Ιδέες
Εκδήλωση - παρουσίαση: Το 1821 και οι αστικές επαναστάσεις

Η κατάμεστη Σκηνή 1 στη διάρκεια της παρουσίασης. Φωτό: Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο

Το 49ο Φεστιβάλ Βιβλίου στο Ζάππειο έκλεισε το βράδυ της Κυριακής 19/9 με την παρουσίαση της έκδοσης του Μαρξιστικού Βιβλιοπωλείου «Το 1821 και οι αστικές επαναστάσεις». Στην κατάμεστη Σκηνή 1 μίλησαν για το βιβλίο ο Τάσος Κωστόπουλος, ερευνητής και δημοσιογράφος στην ΕφΣυν και οι συγγραφείς Σταυρούλα Πανίδου και Λέανδρος Μπόλαρης, ενώ διαβάστηκε το κείμενο που έστειλε ο καθηγητής Ιστορίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο Πέτρος Πιζάνιας, που λόγω προσωπικού κωλύματος δεν μπόρεσε να παρευρεθεί. Τη συζήτηση συντόνισε η Κατερίνα Πατρικίου, γραμματέας του συλλόγου εργαζομένων του νοσοκομείου Αγ. Σάββας.

«Η ανάγνωση του πολύ ενδιαφέροντος συλλογικού τόμου τον οποίο συζητάμε σήμερα, μου επανέφερε κάποιες παλαιότερες γενικές αναλύσεις σχετικά με το επαναστατικό φαινόμενο εν γένει και ακριβέστερα την ιστορικότητά του», τόνισε ο Πέτρος Πιζάνιας. «Γνωρίζουμε ότι κάθε επανάσταση αποτελεί την κολοσσιαία προσπάθεια αρχικά λίγων, της πρωτοπορίας, και αμέσως μετά πολλών ανθρώπων να αλλάξουν τον ρου της ιστορίας τους και μαζί το κοινωνικό της περιεχόμενο. Αν οι μάζες δεν εισβάλλουν στο προσκήνιο της ιστορίας ενεργά, δεν μπορούμε να μιλάμε για επαναστατικό φαινόμενο… Επειδή η ανθρώπινη πράξη δεν είναι ποτέ αφηρημένη, η σύγκρουση των επαναστατικών φορέων με τις δυνάμεις του παρελθόντος αποκτά συγκεκριμένα αντικείμενα. Αυτά γενικευτικά είναι δύο: ο έλεγχος της πολιτικής εξουσίας και ο έλεγχος της γης εφόσον πρόκειται για αγροτικές κοινωνίες… Από τις τέσσερις πρώτες νεοτερικές επαναστάσεις, την Αγγλική το 1640 έως την Ελληνική το 1821, περνώντας φυσικά από την Αμερικανική και την Γαλλική, τα αποτελέσματα ως προς τη μορφή του κράτους όπως και την κοινωνική διανομή της γης, ήταν πολύ διαφορετικά. Ωστόσο, η Ελληνική φαίνεται ότι κράτησε τα σκήπτρα της υψηλότερης κοινωνικής δικαιοσύνης στο αγροτικό ζήτημα. Έτσι μαζί με τα πολιτικά δικαιώματα όπως καθιερώθηκαν στην Επανάσταση και επανακατακτήθηκαν το 1844, κατέληξαν να σχηματίσουν μια κοινωνία πολιτών μικρών, κυρίως, ιδιοκτητών παραγωγών και μια άρχουσα τάξη στηριγμένη στον εμπορικό καπιταλισμό της εποχής».

Απειλή

«Είναι προφανές ότι για το ελληνικό κράτος και την άρχουσα τάξη, οι επαναστατικές ρίζες της δημιουργίας αυτού του κράτους εκλαμβάνονται σήμερα ως απειλή», συνέχισε ο Τάσος Κωστόπουλος. «Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση. Το ίδιο συμβαίνει με κάθε άρχουσα τάξη, όπως φάνηκε και στα 200 χρόνια της Γαλλικής Επανάστασης, δίνοντας και την αφορμή για τη συγγραφή των δύο μεγαλύτερων κειμένων του βιβλίου που παρουσιάζουμε, δηλαδή των συμβολών του Άλεξ Καλλίνικος και του Κρις Χάρμαν… Το κοινό χαρακτηριστικό που διαπερνά αυτόν τον τόμο είναι η υπενθύμιση αφ’ ενός του επαναστατικού χαρακτήρα και αφ’ ετέρου του ταξικού περιεχομένου των αστικών επαναστάσεων. Το βιβλίο απαντά στις ενστάσεις που προβάλει η αντιμαρξιστική και αντιδραστική ιστοριογραφία: τη σχετική αποσύνδεση της τάξης που διεξάγει την επανάσταση από το στρατηγικό χαρακτήρα αυτής της τελευταίας και, δεύτερο, το γεγονός ότι τα ειδοποιά χαρακτηριστικά των τάξεων και των στρωμάτων που συγκροτούν το επαναστατικό υποκείμενο σε μια αστική επανάσταση καθορίζουν τη μορφή και τα όρια της αστικής εξουσίας μέσω συμβιβασμών της κάθε αστικής τάξης με τους συμμάχους της στην επανάσταση…».

