Ιστορία
82 χρόνια από τη δολοφονία του: Η πολύτιμη κληρονομιά του Λ. Τρότσκι

7 Νοέμβρη 1919, Λένιν και Τρότσκι στους εορτασμούς για τη Δεύτερη Επέτειο της Επανάστασης

Δεν μπορούμε να μιλήσουμε για γνήσια επαναστατική στρατηγική της εργατικής τάξης, αν δεν μιλήσουμε για τον Τρότσκι. Ο Τρότσκι ήταν ο πρωταγωνιστής μαζί με τον Λένιν στο κύμα των επαναστάσεων του 1917-23. Ήταν ο πρόεδρος του Σοβιέτ και της Επαναστατικής Στρατιωτικής Επιτροπής της Πετρούπολης τις παραμονές του Οκτώβρη του '17 και από αυτή τη θέση έπαιξε κεντρικό ρόλο για να οργανωθεί η νικηφόρα εργατική επανάσταση στη Ρωσία.

Ήταν ο επικεφαλής της αντιπροσωπείας των σοβιέτ, ως Επίτροπος για τις Εξωτερικές Υποθέσεις, που υπέγραψε εκ μέρους του ρώσικου εργατικού κράτους τη συνθήκη που σταμάτησε το σφαγείο του A'ΠΠ στο Μπρεστ-Λιτόφσκ. Ήταν ο οργανωτής του Κόκκινου Στρατού που κατάφερε το '18-'21 να σταματήσει τις αντεπαναστατικές δυνάμεις των Λευκών και των 16 ιμπεριαλιστικών χωρών που είχαν εισβάλει στη Ρωσία για να πνίξουν την επανάσταση. Συγκροτώντας έναν επαναστατικό στρατό από το μηδέν, μέσα στη φωτιά της μάχης, συσπειρώνοντας εκατομμύρια εργάτες και αγρότες. Δίκαια οι σύντροφοί του τον χαρακτήρισαν το ξίφος της επανάστασης.

Ταυτόχρονα ήταν και ένας λαμπρός θεωρητικός, η πένα της επανάστασης. Από τα στρατιωτικά χειρόγραφα την περίοδο του εμφυλίου μέχρι τα κείμενά του για τον φασισμό τη δεκαετία του '30 και από την ιστορία της Ρώσικης Επανάστασης στο τέλος της δεκαετίας του '20 -την καλύτερη καταγραφή της από έναν από τους πρωταγωνιστές της- μέχρι το Λογοτεχνία και Επανάσταση, οι καθαρές, στέρεες ιδέες τροφοδοτούσαν την επαναστατική του δράση.

Ο Τρότσκι ήταν ο πρώτος που σήκωσε τη σημαία ενάντια στη σταλινική αντεπανάσταση και έγινε η γέφυρα για τη διάσωση της επαναστατικής παράδοσης μέχρι σήμερα. Ξεχωριστή θέση είχε και τη δεκαετία του '30 όταν από τη μια πλευρά μέσα στη Ρωσία είχε επικρατήσει ο σταλινισμός και από την άλλη ο Χίτλερ και ο φασισμός. Στα μεσάνυχτα του αιώνα, που η νύχτα ήταν πολύ σκοτεινή όπως λέει ο Τόνι Κλιφ στη βιογραφία του, το άστρο του Τρότσκι μπορούσε να φωτίζει ακόμα περισσότερο.

Ο ίδιος διαγράφηκε από το μπολσεβίκικο κόμμα το 1927, εξορίστηκε το 1929 και όλα τα επόμενα χρόνια, είτε ήταν εξόριστος στην Πρίγκηπο στην Τουρκία και τις γαλλικές Άλπεις, είτε στη Νορβηγία και το Μεξικό όπου δολοφονήθηκε στις 20 Αυγούστου του 1940 από έναν πράκτορα του Στάλιν, έδωσε μεγάλες μάχες με καταπληκτική οξυδέρκεια επαναστατικής τακτικής και στρατηγικής για το πώς μπορεί η εργατική τάξη να νικήσει. Αξίζει να σταθούμε σε τρία βασικά αγκωνάρια της θεωρίας και της δράσης του: τη Διαρκή Επανάσταση, το Ενιαίο Μέτωπο και την κριτική του στον σταλινισμό.


