις που σημάδεψαν την πορεία της. Το ίδιο συμβαίνει και σήμερα. Οι μαρξιστικές αναλύσεις για το 1821 πετιόνται στα άχρηστα ως «λαϊκίστικες» και «δογματικές» και η ιστορία ισοπεδώνεται στο «ανήκωμεν εις την Δύσιν» του γέρου Καραμανλή. 


Είναι αλήθεια ότι το 1821 είχε διεθνή -και ευρωπαϊκή- διάσταση. Το 1821 ανήκει στην «εποχή των επαναστάσεων» (ο τίτλος του κλασσικού έργου του βρετανού μαρξιστή Έρικ Χόμπσμπομ). Αυτές οι επαναστάσεις, με διαφορετικές διαδρομές η κάθε μια, έσπασαν τις παλιές δομές της φεουδαρχίας και άνοιξαν τον δρόμο για την ανεμπόδιστη ανάπτυξη των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων. 

Η Αγγλική Επανάσταση στη δεκαετία του 1640, η Αμερικάνικη Επανάσταση από το 1775 μέχρι το 1783, η Μεγάλη Γαλλική Επανάσταση από το 1789 μέχρι το 1795 είναι οι κορυφαίες. Δεν ήταν στιγμιαία γεγονότα, αλλά μια σειρά από πολιτικές και ιδεολογικές συγκρούσεις σε ένα κόσμο που άλλαζε. Μια νέα τάξη, η αστική, γινόταν κυρίαρχη και πολιτικά και άλλαζε την κοινωνία με βάση τα συμφέροντα και τις ιδέες της. Αυτό έγινε και με το 1821. 

Επίσης, η Επανάσταση προετοιμάστηκε, ξέσπασε και εξελίχθηκε σε μια συγκεκριμένη διεθνή συγκυρία. Το 1815 ηττήθηκε οριστικά ο Ναπολέοντας και οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις που είχαν συνασπιστεί εναντίον του έστησαν την Ιερά Συμμαχία. Στόχος τους ήταν η διατήρηση των ισορροπιών μεταξύ τους και η κατάπνιξη κάθε επαναστατικού κινήματος που θα τις απειλούσε. 

Όμως, αυτό ήταν μόνο η μισή εικόνα. Οι ανταγωνισμοί ανάμεσα στις Μεγάλες Δυνάμεις, κυρίως την Αγγλία και τη Ρωσία υπονόμευαν τα θεμέλια της Ιεράς Συμμαχίας. Την ίδια περίοδο επίσης, ξεσπάνε μια σειρά επαναστατικά κινήματα στη σημερινή Ιταλία, στην Ισπανία, στη Γαλλία, στη σημερινή Γερμανία. 

Γι’ αυτό η Ελληνική Επανάσταση που αντλεί έμπνευση από τις ιδέες της Αμερικάνικης και Γαλλικής Επανάστασης (αποτυπώνονται και στα επαναστατικά Συντάγματα) γίνεται πόλος έλξης. Πολλοί «φιλέλληνες», οι «φιλελεύθεροι εθελοντές» όπως τους αποκαλεί η πανεπιστημιακός Άννα Καρακατσούλη, ήρθαν να συνεχίσουν εδώ τη δράση μεταφέροντας και τη στρατιωτική εμπειρία τους από τους ναπολεόντειους πολέμους. 

Αυτές οι επισημάνσεις δείχνουν και πόσο απλουστευτικό είναι το σχήμα των «φιλελεύθερων ευρωπαϊστών» σήμερα, από κάθε άποψη. Οι επαναστατικές ελληνικές κυβερνήσεις απευθύνονταν μεν στις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, αλλά το ναυτικό αιχμαλώτιζε αγγλικά και αυστριακά πλοία που έκαναν εμπόριο με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η Αγγλία δεν έφτασε να στηρίξει, στο τέλος, την ελληνική ανεξαρτησία λόγω του «φιλελευθερισμού» της κυβέρνησής της, αλλά για να εμποδίσει την επέκταση της επιρροής της Τσαρικής Ρωσίας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. 

