Οικονομία και πολιτική
Ο Γκορμπατσόφ και η κατάρρευση της ΕΣΣΔ: Ο σοσιαλισμός δεν έρχεται από τα πάνω

(Αριστερά) Γελοιογραφία του Γ. Ιωάννου τον Φλεβάρη του 1987. Παπανδρέου, Φλωράκης και Μητσοτάκης στη Βουλή, όλοι διεκδικούν τον Γκορμπατσόφ σαν “δικό τους”. (Δεξιά πάνω) Φεστιβάλ της ΚΝΕ δοξάζει την Περεστρόϊκα. (Δεξιά κάτω) Πρωτοσέλιδο της Εργατικής Αλληλεγγύης, 4 Σεπτέμβρη 1991. “Ούτε τανκς, ούτε Γκορμπατσόφ-Γιέλτσιν, Σοσιαλισμός από τα Κάτω”

Μερικές χιλιάδες κόσμου αποχαιρέτησαν τον τελευταίο ηγέτη της ΕΣΣΔ Μιχαήλ Γκορμπατσόφ στις 3 Σεπτεμβρίου στην Μόσχα. Η τελετή πραγματοποιήθηκε στην μεγάλη Αίθουσα των Κιόνων όπως γινόταν με όλους τους ηγέτες της ΕΣΣΔ. Ο Πούτιν περιορίστηκε να καταθέσει λουλούδια στο φέρετρο του Γκορμπατσόφ στο νοσοκομείο της Μόσχας όπου πέθανε. Οι τυπικές εκδηλώσεις του καθεστώτος Πούτιν δεν διέφεραν πολύ από τις δηλώσεις των αρχηγών των κρατών της Δύσης. 

Πόσο «άδοξο» τέλος για έναν πολιτικό που την δεκαετία του ’80 μεσουρανούσε όχι μόνο διεθνώς αλλά και στο εσωτερικό, όπως κατέγραφε θαυμάσια με το πενάκι του ο σκιτσογράφος Ιωάννου το 1987 με τους ηγέτες της ΝΔ, του ΠΑΣΟΚ και του ΚΚΕ να ερίζουν ο καθένας για διαφορετικούς λόγους στην Βουλή για τον σε ποιον πραγματικά ανήκει ο Γκορμπατσόφ. 

Ήταν η περίοδος που ο πατέρας Μητσοτάκης έριχνε τις γέφυρες προς την Αριστερά προκειμένου να ακολουθήσει η συγκυβέρνηση Τζανετάκη με τον ενιαίο Συνασπισμό δύο χρόνια αργότερα, ενώ ταυτόχρονα μιλούσε για την «ανωτερότητα» της οικονομίας της αγοράς που έκανε ακόμη και τους κομμουνιστές να αναζητούν τον «σοσιαλισμό της αγοράς» όπως λεγόταν τότε. Ο ηγέτης του ΠΑΣΟΚ Ανδρέας Παπανδρέου αισθανόταν ότι δικαιωνόταν το δικό του μοντέλο του «τρίτου δρόμου προς τον σοσιαλισμό». Και ο ηγέτης του ΚΚΕ Φλωράκης μπορούσε να κορδώνεται ότι με τον «Γκόρμπι» η κομμουνιστική αριστερά σε όλο τον κόσμο μπαίνει σε φάση ανανέωσης και η ΚΕ του ΚΚΕ να εκτιμά ακόμη και το 1990 ότι «η επιτυχία της “περεστρόικα”, το ξεπέρασμα των δυσκολιών και των αντιστάσεων που συναντά, θα κάνει ελκυστικότερο το όραμα του σοσιαλισμού». 

Ο Γκορμπατσόφ βέβαια δεν «ανήκε» σε κανέναν τους. Άνηκε στην άρχουσα τάξη της Ρωσίας, της οποίας ήταν γέννημα-θρέμμα: την κρατική γραφειοκρατία που ήδη από την δεκαετία του ’30 με την σταλινική αντεπανάσταση είχε πάρει τα ηνία στην ΕΣΣΔ, ξηλώνοντας μια προς μια τις κατακτήσεις της Οκτωβριανής Επανάστασης και εγκαθιδρύοντας ένα  καθεστώς κρατικού καπιταλισμού, κάτω από την δική της συλλογική ιδιοκτησία και απόλυτη εξουσία.