 

Η θεωρία της Διαρκούς Επανάστασης πρωτοδιατυπώθηκε σε ένα κείμενό του με τίτλο 'Αποτελέσματα και Προοπτικές' αμέσως μετά την επανάσταση του 1905 στη Ρωσία, την “πρόβα τζενεράλε” του 1917 όπως την χαρακτήριζε ο Λένιν. Είναι το κορυφαίο έργο του που εμπλουτίστηκε τη δεκαετία του '20 μετά την ήττα της επανάστασης στην Κίνα.

Μια ολόκληρη νέα γενιά επαναστατών ερχόταν εκείνη την περιόδο σε ρήξη με τις κυρίαρχες ιδέες μέσα στην Αριστερά, τις ιδέες της Δεύτερης Διεθνούς και των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων. Δεν ήταν εύκολο. Στις αρχές του προηγούμενου αιώνα τα Σοσιαλδημοκρατικά Κόμματα διεκδικούσαν ότι ήταν οι κληρονόμοι του Ένγκελς. Το SPD, το Γερμανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα, είχε θεωρητικούς αναμφισβήτητου κύρους, όπως τον Κάουτσκι που αργότερα ο Λένιν χαρακτήριζε “αποστάτη” αλλά εκείνη την περίοδο ήταν “ο πάπας του Μαρξισμού”.

Τί έλεγε η Δεύτερη Διεθνής; Ότι η ανάπτυξη του καπιταλισμού θα οδηγήσει στον σοσιαλισμό. Οι προηγμένες χώρες δείχνουν το δρόμο για τις υπανάπτυκτες, η ανάπτυξη του καπιταλισμού θα οδηγήσει στην ενίσχυση της εργατικής τάξης, η οποία θα κατακτήσει την πλειοψηφία στο κοινοβούλιο και θα φέρει τον σοσιαλισμό. Μία γραμμική ανάλυση για την ιστορία, μία ρεφορμιστική στρατηγική επί της ουσίας.

Επαναστάτες σαν τον Λένιν, τη Ρόζα, τον Τρότσκι συγκρούονται με αυτή τη θεωρία. Ο Λένιν είναι γνωστός για το “Κράτος και Επανάσταση” και το “Τι να κάνουμε”. Έλεγε ότι οι επαναστάτες χτίζουν ένα κόμμα που δεν περιμένει παθητικά πότε η πλειοψηφία της εργατικής τάξης θα το αναδείξει στην ηγεσία στο κοινοβούλιο. Παρεμβαίνει για να κερδίζει τα πρωτοπόρα κομμάτια της τάξης στην κατεύθυνση να τσακίσει το παλιό αστικό κράτος και να αρχίσει να χτίζει ένα καινούργιο εργατικό κράτος τύπου Κομμούνας.

Η Ρόζα, έχοντας και η ίδια την εμπειρία του 1905, γράφει το “Μαζική Απεργία, Κόμμα, Συνδικάτα”. Μια κριτική στις ηγεσίες του SPD, τους κοινοβουλευτικούς και συνδικαλιστικούς του παράγοντες, που προσπαθούσαν να διαχωρίσουν τον αγώνα, ότι οι μεν είναι για τα πολιτικά ζητήματα οι δε για τα συνδικαλιστικά. Αυτά είναι παραμύθια, έλεγε η Ρόζα, η εργατική τάξη βγαίνει, παλεύει και συνδέει τους οικονομικούς με τους πολιτικούς αγώνες σπάζοντας τα σινικά τείχη.