«Ο τίτλος του βιβλίου προκαθορίζει και το περιεχόμενό του», είπε η Σταυρούλα Πανίδου. «Το πώς η Ελληνική Επανάσταση συνδέεται με το διεθνές επαναστατικό περιβάλλον του 18ου και 19ου αιώνα. Τα τρία κείμενα του βιβλίου για το 1821 επικεντρώνουν στο γιατί μιλάμε για μια επανάσταση που είχε στόχο να δημιουργήσει ένα σύγχρονο, για την εποχή, εθνικό αστικό κράτος. Η ελληνική αστική τάξη, μη μπορώντας να προωθήσει τα συμφέροντά της, ως τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, γίνεται ο πυρήνας, οργανώνει αυτή την εξέγερση, αυτό φαίνεται και από τη σύσταση της Φιλικής Εταιρείας. Δεν ήταν όλοι οι Έλληνες ενωμένοι σε ένα σώμα. Υπήρχε η αστική τάξη, οι αγρότες, οι ναύτες που έκαναν την επανάσταση, υπήρχε και η πλειοψηφία των κοτζαμπάσηδων και της εκκλησιαστικής ιεραρχίας που ήταν ενσωματωμένοι στο σουλτανικό καθεστώς και στις δομές του με τα προνόμιά τους. Εδώ βρίσκεται και η ρίζα του εμφύλιου πόλεμου το 1824-26, στο ότι αυτά τα στρώματα ήθελαν ακόμα και στον οποιοδήποτε νέο κρατικό σχηματισμό να έχουν εξασφαλίσει τα προνόμια που είχαν και πριν. Γι’ αυτό και δεν είχαν πρόβλημα με τη συμβιβαστική πρόταση της Τσαρικής Ρωσίας να φτιαχτεί ένα «προτεκτοράτο» στα πλαίσια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η αστική τάξη, όμως, ήθελε ένα δικό της ανεξάρτητο κράτος για να προωθήσει τα δικά της συμφέροντα».

«Ο πρώτος λόγος που εκδώσαμε αυτό το βιβλίο είναι η σύγκρουση με την εθνική ιστοριογραφία», ξεκίνησε ο Λέανδρος Μπόλαρης. «Ότι λίγο πολύ μιλάμε για ένα τρισχιλιόχρονο ελληνικό έθνος που ξύπνησε το 1821. Η πρώτη σύγκρουση με αυτό το αφήγημα ήρθε το 1924 με την έκδοση του βιβλίου του Γιάννη Κορδάτου ‘Η κοινωνική σημασία της ελληνικής επαναστάσεως’, όπου ο Κορδάτος έκανε την εξής βασική διαπίστωση: ότι το ’21 ήταν έργο μιας αστικής τάξης που ξεσήκωσε τον κόσμο για να ανατρέψει μια παρακμάζουσα φεουδαρχική κυριαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αν χαθεί αυτό, δεν μπορείς να βρεις προσανατολισμό για να ερευνήσεις ιστορικά το τι έγινε το 1821. Τη χρειαζόμαστε αυτή τη συζήτηση που άνοιξε με ένα τιτάνιο για την εποχή του έργο ο Κορδάτος, έχοντας ελάχιστες πηγές στη διάθεσή του. 

Επαναστατικός πόλεμος

Ο δεύτερος λόγος που θέλαμε να ανοίξουμε συζήτηση με αυτή την έκδοση, είναι η σύγκρουση με πιο πρόσφατες εκδοχές της εθνικής ιστοριογραφίας που, ναι μεν θεωρούν ξεπερασμένους τους μύθους για κρυφό σχολιό κλπ, αλλά θεωρούν το ‘21 μια φιλελεύθερη ευρωπαϊκή επανάσταση, όχι μια κοινωνική. Μια κοινωνία καθυστερημένη που την ‘έσωσαν’ οι ευρωπαίοι φίλοι μας στο Ναβαρίνο το 1827, και από τότε προσπαθεί να ‘εκσυγχρονιστεί’. 