Αστοί

Η κινητήριος δύναμη της Επανάστασης του 1821 ήταν η αστική τάξη που είχε αναδυθεί από τον 18ο αιώνα σε πόλεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και στις «παροικίες» έξω από τα σύνορά της, άρχισε να αποκτάει «ελληνική εθνική συνείδηση» και έκφραζε νέες ποιοτικά κοινωνικές σχέσεις. Κέρδιζαν έδαφος βασανιστικά και με πισωγυρίσματα κάτω από μια διπλή πίεση: από την ανάπτυξη του καπιταλισμού στην Δυτική Ευρώπη που έμπαινε στη φάση της «βιομηχανικής επανάστασης» και από την κρίση της συγκεντρωτικής φεουδαρχικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. 

Και αυτές οι αλλαγές δεν ήταν μόνο οικονομικές. Συνοδεύονταν από μια νέα αντίληψη για την κοινωνία, το άτομο σε αυτήν και το κράτος. Ο Ρήγας Φεραίος πριν γράψει τον επαναστατικό «Θούριο» και το «Πολίτευμά» του, είχε δημοσιεύσει το «Σχολείο των Ντελικάτων Εραστών» και το «Φυσικής Απάνθισμα». 

Αυτές οι ιδέες, που είχαν αρχίσει να κυριαρχούν στη «Δύση» και εκφράστηκαν από τις πιο ριζοσπαστικές τάσεις του Νεοελληνικού Διαφωτισμού αναμετρήθηκαν με τις αντιδραστικές ιδέες -και την εξουσία- της Εκκλησίας. Το 1819-20 τα «άθεα» βιβλία καίγονταν στην αυλή του Πατριαρχείου. 

Η οικονομική κρίση που κορυφώθηκε μετά το τέλος των Ναπολεόντειων Πολέμων έβαλε σκληρή πίεση σε αυτή την ανερχόμενη αστική τάξη όπως και σε όλες τις τάξεις και στρώματα του «ελλαδικού χώρου». Γινόταν κραυγαλέα φανερό ότι οι φεουδαρχικές δομές του οθωμανικού κράτους δεν μπορούσαν να τους προστατέψουν. Χρειάζονταν το δικό τους κράτος. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι οι αστοί έγιναν επαναστάτες, κάθε άλλο. Όμως οι επαναστάτες ήταν αστοί οι ίδιοι ή ιδεολογικοί εκφραστές της κοσμοθεωρίας αυτής της τάξης. 

Η Φιλική Εταιρεία σχεδίασε το ξεκίνημα της Επανάστασης και πρόβλεψε για τα πρώτα βήματα συγκρότησης ενός νέου κράτους. Κατά κανόνα τα μέλη της έγιναν τα επαναστατικά συμβούλια που ανέλαβαν τη διεξαγωγή του πολέμου και την οργάνωση των απελευθερωμένων περιοχών στις πρώτες φάσεις της επανάστασης. 

Ο ιστορικός Π. Πιζάνιας έχει αναλύσει τις ιδιότητες των μελών της Φιλικής Εταιρείας που τα ονόματά τους έχουν διασωθεί στα ιστορικά αρχεία. Διαπιστώνουμε ότι ακόμα και στη φάση της εκρηκτικής ανάπτυξής της, όταν μέλη της γίνονταν δεσποτάδες και μεγάλοι προεστοί («τουρκοκοτζαμπαζίδες» τους αποκαλούσε ο Ρήγας Φεραίος) το 75% περίπου των μελών της ήταν έμποροι, διανοούμενοι και καραβοκύρηδες. 

Η Γαλλική Επανάσταση και η Αγγλική έναν αιώνα πριν από αυτήν έσπασαν την εξουσία των παλιών αρχουσών τάξεων. Οι αστοί πήραν στα χέρια τους την έτοιμη κρατική μηχανή του απολυταρχικού κράτους και τη διαμόρφωσαν για τα δικά τους συμφέροντα, την «τελειοποίησαν» όπως έγραφε ο Μαρξ στη «18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη». 