Ο Τρότσκι συνολικεύει την εικόνα. Με τη Διαρκή Επανάσταση βάζει δυο αιχμές. Η πρώτη αφορούσε στο πώς εξελίσσεται ο καπιταλισμός. Η διαφορά των προηγμένων και των υπανάπτυκτων χωρών δεν είναι χρονική. Μπορεί η Ινδία να είναι 40 χρόνια πίσω από τη Ρωσία και 100 από την Αγγλία, όμως χρειάζεται να βλέπουμε τον καπιταλισμό σαν ένα παγκόσμιο σύστημα που αναπτύσσεται ανισόμερα και συνδυασμένα.  

Ανισόμερα, καθώς κάποια κράτη βρίσκονται μπροστά συγκριτικά με άλλα, τα οποία με τη σειρά τους μπαίνουν στον διεθνή ανταγωνισμό και προσπαθούν να ξεπεράσουν τα πρώτα. Στην αυγή του καπιταλισμού ήταν η Ολλανδία και η Αγγλία τα πρώτα μεγάλα κέντρα συσσώρευσης, στο τέλος του 19ου-αρχές του 20ου αυτή τη θέση είχε αρχίσει να διεκδικεί η Γερμανία. Υπάρχει ανισομέρεια στο χώρο και τον χρόνο, αλλά υπάρχει και συνδυασμένη ανάπτυξη. Με την έννοια ότι στις χώρες που έχουν μείνει πίσω στον ανταγωνισμό συνυπάρχουν τα στοιχεία της καθυστέρησης αλλά και της ανάπτυξης.

Και έφερνε το παράδειγμα της Ρωσίας. Στην ίδια χώρα, κάτω από το τσαρικό καθεστώς, συνυπήρχαν μια λαοθάλασσα αγροτών που μπορούσε να δουλεύει με ξύλινα άροτρα, μαζί με μια συγκεντρωμένη εργατική τάξη χιλιάδων εργατών που δούλευε σε τεράστια εργοστάσια στις πόλεις, τα μεγαλύτερα στην Ευρώπη, με την τελευταία λέξη της τεχνολογίας της εποχής.

Εργατική τάξη 

Η δεύτερη αιχμή της Διαρκούς, αφορούσε στην εργατική τάξη και πώς εξελίσσεται. Κι αυτή προχωρά με άλματα. Δεν είναι δεδομένο ότι η εργατική τάξη στις καθυστερημένες χώρες θα πρέπει να περιμένει πότε θα γίνουν επαναστάσεις στις προηγμένες για ν' ακολουθήσει. Μπορεί να γίνει και ανάποδα. Το θέμα δεν είναι αν αντικειμενικά ο καπιταλισμός έχει προχωρήσει, αλλά αν υποκειμενικά η εργατική τάξη έχει τη δύναμη και την εμπειρία να προχωρήσει.

Μπορεί στη Ρωσία η εργατική τάξη να ήταν 6 εκατομμύρια ανάμεσα σε 150 εκατομμύρια αγρότες, αλλά ήταν πιο προχωρημένη από ότι πχ στην Γαλλία ή τη Βρετανία. Στη Βρετανία χρειάστηκε ένας αιώνας μετά τις αστικές επαναστάσεις για να υιοθετήσει η εργατική τάξη τη διεκδίκηση του 8ωρου. Στη Ρωσία το έκανε μέσα σε μερικούς μήνες. Η επανάσταση του 1905 είχε σαν αιτήματα “το 8ωρο και ένα όπλο”. Στην Αγγλία οι γυναίκες μπήκαν στο συνδικάτο μετάλλου 90 χρόνια μετά τις αστικές επαναστάσεις. Στη Ρωσία ήταν από την πρώτη στιγμή. 

