Διεθνή
Λ. Αμερική: Η Αριστερά επιστρέφει

Οκτώβρης 2020, Διαδήλωση στη Μπογκοτά της Κολομβίας. Φωτό: Μαριά Χοσέ

Την περασμένη βδομάδα πραγματοποιήθηκε η 9η Σύνοδος των χωρών της Αμερικάνικης Ηπείρου στο Λος Άντζελες και μας έδωσε μια αρκετά καλή φωτογραφία για τη συνεχιζόμενη απώλεια της ηγεμονίας των ΗΠΑ στην υποτιθέμενη "πίσω αυλή" τους. Για τον Μπάιντεν, η Σύνοδος παρουσιαζόταν σαν γεγονός υψηλής προτεραιότητας, αλλά στην πραγματικότητα η Σύνοδος δεν κατέληξε στο παραμικρό. Ούτε καν φιάσκο δεν μπορεί να αποκληθεί, μιας και δεν υπήρχαν μεγάλες προσδοκίες. Ο σύμβουλος του Ομπάμα, μάλιστα, που είχε οργανώσει δύο Συνόδους στη διάρκεια της προεδρίας του, έγραψε ένα άρθρο στους Τάιμς του Λος Άντζελες τη μέρα που ξεκινούσε η Σύνοδος, λέγοντας πως πρέπει να σταματήσει να οργανώνεται γιατί αντί να λειτουργεί σαν εργαλείο προώθησης των αμερικάνικων συμφερόντων, μετατρέπεται σε πασαρέλα για τον λατινοαμερικάνικο αντι-ιμπεριαλισμό.

Μια σύγκριση με το 1994, όταν οργανώθηκε η πρώτη τέτοια Σύνοδος αποκαλύπτει τις αλλαγές που έχουν μεσολαβήσει. Τότε, ο Μπιλ Κλίντον ως φρέσκος πρόεδρος, έστηνε τη Σύνοδο με έδρα το Μαϊάμι σαν ένα σύμβολο του νέου μονοπολικού κόσμου με τις ΗΠΑ μοναδική υπερδύναμη. Ήταν η χρονιά που υπογράφτηκε η συμφωνία του Ελεύθερου Εμπορίου NAFTA με το Μεξικό και τον Καναδά. Το καλοκαίρι ο Κλίντον είχε οργανώσει στρατιωτική επέμβαση στην Αϊτή για να "επαναφέρει τη δημοκρατία". Αν οι ΗΠΑ έβλεπαν τα Βαλκάνια και την Ασία σαν το νέο πεδίο όπου μπορεί να απλωθεί η ηγεμονία τους μετά την κατάρρευση του Ανατολικού Μπλοκ, για την αμερικάνικη ήπειρο δεν έπρεπε να υπάρχει ούτε μια αμφιβολία. Οι χώρες της Λατινικής Αμερικής έβγαιναν από τη λεγόμενη "χαμένη δεκαετία" στην οποία είχε βυθίσει τις οικονομίες τους η κρίση χρέους της δεκαετίας του '80. Συμφωνίες σαν της NAFTA γίνονταν η ιδεολογική σημαία ενός νέου γύρου νεοφιλελευθερισμού ο οποίος θα τις έβγαζε μια και καλή από την κρίση και θα τις ενσωμάτωνε στον παγκόσμιο καπιταλισμό. Σύνδεση με το δολάριο, μαζικές ιδιωτικοποιήσεις, απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων, αυτή ήταν η συνταγή που θα έφερνε τη μεγάλη αλλαγή.