Αυτά τα συμφέροντα θέλησε να υπηρετήσει ο Γκορμπατσόφ όταν εκφράζοντας πλειοψηφικά την γραφειοκρατία έκρινε ότι ο μόνος τρόπος για να μην καταρρεύσει η ΕΣΣΔ και τα υπόλοιπα κρατικο-καπιταλιστικά καθεστώτα από τον οικονομικό και στρατιωτικό ανταγωνισμό με την Δύση ήταν ο εξής: Να ανοίξει ελεγχόμενα τις οικονομίες τους στην αγορά και ταυτόχρονα να κερδίσει στην εσωκομματική διαμάχη με τα πιο συντηρητικά κομμάτια της γραφειοκρατίας, κερδίζοντας την υποστήριξη της εργατικής τάξης με υποσχέσεις για αλλαγές στο βιοτικό επίπεδο και την δημοκρατία. Κάτι αντίστοιχο είχε επιχειρηθεί ξανά τις προηγούμενες δεκαετίες από την γραφειοκρατία στην ΕΣΣΔ αλλά και στην Κίνα. 

Στην Κίνα η τότε απόπειρα μεταρρύθμισης άφησε τα περιθώρια για να ξεδιπλωθεί ένα τόσο μεγάλο κίνημα διεκδίκησης από τα κάτω που ο μόνος τρόπος να αντιμετωπιστεί ήταν η σφαγή της Τιενανμέν το 1989 και η άγρια καταστολή που ακολούθησε. Η άρχουσα τάξη στην Κίνα κατάφερε να προχωρήσει στη συνέχεια το ελεγχόμενο άνοιγμά της στην αγορά. 

Στις ελεγχόμενες από την ΕΣΣΔ χώρες της Ανατολικής Ευρώπης τα μηνύματα αλλαγής που έρχονταν από την Μόσχα έγιναν οι σπινθήρες για εξεγέρσεις και κοινωνικά κινήματα που οδήγησαν στην κατάρρευση των καθεστώτων, με κορυφαία στιγμή την πτώση του τείχους στο Βερολίνο το 1989. Το ίδιο έγινε και στο εσωτερικό της ΕΣΣΔ που άρχισε να συγκλονίζεται σε όλη της την έκταση από απεργίες και διαδηλώσεις.

Βλέποντας το καράβι να βουλιάζει, άλλα κομμάτια της γραφειοκρατίας ήθελαν μια καταστολή α λά Κίνα, άλλα κομμάτια σε μια σειρά από σοβιετικές δημοκρατίες έβλεπαν την κατάσταση σαν μια ευκαιρία για το σπάσιμό τους από τον κεντρικό έλεγχο της Ρωσίας, άλλα άρχισαν να κοιτάζουν περισσότερο για στήριξη προς την Δύση. 

Γραφειοκρατία

Το που θα γείρει η πλάστιγγα κρίθηκε τελικά τον Αύγουστο του 1991 όταν μια συμμαχία τμημάτων της σοβιετικής γραφειοκρατίας που αντιτίθετο στις πολιτικές του Γκορμπατσόφ, αποτελούμενες από μονάδες  της KGB και τοπικές ηγεσίες του ΚΚΣΕ στο Αζερμπαϊτζάν, στη Λευκορωσία, στο Καζακστάν, το Κιργιστάν, το Τατζικιστάν, το Τουρκμενιστάν και το Ουζμπεκιστάν εξαπέλυσαν πραξικόπημα για να τον εκδιώξουν. Στη Μόσχα, ο μεταρρυθμιστής Γιέλτσιν, ο οποίος είχε ήδη εκλεγεί πρόεδρος του ρωσικού τμήματος της Σοβιετικής Ένωσης, τοποθετήθηκε επικεφαλής της αντίστασης στο πραξικόπημα στους δρόμους. Το πραξικόπημα απέτυχε και τον Δεκέμβριο του 1991, με τις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες να κηρύσσονται ανεξάρτητες, η ΕΣΣΔ διαλύθηκε και ο Γκορμπατσόφ παραιτήθηκε. 

Αλλά η κοινωνική αλλαγή που ζητούσε ο κόσμος στους δρόμους δεν ήρθε. Όλα ανεξαιρέτως τα κομμάτια της γραφειοκρατίας του παλιού καθεστώτος είχαν ένα κοινό στόχο: Να κρατήσουν με κάθε τρόπο στα χέρια τους τον οικονομικό έλεγχο της παραγωγής και την εξουσία μέσα στην καινούργια κατάσταση. Οι γραφειοκράτες πέταξαν το κομματικό τους κουστούμι ή την στολή τους και αυτοανακηρύχθηκαν «δημοκράτες πολιτικοί», «επιχειρηματίες» και «μάνατζερ». 