Αγνοούν το ταξικό περιεχόμενο και έτσι δεν μπορούν να ερμηνεύσουν και την ιστορία. Όμως, η αστική τάξη που αναπτύχθηκε τον 18ο αιώνα γέννησε επαναστάτες διανοούμενους, σαν τον Ρήγα. Η Φιλική Εταιρία ήταν μια οργάνωση που έβαλε στόχο να ανατρέψει μια αυτοκρατορία. Το 75% των μελών της ανήκαν σε τρεις κατηγορίες: έμποροι, καραβοκύρηδες, διανοούμενοι. Αυτό ήταν το 1821, ένας επαναστατικός πόλεμος που, στις πιο δύσκολες στιγμές του, αυτή η επαναστατική ηγεσία χρειάστηκε να στηριχθεί στους ‘από κάτω’ για να συνεχίσει τον πόλεμο και να τους υποσχεθεί ότι στο νέο κράτος θα έχουν γη και πολιτικές ελευθερίες. Για να εξηγήσουμε την επανάσταση χρειαζόμαστε τα εργαλεία του μαρξισμού, του ιστορικού υλισμού».

«Σήμερα οι δυνατότητες για τη συζήτηση αυτή είναι μεγαλύτερες», τόνισε στην παρέμβασή του στη συζήτηση που ακολούθησε ο Πάνος Γκαργκάνας.  «Βγήκανε πολλά βιβλία, γραφτήκανε πολλά άρθρα, έχουμε προχώρημα από άποψη ιστοριογραφίας. Δημιουργήθηκε άφθονο υλικό για να πάμε τη συζήτηση για το 1821 και τις αστικές επαναστάσεις παραπέρα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο υπάρχει προχώρημα και στην αριστερή ιστοριογραφία. Στην αντιπαράθεση Κορδάτος ή Ζεύγος-Ζαχαριάδης, όλοι πια μέσα στην Αριστερά δίνουν το δίκιο στον Κορδάτο. Έχουμε προχώρημα που πρέπει να το δουλέψουμε. Το βιβλίο που συζητάμε είναι μια πρώτη συμβολή σε αυτή την κατεύθυνση, ακριβώς γιατί προσπαθεί να τοποθετήσει την επανάσταση στο ευρύτερο πλαίσιο της μετάβασης από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό».

Κώστας Πίττας

Στο πάνελ των ομιλητών από αριστερά προς τα δεξιά οι Τ. Κωστόπουλος, Σ. Πανίδου, Λ. Μπόλαρης.

 Φωτό: Δημήτρης Μπουρνούς


Την πιο πετυχημένη συμμετοχή του στο Φεστιβάλ Βιβλίου στο Ζάππειο κατέγραψε φέτος το Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο. Σε δυόμιση βδομάδες πουλήθηκαν 380 βιβλία, αριθμός διπλάσιος από ότι συνήθως τα προηγούμενα χρόνια. Αυτή η επιτυχία ήταν αντανάκλαση των έντονων αριστερών αναζητήσεων του κόσμου που πλημμύριζε κάθε βράδυ το Ζάππειο.

Το φετινό Φεστιβάλ Βιβλίου ήταν από τα πιο μαζικά, με χαρακτηριστικό την έντονη παρουσία της νεολαίας. Το περίπτερο 53 του ΜΒ έγινε κέντρο, ολόκληρες παρέες στέκονταν, ξεφύλλιζαν τα βιβλία μας, ρωτούσαν να μάθουν για το βιβλιοπωλείο, άνοιγαν κάθε είδους συζήτηση, τόσο που κάποιες στιγμές ήταν δύσκολο να ανταποκριθούμε σε όλους ταυτόχρονα: ερωτήματα για το 1821, για τη γυναικεία καταπίεση, για την ισλαμοφοβία και την αντιφασιστική και αντιρατσιστική πάλη, για την Κούβα και το Αφγανιστάν, τον Τρότσκι και τη Ρόζα, τη μαρξιστική παράδοση συνολικά.

Πρώτα σε πωλήσεις ήταν «Το 1821 και οι αστικές επαναστάσεις», η «Ρόζα Λούξεμπουργκ», «Η πάλη για την απελευθέρωση των γυναικών», το «Μαρξισμός, Θεωρία και Πράξη», «Ο Μαρξισμός του Τρότσκι», «Η Καταδίκη» της Χρυσής Αυγής, το «Αναρχισμός, μια μαρξιστική κριτική», το «Πανδημία-Κλιματική αλλαγή», «Η πάλη ενάντια στην ισλαμοφοβία» και το τελευταίο τεύχος του περιοδικού Σοσιαλισμός από τα Κάτω.