Στην περίπτωση του 1821 οι έλληνες αστοί έφτιαξαν αυτή τη «μηχανή» σχεδόν από το μηδέν, γιατί ελληνικό κράτος δεν είχε υπάρξει ποτέ στην ιστορία. Ακόμα και η ιδέα ότι υπάρχει ένα ελληνικό έθνος που κατάγεται από την αρχαιότητα και πρέπει να φτιάξει το δικό του κράτος, είχε γεννηθεί λιγότερο από ένα αιώνα πριν την επανάσταση. Υπάρχουν μόνο δυο ανάλογα διεθνή παραδείγματα. Η Αμερικάνικη Επανάσταση που γέννησε τις ΗΠΑ είναι το πρώτο. Το δεύτερο είναι η ξεχασμένη επανάσταση των μαύρων σκλάβων που έφτιαξε κράτος στην Αϊτή το 1804 έχοντας πολεμήσει για δεκατρία χρόνια ενάντια σε «θεούς και δαίμονες», τη Γαλλία, τη Βρετανία, την Ισπανία. 

Μαζική

Η θέση ότι το 1821 ήταν μια αστική επανάσταση δεν σημαίνει ότι οι μόνοι που ξεσηκώθηκαν, πολέμησαν και θυσιάστηκαν ήταν οι αστοί, που αποτελούσαν μια μικροσκοπική μειοψηφία του πληθυσμού. Άλλωστε, σε καμιά αστική επανάσταση δεν ήταν κυρίως οι αστοί που ανέβαιναν στα οδοφράγματα ή έπεφταν στα πεδία των μαχών. 

Για να αντέξει η Ελληνική Επανάσταση σε ένα δεκαετή, ουσιαστικά, σκληρό πόλεμο απαραίτητη υπήρξε η μαζική συμμετοχή του πληθυσμού. Όχι μόνο για να πάρει τα όπλα, αλλά και για να στηρίξει τους μαχητές, με τρόφιμα και άλλες υπηρεσίες. Οι ομάδες των έμπειρων πολεμιστών (Μανιάτες, Σουλιώτες, πρώην κλέφτες όπως ο Κολοκοτρώνης, οι «αρματολοί» της Στερεάς όπως ο Ανδρούτσος και ο Καραϊσκάκης) δεν αρκούσαν. 

Τι συνέβη, λοιπόν με τους «από κάτω» τους αγρότες, τους βοσκούς, τους μικροτεχνίτες, τους ναύτες; Όπου χρειάστηκε, πήραν «από το αυτί» -με την ηγεσία Φιλικών- τους κοτζαμπάσηδες και τους μεγάλους εφοπλιστές. 

Στην Ύδρα, για παράδειγμα, οι άνεργοι ναύτες ξεσηκώθηκαν με επικεφαλής τον Αντώνη Οικονόμου, έναν «μικρό» καπετάνιο και επέβαλαν στους μεγαλοκαραβοκύρηδες να βάλουν το χρυσό και τα καράβια τους στην Επανάσταση. Δεν του το συγχώρησαν, τον δολοφόνησαν σε συνεργασία με τους κοτζαμπάσηδες της Πελοποννήσου. 

Στη Σάμο, το «κόμμα» των «καρμανιόλων» με επικεφαλής τον Λυκούργο Λογοθέτη (Γιώργο Παπλωματά) είχε ήδη δώσει σκληρές μάχες ενάντια στους «καλικάντζαρους», την παράταξη των προεστών. Τον Μάη του 1821 πήρε την εξουσία κι ένα από τα μέτρα του ήταν να επιστρέψει στους αγρότες τα κτήματα που είχαν αρπάξει οι προεστοί. Παρόμοια γεγονότα εξελίχθηκαν στην Άνδρο και τη Νάξο. 

Στην Πελοπόννησο πολλοί αγρότες πήραν την πρώτη γεύση της Επανάστασης επιστρατευμένοι από τους προεστούς που θέλανε τα δικά τους στρατιωτικά σώματα. Αλλά η Επανάσταση τους άλλαξε. Συμμετείχαν σε εκλογές στα χωριά και στα επαναστατικά στρατόπεδα -ακόμα κι όταν ο Ιμπραήμ έκαιγε την Πελοπόννησο- και ανακάλυπταν έναν καινούργιο κόσμο εκεί που ο ορίζοντάς τους έκλεινε στο γειτονικό χωριό. Με άλλα λόγια από «ραγιάδες» γίνονταν πολίτες. 

Και βέβαια κεντρικό ήταν το ζήτημα της γης: εγκαταστάθηκαν στις «εθνικές γαίες» (την ιδιοκτησία των Οθωμανών) και παρόλο που χρειάστηκε να περιμένουν δεκαετίες για να γίνουν ιδιοκτήτες τους, η χρήση ανήκε σε αυτούς. 