Όλοι αυτοί που ακόμη και σήμερα απαρτίζουν την κυρίαρχη τάξη στη Ρωσία είναι σαρξ εκ της σαρκός του Γκορμπατσόφ - όσο και αν ο Πούτιν τον σνόμπαρε ακόμη και στην κηδεία του θεωρώντας τον μελανό σημείο στο εθνικιστικό ιδεολόγημα της «χιλιόχρονης ιστορίας» της Ρωσίας. 

Ο Γιέλτσιν, που διαδέχτηκε τον Γκορμπατσόφ στην εξουσία, πλέον σαν πρόεδρος της Ρωσικής Ομοσπονδίας, ήταν νωρίτερα το δεξί του χέρι. O Πούτιν ήταν στέλεχος της KGB στην Ανατολική Γερμανία από την οποία επέστρεψε για να γίνει σύμβουλος του δημάρχου της Αγίας Πετρούπολης Σομπτσάκ, που ήταν επίσης σύμβουλος του Γκορμπατσόφ. Στην απόπειρα πραξικοπήματος του 1991, ο Σομπτσάκ και ο Πούτιν εργάστηκαν με επιτυχία δίπλα-δίπλα για να εξασφαλίσουν την πίστη της τοπικής αστυνομίας στον Γκορμπατσόφ. 

Ο Βίκτορ Τσερνομίρντιν που ήταν υπουργός φυσικού αερίου από την εποχή του Μπρέζνιεφ, πριν την περεστρόικα, το 1990 συγκέντρωσε όλη την βιομηχανία φυσικού αερίου σε μια επιχείρηση, την Gazprom, της οποίας έγινε πρόεδρος για να την ιδιωτικοποιήσει λίγα χρόνια αργότερα. Στη συνέχεια έγινε πρωθυπουργός του Γιέλτσιν και το 2001 είχε γίνει πλέον δισεκατομμυριούχος. 

Το όνομα του οικονομολόγου Ανατόλι Τσουμπάις, ακούστηκε ξανά πρόσφατα γιατί μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, διαφώνησε με τον Πούτιν και έφυγε στην Τουρκία. Το 1987 συμμετείχε στην ίδρυση του κλαμπ Περεστρόικα στο Λένινγκραντ, το 1990 έγινε υπεύθυνος ιδιωτικοποιήσεων στο πλευρό του Σομπτσάκ στη μετονομασμένη Αγία Πετρούπολη. Το 1992 έγινε υπουργός ιδιωτικοποιήσεων του Γιέλτσιν μέχρι και το 1999, πετυχαίνοντας το ρεκόρ των 800 ιδιωτικοποιήσεων σε ένα μήνα. 

Παρόμοιες πορείες έχουν διανύσει και όσοι έγιναν ολιγάρχες και κυβερνήτες στις χώρες που αποσπάστηκαν από την ΕΣΣΔ. Στο Καζακστάν, π.χ. ο Ναζαρμπάγιεφ έγινε το 1989 γραμματέας του κομμουνιστικού κόμματος για να ανακηρυχθεί στην συνέχεια ισόβιος πρόεδρος της χώρας. Η οικογένειά του κρατούσε τον έλεγχο μέχρι να φύγει το 2019 κάτω από το βάρος της κοινωνικής έκρηξης.

Οι ξινισμένοι σήμερα ηγέτες της Δύσης, που θα ήθελαν ένα Γκορμπατσόφ στην θέση του Πούτιν, όλες αυτές τις δεκαετίες συνεργάζονταν με όλους αυτούς τους «ολιγάρχες» στο πλιάτσικο του ρωσικού λαού.  Το μόνο που κατάφεραν οι δυτικοί θιασώτες της αγοράς στην πρώην ΕΣΣΔ ήταν να εκπαιδεύσουν στα γρήγορα τους παλιούς και αναδυόμενους γραφειοκράτες στα άγρια κόλπα της αγοράς και τον Πούτιν ότι άμα θέλεις να παίξεις μπάλα στην παγκόσμια σκηνή αυτό δεν μπορεί να γίνει χωρίς ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις, Τσετσενία όπως Αφγανιστάν, Ουκρανία όπως Ιράκ, και πάει λέγοντας.

Για την Αριστερά το δίδαγμα θα έπρεπε να είναι ένα: Ο σοσιαλισμός δεν χτίζεται από τα πάνω, ούτε από μεταρρυθμιστές και μάστορες των συμβιβασμών, ούτε χτίζεται πάνω στα τανκς που τάχα θα εμπόδιζαν την «καπιταλιστική παλινόρθωση» μπουκάροντας στην Τιενανμέν το 1989  ή το 1991 στην Κόκκινη Πλατεία.