Οικονομία και πολιτική
Ο οικονομικός πόλεμος είναι ήδη παγκόσμιος

Ο πόλεμος στην Ουκρανία βάζει σε δοκιμασία όλες τις δομές του παγκόσμιου καπιταλισμού. Ταυτόχρονα επιταχύνει τις διαδικασίες αλλαγής που έχουν ήδη ξεκινήσει παλαιότερα. Ένα από τα πιο διαδεδομένα ερωτήματα αυτών των ημερών είναι αν ο πόλεμος θα υπονομεύσει ή όχι την κυριαρχία του αμερικανικού δολαρίου. Αυτό το ερώτημα έχει στοιχειώσει αυτό που ο ιστορικός της οικονομίας Άνταμ Τουζ ονομάζει «προσανατολισμένη προς το μέλλον Οικονομική (Επιστημονική) Φαντασία».

Τυπικά, η υπόθεση αυτή, μπορεί να μοιάζει παράδοξη: οι ΗΠΑ με τη βοήθεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης, χρησιμοποιούν σήμερα την κυριαρχία τους πάνω στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα για να χτυπήσουν τη Ρωσία όσο πιο σκληρά γίνεται και ειδικά για να μπλοκάρουν την πρόσβαση της Κεντρικής Τράπεζας της Ρωσίας στα τεράστια συναλλαγματικά της αποθέματα.

Αλλά η προοπτική της εξασθένησης του δολαρίου προέρχεται ακριβώς από την αντίδραση απέναντι σε αυτές τις οικονομικές κυρώσεις. Καταρχάς, οι ΗΠΑ χρησιμοποιούν ολοένα και συχνότερα κυρώσεις για να πιέζουν καθεστώτα που δεν τους αρέσουν. Το Γραφείο  Ελέγχου Ξένων Περιουσιακών Στοιχείων διαχειριζόταν, πριν ακόμα αρχίσει ο πόλεμος αυτός, κυρώσεις ενάντια σε 11 χιλιάδες οργανώσεις και άτομα. Επόμενο είναι να αρχίσουν οι χώρες να ψάχνουν εναλλακτικές λύσεις απέναντι στο δολάριο για να πάψουν να είναι τόσο ευάλωτες. Η Κίνα προπαγανδίζει εδώ και πολύ καιρό για τη δημιουργία μιας τέτοιας εναλλακτικής λύσης. 

Δεύτερον, οι προσπάθειες της Ρωσίας να παρακάμψει τις κυρώσεις μπορούν να συντείνουν στο να δημιουργηθεί αυτή η εναλλακτική. 

Ο Βλαντιμίρ Πούτιν έχει απευθυνθεί στον πρόεδρο της Κίνας Σι Τζινπίνκγ για οικονομική και στρατιωτική βοήθεια. Και βλέπουμε ήδη της εξαγωγές ρωσικού πετρελαίου προς την Κίνα να αυξάνουν. 

Το αυξανόμενο εμπόριο ανάμεσα στις δυο χώρες θα πραγματοποιηθεί, αναγκαστικά, με το κινεζικό νόμισμα, το ρενμίνμπι. Αυτή η εξέλιξη θα μπορούσε να σηματοδοτήσει την αρχή μιας νέας εποχής όπου το ρενμίνμπι θα παίζει πολύ μεγαλύτερο ρόλο στο διεθνές  νομισματικό σύστημα. 

Καθόλου τυχαία, μια μελέτη που δημοσιεύθηκε πριν λίγες μέρες από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο επισημαίνει αυτό οι συντάκτες του ονομάζουν «αφανή διάβρωση της κυριαρχίας του δολαρίου». Το μερίδιο του δολαρίου στα συναλλαγματικά αποθέματα των κεντρικών τραπεζών έχει μειωθεί, σύμφωνα με τη μελέτη, από το 71% το 1999 στο 59% το 2021.

Ο μεγάλος κερδισμένος από αυτήν την πτώση δεν ήταν, όμως, το ρενμίνμπι. Ήταν άλλα «μη παραδοσιακά αποθεματικά νομίσματα», κύρια τα δολάρια του Καναδά και της Αυστραλίας, το γουόν της Νότιας Κορέας και η κορώνα της Σουηδίας. 