Επιπλέον, όταν η εργατική τάξη μπαίνει σε κίνηση δεν χωρίζεται σε στάδια ο αγώνας της. Δεν μπορεί να προχωράει πολιτικά, να συγκρούεται με την αστυνομία του Τσάρου και να χτίζει σοβιέτ όπως το 1905, αλλά μετά να γυρίσει στο εργοστάσιο και να δεχτεί την οικονομική της υποδούλωση, το βούρδουλα του καπιταλιστή και του επιστάτη. Τα αστικοδημοκρατικά καθήκοντα για την ανατροπή του τσαρισμού συνδέονται με τη σοσιαλιστική προοπτική ότι κουμάντο στα εργοστάσια θα κάνει η εργατική τάξη.

Και απέναντι στα υπαρκτά ζητήματα για το πώς θα επιβιώσει η επανάσταση σε μια καθυστερημένη χώρα, ο Τρότσκι απαντούσε ότι η λύση βρίσκεται στο άπλωμά της. Μπορεί να ξεκινήσει στα εθνικά σύνορα, να εξαπλωθεί στη διεθνή αρένα και να επικρατήσει παγκόσμια. Ήταν μια εξαιρετικά διαλεκτική αντίληψη, πρωτοπόρα, τομή στην αριστερά της εποχής, η οποία επιβεβαιώθηκε νικηφόρα το 1917.

Αυτήν υιοθέτησε στην πράξη ο Λένιν με τις “Θέσεις του Απρίλη” και το “Όλη η εξουσία στα Σοβιέτ”, για να μπορέσει το Μπολσεβίκικο Κόμμα να παίξει ρόλο και να νικήσει ο Οκτώβρης. Και ταυτόχρονα ο Τρότσκι, που μέχρι τότε πίστευε ότι οι Μπολσεβίκοι και οι Μενσεβίκοι ήταν απλά διαφορετικές τάσεις στο ίδιο κόμμα, αναγνωρίζει ότι η διαφορά τους είναι επί της ουσίας η διαφορά ανάμεσα στην επανάσταση και τον ρεφορμισμό. Γίνεται μέλος των Μπολσεβίκων -με αυτοκριτική χρόνια αργότερα ότι η αργοπορημένη του απόφαση να ενταχθεί στο κόμμα ήταν το μεγαλύτερο λάθος της ζωής του- και μαζί με τον Λένιν γίνεται ο πρωτεργάτης της επανάστασης.

Κομιντέρν

Η νίκη της Ρώσικης Επανάστασης πυροδότησε επαναστάσεις και εξεγέρσεις σε όλο τον κόσμο, επιβεβαιώνοντας τον Τρότσκι. Το Μάιο του 1919, οι Μπολσεβίκοι ιδρύουν την Τρίτη Διεθνή, την Κομιντέρν, “το παγκόσμιο επιτελείο της επανάστασης” όπως έλεγαν, με στόχο να επηρεάσουν και να κερδίσουν ολόκληρα κομμάτια που έσπαγαν μαζικά από τους ρεφορμιστές της Δεύτερης Διεθνούς σε μια σειρά χώρες. Για τα επόμενα πέντε χρόνια, μέσα από τα 4 πρώτα συνέδριά της, η Τρίτη Διεθνής αναδείχθηκε σε πραγματικό σχολείο στρατηγικής και τακτικής για τους επαναστάτες και την προσπάθειά τους να τραβήξουν προς την μεριά τους χιλιάδες αγωνιστές χτίζοντας νέα επαναστατικά κόμματα. 