Άρνηση

Από το 1994 που η συμφωνία με το Μεξικό ήταν η μεγάλη διαφήμιση της Συνόδου, φτάνουμε στο 2022 που το Μεξικό, η δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία της Λατινικής Αμερικής, δεν συμμετείχε καν στη Σύνοδο. Ο πρόεδρος του Μεξικού, Λόπες Ομπραδόρ, αρνήθηκε να πάει, καταγγέλλοντας τον αποκλεισμό της Κούβας, της Βενεζουέλας και της Νικαράγουας. Ο πρόεδρος της Βολιβίας, Λουίς Άρσε, αρνήθηκε κι αυτός να πάει. Η Ονδούρα εκπροσωπήθηκε αλλά μέσω του πρέσβη. Κάποιες χώρες κατήγγειλαν τον αποκλεισμό μέσα στην ίδια τη σύνοδο, ενώ οι αμερικάνικες εφημερίδες λένε πως πολλές χώρες αποδέχθηκαν τη συμμετοχή τους, μόνο όταν είχαν εξασφαλίσει την υπόσχεση ότι θα έχουν προσωπική συνάντηση με τον Μπάιντεν στο περιθώριο της Συνόδου. Η δεξιά αντιπολίτευση της Βενεζουέλας και ο Γκουαϊδό που επισήμως αναγνωρίζεται ως "μεταβατικός πρόεδρος της χώρας" από τις ΗΠΑ δεν προσκλήθηκε.

Επί Ομπάμα είχε κληθεί και η Κούβα στις Συνόδους σε μια προσπάθεια ανοίγματος. Ο Τραμπ φυσικά πήγε πίσω σε όλα αυτά και έφτασε να είναι ο πρώτος Αμερικάνος πρόεδρος που δεν συμμετείχε σε Σύνοδο (έστειλε τον αντιπρόεδρό του το 2018). Για τον Τραμπ, η προτεραιότητα στις σχέσεις με τη Λατινική Αμερική ήταν το τείχος που έχτιζε στα σύνορα με το Μεξικό και ο περιορισμός της μετανάστευσης. Ενώ η περιβόητη υπόσχεση για “επιστροφή των αμερικάνικων επιχειρήσεων στις ΗΠΑ”, δεν άφηνε και πολλά περιθώρια ώστε να πειστούν οι λατινοαμερικάνικες κυβερνήσεις να ευθυγραμμιστούν άκριτα με ό,τι τους ζητάνε οι ΗΠΑ. Η αποδοχή της αμερικάνικης ηγεμονίας θα έπρεπε να έχει δύο προφανή  ανταλλάγματα: αμερικάνικες επενδύσεις και προστασία των ντόπιων ελίτ κάτω από τις φτερούγες του αμερικάνικου κράτους.

Τίποτα από τα δύο δεν προσφέρθηκε στα σοβαρά. Προστασία; Πού είναι σήμερα οι πραξικοπηματίες της Βολιβίας που το 2019 πήγαν να κλέψουν την εξουσία και δολοφονούσαν εργάτες και ιθαγενείς; Η διαβόητη Ζανίνε Άνιες που κράδαινε την Αγία Γραφή για να διώξει τα κακά πνεύματα της Αριστεράς από το κοινοβούλιο καταδικάστηκε σε δέκα χρόνια φυλακή την περασμένη βδομάδα. Πού είναι οι πραξικοπηματίες της Ονδούρας που πήραν την εξουσία το 2009; Τότε ήταν οι ΗΠΑ ανάμεσα στις λίγες δυνάμεις που αναγνώρισαν την πραξικοπηματική κυβέρνηση. Όμως, ο ανατραπείς πρόεδρος, Σελάγια, επέστρεψε στη χώρα και η Συμμαχία ενάντια στη δικτατορία κέρδισε τις εκλογές το 2021. Στη Βενεζουέλα, ο Γκουαϊδό που έκανε διακηρύξεις ως πρόεδρος της χώρας χωρίς να τον έχει ψηφίσει κανείς, έχει μετατραπεί σε κινούμενο ανέκδοτο.