Όλοι μαζί; 

Η θέση για τον αστικό χαρακτήρα της Επανάστασης έχει δεχτεί βροχή επιθέσεων από τότε που τη διατύπωσε για πρώτη φορά ο Κορδάτος. Μια αντίρρηση που με διαφορετικούς τρόπους φτάνει στο σήμερα, είναι ότι στην Επανάσταση συμμετείχαν όλες οι «προεπαναστατικές ελίτ», κατά κύριο λόγο οι πανίσχυροι κοτζαμπάσηδες της Πελοποννήσου. 

Στην Γαλλική Επανάσταση οι αριστοκράτες οδηγήθηκαν στην καρμανιόλα ή ηγήθηκαν αντεπαναστατικών στρατών, ενώ το 1821 οι «αριστοκράτες», κοτζαμπάσηδες ή Φαναριώτες, ήταν στην ηγεσία, λέει αυτό το επιχείρημα. Ο Δ. Παπανικολόπουλος φτάνει να ισχυριστεί μάλιστα ότι: «Είναι εντυπωσιακό πάντως ότι στην Επανάσταση συμμετείχαν όλες οι κοινωνικές ομάδες. Είναι σπάνιο στα χρονικά των επαναστάσεων ή των επαναστατικών εγχειρημάτων να υπάρχει τέτοια σύμπνοια». Πρόκειται για μια πολύ επιφανειακή αντιμετώπιση.

Στην πραγματικότητα, οι κοτζαμπάσηδες και μια ελάχιστη μειοψηφία του ανώτερου κλήρου μπήκαν με δισταγμούς και παλινωδίες στην επανάσταση. Έχουν μείνει στην ιστορία το μίσος και οι βρισιές τους για τον «απαταιών και εξωλέστατον [διεφθαρμένο]» Παπαφλέσσα που απαιτούσε, εκπροσωπώντας την «Αόρατο Αρχή» της Φιλικής, ενεργητική επίσπευση της κήρυξης της Επανάστασης. 

Οι κοτζαμπάσηδες όντως μπήκαν στην Επανάσταση, είτε για να απαλλαγούν από τα χρέη τους στους Οθωμανούς, είτε για να γλυτώσουν τα κεφάλια τους από τους επαναστάτες, είτε για να συνεχίσουν να είναι αφέντες στο νέο κράτος. Αλλά τελικά δεν έβαλαν την σφραγίδα τους στην Επανάσταση. 

Αντίθετα, βίωσαν τη «βίαιη προσαρμογή» στις επαναστατικές συνθήκες και τις νέες κοινωνικές σχέσεις που διαμορφώνονταν. Είναι χαρακτηριστικό ότι στη Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους τον Απρίλη του 1823 σχεδόν οι μισοί «παραστάτες» (αντιπρόσωποι) ήταν «άσημα» πρόσωπα, που μέχρι τότε δεν κατείχαν κανένα υψηλό αξίωμα. 

Ένας κόσμος τούς χώριζε από τον Χρ. Σισίνη, τον πάμπλουτο πρόεδρο της επόμενης Γ΄ Εθνοσυνέλευσης της Τροιζήνας που φορούσε ευρωπαϊκά ρούχα, είχε πλούσια βιβλιοθήκη, αλλά περίμενε ότι οι «χωριάτες του» θα συνέχιζαν να του μιλάνε γονατιστοί με τα μάτια καρφωμένα στο χώμα. Για να επιζήσουν, μερικές φορές κυριολεκτικά, οι παλιοί προεστοί και δεσποτάδες έπρεπε να αλλάξουν ριζικά. Είχαν χάσει την πηγή της ισχύος τους που ήταν η ίδια η Οθωμανική Αυτοκρατορία. 

Αποτέλεσμα

Είναι αλήθεια ότι η ελληνική αστική τάξη έκανε μια σειρά συμβιβασμούς, ιδεολογικούς και πολιτικούς και με τις παλιές ελίτ και με το «διεθνή περίγυρο». Ο Γ. Κορδάτος είχε μιλήσει γι’ αυτούς, όπως τον «προσεταιρισμό των κοτζαμπάσηδων» με οικονομικά ανταλλάγματα, ήδη από την πρώτη έκδοση της «Κοινωνικής Σημασίας της Ελληνικής Επαναστάσεως του 1821». 