Και σ' αυτή τη μάχη, ο Λένιν και ο Τρότσκι ήταν μαζί. Για να ξεκαθαρίσουν δυο κυρίως ζητήματα. Το πρώτο, το πώς αυτά τα κόμματα θα ξεκόψουν οριστικά από τις ρεφορμιστικές επιρροές. Τα δυο πρώτα συνέδρια της Κομιντέρν είχαν στο κέντρο τους αυτή τη συζήτηση. Σοβιέτ ή Κοινοβούλιο; Διεθνισμός ή στήριξη της “δικής μας” αστικής τάξης; Εργατική τάξη στο κέντρο ή όχι; Χρειάζεται κόμμα και τι είδους; Οι περίφημοι 21 όροι που έβαζε η Διεθνής για την ένταξη στις γραμμές της ήταν η οργανωτική έκφραση της προσπάθειας να δυσκολέψουν τους παράγοντες, τους κοινοβουλευτικούς αστέρες, τους γραφειοκράτες συνδικαλιστές, να έχουν το πάνω χέρι σε βάρος των απλών μελών του κόμματος.

Και το δεύτερο ζήτημα, το πώς θα κερδίσουν την πλειοψηφία της εργατικής τάξης. Μπορεί να ξεκόψαμε από τους ρεφορμιστές, έλεγαν ο Λένιν και ο Τρότσκι, αλλά δεν τελειώσαμε, χρειάζεται μια ολόκληρη προσπάθεια να κερδίσουμε την πλειοψηφία της εργατικής τάξης που ακόμα τους ακολουθεί έχοντας μεγαλύτερες ή μικρότερες αυταπάτες. Ήταν σκληρή αντιπαράθεση, κυρίως στο τρίτο και τέταρτο συνέδριο της Κομιντέρν, γιατί διάφορα κομμάτια που πριν συγκρούονταν με το ρεφορμισμό τραβάγανε τώρα προς τον αριστερισμό: «Δεν χρειαζόμαστε τα υπάρχοντα συνδικάτα, είναι συμβιβασμένα και γραφειοκρατικά, να φτιάξουμε τα δικά μας “ταξικά”, “κόκκινα” συνδικάτα. Δεν χρειάζεται να παρεμβαίνουμε στις εκλογές, ο κοινοβουλευτισμός είναι ιστορικά ξεπερασμένος». Δεν ήταν κάποιοι περιθωριακοί όσοι υποστήριζαν τέτοιες απόψεις. Ο Μπορντίγκα, για παράδειγμα, ήταν ηγέτης του Ιταλικού ΚΚ και είχε τεράστιο κύρος. 

Κόντρα σ' αυτές τις απόψεις, ο Λένιν και ο Τρότσκι βάζουν τη στρατηγική του ενιαίου μετώπου. Ο Λένιν γράφει το “Αριστερισμός, Παιδική Αρρώστια του Κομμουνισμού” εξηγώντας ότι αυτό που είναι ξεπερασμένο για μας δεν είναι για τις μάζες. Κι ο Τρότσκι, σ΄ενα κείμενο του το 1922 για το ενιαίο μέτωπο που υπογραμμίζει: Πρώτον, οι επαναστάτες πρέπει να είναι οργανωμένοι σε ξεχωριστό επαναστατικό κόμμα με στόχο να κερδίσουν την πλειοψηφία της εργατικής τάξης. Δεύτερον, μας ενδιαφέρει η ενότητα της εργατικής τάξης γιατί μόνο έτσι η τάξη κερδίζει. Ενότητα για κοινή δράση κι όχι για συνομιλίες μεταξύ των αντιπροσωπειών των σοσιαλιστικών και κομμουνιστικών κομμάτων.

Τρίτον, απευθύνουμε τις προτάσεις μας για κοινή δράση και στην ηγεσία και στη βάση των ρεφορμιστικών κομμάτων. Στόχος μας είναι να τραβήξουμε αυτές τις ηγεσίες έξω από τα γραφεία και τους κοινοβουλευτικούς διαδρόμους που είναι το αγαπημένο τους πεδίο και να τους βγάλουμε στη δράση. Όχι με τελεσίγραφα, αν θέλετε ακολουθείστε μας, αν όχι σας καταγγέλλουμε. Αλλά με πρωτοβουλίες κοινής δράσης. Κι εκεί να αναγνωρίζει ο κόσμος τα όριά τους και να κερδίζεται στις γραμμές των επαναστατών. Και τέταρτον, χτυπάμε μαζί, βαδίζουμε χώρια. Δεν διαλυόμαστε στα ενιαία μέτωπα, οι επαναστάτες κρατάνε την πολιτική και οργανωτική αυτονομία τους.