Ενώ, παράλληλα υπήρξαν εξελίξεις σε αντίθετη κατεύθυνση από τον αμερικάνικο έλεγχο σε χώρες που ήταν λιγότερο αναμενόμενο, την Κολομβία, το Περού και το Μεξικό. Πρόκειται για χώρες που, ακόμη κι όταν στη Λατινική Αμερική υπήρξε στροφή ενάντια στο νεοφιλελευθερισμό και την ευθυγράμμιση με τις ΗΠΑ (στη δεκαετία του 2000), οι δεσμοί τους, στρατιωτικοί και οικονομικοί, με την Ουάσινγκτον βάθαιναν, με το ιδεολογικό κάλυμμα του πολέμου ενάντια στα ναρκωτικά, τα αντάρτικα και τον φόβο που μοιράζονταν με τις ΗΠΑ απέναντι σε εξεγέρσεις, όπως στη Βενεζουέλα, τη Βολιβία και τον Ισημερινό.

Δεύτερος γύρος

Κι όμως, το 2018 τις εκλογές στο Μεξικό τις σάρωσε ο Λόπες Ομπραδόρ, καθώς τα παραδοσιακά κόμματα υπέστησαν ιστορική καθίζηση. Τις εκλογές του 2021 στο Περού τις κέρδισε ο Πέδρο Καστίγιο, ένας δάσκαλος που είχε ηγηθεί της απεργίας των εκπαιδευτικών στα πιο φτωχά σημεία της χώρας. Και την Κυριακή που έρχεται, 19 Ιούνη, είναι ο δεύτερος γύρος των εκλογών στην Κολομβία. Οι δημοσκοπήσεις φέρνουν σχεδόν ισόπαλους τον αριστερό Γουστάβο Πέτρο που πήρε 40% στον πρώτο γύρο και τον εκατομμυριούχο δεξιό Ροδόλφο Ερνάντες. Μια νίκη του Πέτρο στις εκλογές είναι χτύπημα στην αμερικάνικη ηγεμονία μέσα στο πιο σκληρά ελεγχόμενο από τους ιμπεριαλιστές σημείο της περιοχής. Αναφέραμε πριν τον Κλίντον σαν εμπνευστή της NAFTA και της Συνόδου του 1994, αλλά ο Κλίντον ήταν και ο οργανωτής του “Σχεδίου Κολομβία” με το οποίο ο κολομβιανός στρατός και το παρακράτος προικοδοτήθηκαν με δισεκατομμύρια δολάρια και οπλισμό, κάνοντας τη χώρα “ειδικό σύμμαχο” του ΝΑΤΟ στη Λατινική Αμερική. Σε εκλογικό επίπεδο η μεγαλύτερη ανατροπή έρχεται τον Οκτώβρη στη Βραζιλία, όπου όλα δείχνουν ότι ο Λούλα επιστρέφει στην εξουσία και ο Μπολσονάρο θα πάει σπίτι του. Ο Λούλα ανατράπηκε πραξικοπηματικά, το ίδιο έγινε με τη διάδοχό του, Ρουσέφ, μετά τον έστειλαν φυλακή και τελικά οι φασίστες του Μπολσονάρο κέρδισαν τις εκλογές το 2018.

Η νίκη του Μπολσονάρο ήταν το πιο μαύρο σημείο στις πολιτικές εξελίξεις της περιοχής την τελευταία 20ετία. Έστελνε διπλό μήνυμα, από τη μία έδειχνε τα πολιτικά όρια στα οποία είχαν φτάσει οι αριστερές, κεντροαριστερές και “προοδευτικές” κυβερνήσεις που είχαν αναδειχθεί στην Λατινική Αμερική. Από την άλλη έδειχνε πως ένα κομμάτι της άρχουσας τάξης ήταν πλέον διατεθειμένο να βάλει την ίδια δημοκρατία στην άκρη για να ξαναπάρει τον έλεγχο. Δίνουν και παίρνουν τα σενάρια για το αν ο Μπολσονάρο θα παίξει με τη φωτιά και θα επιχειρήσει πραξικοπηματικό σενάριο τύπου Τραμπ όταν θα χάσει τις εκλογές. Σε κάθε περίπτωση, όσοι στη νίκη του Μπολσονάρο είδαν πρόωρα μια γενικευμένη επιστροφή της Δεξιάς στην Λατινική Αμερική φαίνεται ολοφάνερα πως έπεσαν έξω. Ένα χρόνο μετά τη νίκη του Μπολσονάρο, τις εκλογές στην Αργεντινή τις κέρδισαν οι αριστεροί Περονιστές πετώντας από την εξουσία τον Μάκρι, ο οποίος με τη νίκη του το 2015 είχε γίνει επίσης σύμβολο μιας υποτιθέμενης θριαμβευτικής δεξιάς στροφής.