Όπως επισημαίνει ο Τουζ, αυτά τα νομίσματα ανήκουν στο «χρηματοπιστωτικό σύστημα ασφαλείας» των ΗΠΑ. Οι κεντρικές τους τράπεζες είναι δεμένες με την Federal Reserve (Fed), την αμερικανική κεντρική τράπεζα, μέσα από τις συμφωνίες ανταλλαγής ρευστότητας που υπέγραψαν μετά την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση. Αυτές οι συμφωνίες επιτρέπουν στην Fed να τροφοδοτεί με δολάρια τις κεντρικές αυτές τράπεζες σε στιγμές πανικού. Με αυτόν τον τρόπο λειτουργούν, με τα λόγια του Τουζ, σαν «εξωτερικά υποστυλώματα» του συστήματος του δολαρίου.

Το παράδειγμα των συμφωνιών ανταλλαγής ρευστότητας δείχνει γιατί εξακολουθεί να είναι τόσο σημαντικό το δολάριο σήμερα. Οι τράπεζες και οι εμπορικές επιχειρήσεις εξαρτώνται από τη δυνατότητά τους να δανείζονται από τις διεθνείς αγορές. Οι αγορές αυτές, όμως, λειτουργούν κύρια σε δολάρια. 

Οι ΗΠΑ είναι ταυτόχρονα και ο προμηθευτής των ασφαλέστερων χρεογράφων στον κόσμο, των Ομολόγων του Αμερικανικού Δημοσίου. Όποτε παγώνουν οι χρηματοπιστωτικές αγορές -όπως έγινε στο κραχ που ακολούθησε την κατάρρευση της Λήμαν Μπράδερς το 2008 ή στην αρχή της πανδημίας τον Μάρτιο του 2020 (όταν ακόμα και τα αμερικανικά ομόλογα έπεσαν)- η Fed επεμβαίνει για να πλημμυρίσει τις αγορές με δολάρια. 

Τα τελευταία χρόνια, αντανακλώντας τον τεράστιο ρόλο που έχει αποκτήσει τη Κίνα στο διεθνές εμπόριο, έχει αρχίσει να διογκώνεται ο διεθνής δανεισμός σε ρενμίνμπι. Η κινεζική κυβέρνηση, όμως, επιβάλλει, κάτω από τον φόβο της απώλειας του ελέγχου πάνω τους, περιορισμούς στην εμπλοκή των κινεζικών επιχειρήσεων στις διεθνείς. Για να αρχίσουν οι κινεζικές χρηματαγορές να ανταγωνίζονται πραγματικά τις αμερικανικές θα πρέπει η κινεζική κυβέρνηση να κάνει πολύ πιο εύκολη την εισαγωγή και εξαγωγή κεφαλαίων από την Κίνα από ότι είναι σήμερα.

Αυτό που κατά πάσα πιθανότητα θα δούμε στο άμεσο μέλλον θα είναι ο κατακερματισμός του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος. Η Κίνα έχει συμφέρον να ενθαρρύνει το εμπόριο και τις επενδύσεις σε ρενμπίνμπι όχι απλά για να βοηθήσει τους συμμάχους της σαν Ρωσία αλλά σαν ένα μέτρο αυτοπροστασίας απέναντι σε μια ενδεχόμενη επιβολή κυρώσεων από την Ουάσιγκτον εναντίον της. Οι ειδικοί διαφωνούν για το πόσο καταστροφικός θα μπορούσε να γίνει για την οικονομία αυτός ο κατακερματισμός. Ο ιστορικός της οικονομίας Μπάρι Άιχενγκριν, που συνυπογράφει ανάμεσα σε άλλους και τη μελέτη του ΔΝΤ «θυμίζει» εδώ και πολύ καιρό ότι η παγκόσμια οικονομία έχει λειτουργήσει στο παρελθόν θαυμάσια με περισσότερα από ένα αποθεματικά νομίσματα.

Η περίοδος της κυριαρχίας του δολαρίου όμως απέχει ακόμα πολύ από το να έχει παρέλθει -ιδιαίτερα όταν οι ΗΠΑ μπορούν να υπολογίζουν και στην υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως γίνεται στην περίπτωση της Ουκρανίας. Ζούμε σε μια εποχή οξυμένων ενδοϊμπαριαλιστικών ανταγωνισμών. Αλλά μερικές αυτοκρατορίες είναι πιο ισχυρές από τις άλλες. 

Άλεξ Καλλίνικος