Θεμελιώδη ζητήματα όχι μονάχα για τότε, που βοήθησαν να μαζικοποιηθούν τα νεαρά επαναστατικά κόμματα, αλλά και για σήμερα, για τα συνδικάτα και τις απεργίες, το αντιρατσιστικό και αντιφασιστικό κίνημα, όλες τις μάχες.

Τα κείμενα στηρίζονται στην εισήγηση του Γιάννη Σηφακάκη στο Φεστιβάλ ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ 2022

Επιμέλεια: Λένα Βερδέ


 

Τί απέγινε η Ρώσικη Επανάσταση; Τί την διαδέχτηκε; Κι αυτό έχει σημασία γιατί υπάρχουν πολλές επιθέσεις από τα δεξιά που λένε ότι αναπόφευκτα οι επαναστάσεις καταλήγουν στα γκούλαγκ. Αλλά και από αριστερές δυνάμεις που κάνουν μια ιδεαλιστική κριτική στον σταλινισμό, ότι το πρόβλημα ήταν οι αυταρχικές απόψεις του Στάλιν που τις κληρονόμησε από τον ίδιο τον Λένιν.

Ο Τρότσκι έκανε την πρώτη προσπάθεια με ιστορικούς υλιστικούς όρους να εξηγήσει τι έγινε. Δεν ήταν εύκολο, ήταν πρωτόγνωρο καθήκον να εξηγήσει την εξέλιξη ενός εργατικού κράτους που προσπαθούσε να σταθεί στα πόδια του. Η μόνη προηγούμενη εμπειρία ήταν η Κομμούνα του Παρισιού που κράτησε μόλις 100 μέρες. Αφετηρία του ήταν οι δυσκολίες που βρέθηκε να αντιμετωπίζει η εργατική τάξη στη Ρωσία εξαιτίας του εμφύλιου και της απομόνωσης. Η Ρώσικη Επανάσταση προκάλεσε εξεγέρσεις αλλά έχασαν. Και μετά το '23 έμεινε μόνη, γεγονός που έβαλε τεράστια διλήμματα και πιέσεις στο εσωτερικό της.

Ταυτόχρονα, η εργατική τάξη που ήταν πρωτοπόρα το 1917, το '23 είχε δεχτεί μεγάλα πλήγματα. Οι εργάτες είχαν πάει να πολεμήσουν στον εμφύλιο και τα καλύτερά τους στοιχεία είχαν σκοτωθεί. Ένα κομμάτι για να επιβιώσει από τις δυσκολίες της πείνας και του αποκλεισμού που είχε προκαλέσει ο πόλεμος, είχε καταφύγει στην ύπαιθρο για να επιβιώσει. Η εργατική τάξη στις πόλεις και μαζί της τα εργατικά συμβούλια, τα σοβιέτ, είχαν αρχίσει να μαραζώνουν.

Σε αυτές τις συνθήκες και μετά το θάνατο του Λένιν το '24, η γραφειοκρατία που αρχίζει να αναπτύσσεται γύρω από τον Στάλιν ανατρέπει, για πρώτη φορά, βασικές επιλογές των Μπολσεβίκων: Δεν θέλουμε επαναστατικές περιπέτειες στο εξωτερικό στο όνομα του διεθνισμού, ο “Σοσιαλισμός σε μια μόνο χώρα” γίνεται το νέο δόγμα. Στο εσωτερικό η οικονομία θα προχωρήσει με κέντρο τους πλούσιους αγρότες. Κόντρα στην γραφειοκρατία, ο Τρότσκι συγκροτεί την Αριστερή Αντιπολίτευση και ξεκινάει τη μάχη παρά τις συκοφαντίες που είχαν αρχίσει ήδη τότε, ότι ήταν εχθρός του Λένιν, ότι υποτιμούσε την αγροτιά κλπ.