Οι συμβιβασμοί ήταν και ιδεολογικοί και πολιτικοί. Στο «Πολίτευμα» του Ρήγα η Εκκλησία και η θρησκεία δεν είχαν κανένα ρόλο. Στα Συντάγματα της Επανάστασης η Ορθοδοξία έγινε «η επικρατούσα θρησκεία». Η «λαϊκή κυριαρχία», το γενικό εκλογικό δικαίωμα, πήγε περίπατο. Πρώτα με τον  «κυβερνήτη» Καποδίστρια και μετά με την έλευση του βασιλιά Όθωνα. Ήταν συμβιβασμοί που έκανε η αστική τάξη για να εξασφαλίσει το βασικό στόχο από τον οποίο δεν παρέκκλινε ακόμα και όταν έμοιαζε ότι η Επανάσταση συντριβόταν από τον Ιμπραήμ: το ανεξάρτητο κράτος. 

Όμως, τέτοιοι συμβιβασμοί ήταν ο κανόνας και των «κλασικών» αστικών επαναστάσεων. Το 1648 οι Άγγλοι επαναστάτες έκοψαν το κεφάλι του βασιλιά, αλλά από τα τέλη εκείνου του αιώνα μέχρι σήμερα η αγγλική αστική τάξη ζει αρμονικά με τη μοναρχία. Οι Γάλλοι αστοί επαναστάτες χρειάστηκε να δούνε το χάρο με τα μάτια τους το 1793 για να μοιράσουν πλήρως τη γη στους αγρότες. Πάντα τους κατέτρυχε το δίλημμα πού τελειώνουν τα φεουδαρχικά προνόμια και πού αρχίζει το «απαραβίαστο της ατομικής ιδιοκτησίας». 

Το ίδιο ίσχυε και για τους Έλληνες αστούς. Η Φιλική Εταιρεία ξεκίνησε την επανάσταση από την αυτόνομη Μολδαβία, επειδή είχε εξασφαλίσει τη συνεργασία του ηγεμόνα της, του Φαναριώτη Μιχαήλ Σούτσου, και επειδή οι Έλληνες έμποροι είχαν έντονη παρουσία εκεί. Αλλά ο Αλέξανδρος Υψηλάντης έσφαξε τον Βλαδιμηρέσκου, τον ηγέτη των αγροτών που μισούσαν τους Φαναριώτες και τους εμπόρους. 

Με όλους τους συμβιβασμούς και τις εσωτερικές συγκρούσεις το 1821 οι αστοί πήραν το κράτος τους, έστω κι αν επρόκειτο για το μικροσκοπικό βασίλειο των αρχών του 1830. Οι από κάτω πολέμησαν, αλλά τους καρπούς τους έδρεψε η εκμεταλλευτική μειοψηφία. 

Αυτή η έκβαση δεν σημαίνει ότι το 1821 δεν ήταν επανάσταση. Οι σημερινοί αστοί τρέμουν ακόμα και στη λέξη. Οι ιδεολογικοί τους εκπρόσωποι μας λένε ότι αν αλλάζει η κοινωνία αυτό γίνεται αργά και ανεπαίσθητα όχι με άλματα και σκληρές ταξικές συγκρούσεις, δηλαδή με επαναστάσεις. Θάβουν την ίδια την ιστορία τους και μετατρέπουν τις επετείους, όπως του 1821, σε πανηγύρια «εθνικής ενότητας». 

Γι’ αυτό πρέπει να θυμηθούμε πώς τέλειωνε το 1924 το βιβλίο του ο Γ. Κορδάτος. Έγραφε αναφερόμενος στην αστική τάξη: «Ο προοδευτικός της ρόλος προ πολλού παρήλθε». Αντίθετα, «μόνο η οργανωμένη εργατική τάξις είνε τάξις προοδευτική». Αυτή η τάξη «διά της κοινωνικής επαναστάσεώς της θα γίνη όχι μόνον ο καταλύτης των οικονομικών και πολιτικών δεσμών της, αλλά και ο Ελευθερωτής όλων των καταπιεζομένων μαζών».