Oι μαζικοί αγώνες ανοίγουν τον δρόμο

Το πραγματικό υπόβαθρο για την άνοδο της Αριστεράς, από το 2000 και μετά, ήταν οι μαζικοί αγώνες, που δεν εξαφανίστηκαν, αντίθετα απλώθηκαν σε καινούργια σημεία και ριζοσπαστικοποιήθηκαν. Ο τεράστιος και ανυποχώρητος αγώνας στη Χιλή από το 2019 έφτασε να ρίξει τη δεξιά το 2022, ανοίγοντας ακόμη και διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος που είχε αφήσει κληρονομιά η χούντα του Πινοτσέτ, του πρώτου νεοφιλελεύθερου εγκληματία της Λατινικής Αμερικής. Οι γενικές απεργίες έφεραν την ανατροπή στην Κολομβία. Το εργατικό κίνημα έστειλε τον Μάκρι σπίτι του. Η εξέγερση έκοψε τα χέρια των πραξικοπηματιών στη Βολιβία.

Το γεγονός ότι η Βενεζουέλα βάλτωσε, ότι η Ρουσέφ στη Βραζιλία έκανε επίθεση στις συντάξεις ανοίγοντας το δρόμο για την ίδια της την ανατροπή, ότι ο Μορένο στον Ισημερινό μετατράπηκε από “εκφραστής” των αγώνων σε εχθρό τους, έχει να κάνει με το πολιτικό αδιέξοδο που αντιμετώπισαν οι αριστερές κυβερνήσεις, όχι με την υποχώρηση των αγώνων. Για μια δεκαετία περίπου, μπόρεσαν να εμφανίσουν ως εναλλακτική απέναντι στο νεοφιλελευθερισμό και ως στροφή προς τις κοινωνικές πολιτικές ένα μείγμα επιλογών που κυρίως βασιζόταν στην διεθνή άνοδο των τιμών των πρώτων υλών. Η απομάκρυνση από την ηγεμονία των ΗΠΑ γινόταν σε ένα πλαίσιο στο οποίο οι μεν ΗΠΑ έχαναν έδαφος, μπλεγμένες στο χάος που δημιούργησαν στο Ιράκ και το Αφγανιστάν, ενώ η Κίνα αναπτυσσόταν και δίνονταν ευκαιρίες για συμφωνίες εξαγωγών και επενδύσεων. Οι ΗΠΑ στις περισσότερες χώρες είχαν πολύ λίγα να προσφέρουν ως πραγματική εναλλακτική, πέρα από τις στρατιωτικές συμφωνίες. 

Σήμερα, υπάρχει πολύ πιο περιορισμένος χώρος για τέτοιες κινήσεις. Ακόμη και αν αυξάνονται οι τιμές των πρώτων υλών, αυτό γίνεται σε ένα περιβάλλον αναμενόμενης ύφεσης και μιας Κίνας με πολύ χτυπημένους ρυθμούς ανάπτυξης. Η επιστροφή των ρεφορμιστικών κυβερνήσεων στην εξουσία δεν σημαίνει επανάληψη της δεκαετίας του 2000, αλλά ευκαιρία και πρόκληση για το πώς θα χτιστεί εργατική εναλλακτική μέσα στην κρίση της δεξιάς.