Aριστερή Αντιπολίτευση 

Χρειάζεται να ξαναγεννηθεί η εργατική και εσωκομματική δημοκρατία που ο εμφύλιος την είχε σταματήσει, έλεγε η Αριστερή Αντιπολίτευση. Να προχωρήσουμε σε ένα σχέδιο εκβιομηχάνισης της οικονομίας, να λειτουργήσουν ξανά τα εργοστάσια και μαζί τους να ξαναδυναμώσει η εργατική τάξη και τα σοβιέτ. Και μαζι με αυτά ο διεθνισμός, μια πολιτική που βοηθάει να νικήσουν οι εξεγέρσεις και οι επαναστάσεις στις άλλες χώρες, που ξέσπασαν στην Κίνα το '25-'27, τη δεκαετία του '30 στη Γαλλία, την Ισπανία, την Ελλάδα και οδηγήθηκαν όλες στην ήττα εξαιτίας της καταστρφικής γραμμής της σταλινικής γραφειοκρατίας.

Το 1927, στα δέκα χρόνια της Ρώσικης Επανάστασης, οι οπαδοί του Τρότσκι προσπαθούν να κάνουν διαδηλώσεις. Μικρή συμμετοχή, μεγάλη καταστολή, διαγραφή, εξορίες. Ακολούθησαν τα πεντάχρονα πλάνα, βίαιη εκβιομηχάνιση με σπάσιμο της συλλογικότητας της εργατικής τάξης, αναγκαστική κολεκτιβοποίηση στους αγρότες που οδηγεί σε εκατομμύρια νεκρούς από την πείνα. Στη δεκαετία του '30, η γραφειοκρατία έχει πια ξεμπερδέψει με την εργατική τάξη και την αγροτιά κι έχει αναδυθεί η ίδια σε κυρίαρχη τάξη.

Στην “Προδομένη Επανάσταση”, το δεύτερο σε σημασία έργο του μετά τη Διαρκή Επανάσταση που γράφει το 1936, ο Τρότσκι κάνει μια ανελέητη κριτική στην σταλινική γραφειοκρατία περιγράφοντας τα προνόμιά της σε αντίθεση με την φτώχεια και την καταπίεση των εργατών. “Αν θυμηθούμε ότι το καθήκον του σοσιαλισμού είναι να δημιουργήσει μια κοινωνία χωρίς τάξεις θεμελιωμένη στην αλληλεγγύη και την αρμονική ικανοποίηση όλων των αναγκών, με αυτή την έννοια δεν υπάρχει ίχνος σοσιαλισμού στην σοβιετική ένωση”, έγραφε. Μπορεί να χαρακτήριζε τη Ρωσία του Στάλιν σαν ένα παραμορφωμένο εργατικό κράτος, αλλά έβαζε το στοιχείο του χρόνου: είτε η γραφειοκρατία θα μετατραπεί σε μια κυρίαρχη τάξη είτε η εργατική τάξη θα την ανατρέψει με επανάσταση.

Ο Τρότσκι δεν πρόλαβε να δει τη συνέχεια. Το νήμα της ζωής του κόπηκε βίαια με τη δολοφονία του. Παρόλες τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες -η πρώτη του γυναίκα, τα παιδιά του και οι συνεργάτες του δολοφονημένοι, οι οπαδοί του κυνηγημένοι και συκοφαντημένοι- δεν σταμάτησε ποτέ να πιστεύει στη δυνατότητα της εργατικής τάξης να αλλάξει τον κόσμο. Στις πλάτες ενός τέτοιου γίγαντα πατάμε για να βλέπουμε μακρύτερα!