Τα Ιουλιανά του ‘65

Γι'αυτό συνήθως παρουσιάζουν τα γεγονότα εκείνων των 75 ημερών σαν μια ανωμαλία με απολύτως ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, παρασκήνια, παζάρια, εκβιασμούς και εξαγορές που οργανώνονταν στο Παλάτι, στο Κοινοβούλιο και στα γραφεία των μεγαλοεκδοτών, σαν ένα μείγμα περιστατικών που δεν πρόκειται να επαναληφθεί. Η ιστορία τους έχει ήδη διαψεύσει. Ο φετινός Ιούνης κουβαλούσε έντονα την κληρονομιά των Ιουλιανών. Οχι γιατί ο Μητσοτάκης, σκοτεινός πρωταγωνιστής το '65, έκανε 46 χρόνια αργότερα έκκληση να υπάρξουν νεκροί στο Σύνταγμα για να σωθεί  η “Δημοκρατία”. Αλλά γιατί οι πλατείες, με πρώτο το Σύνταγμα, ήταν η αποκρυστάλλωση της τεράστιας απόστασης που χωρίζει καθετί που αποφασίζεται μέσα στο Κοινοβούλιο με τη θέληση της πλειοψηφίας απ'έξω. Τα Ιουλιανά του '65 και ο Ιούνης του 2011 είναι στιγμές που ο κόσμος όχι απλά συνειδητοποιεί αυτό το χάσμα, αλλά κάνει το βήμα να μπει στο προσκήνιο και να καθορίσει άμεσα τις εξελίξεις.

Η συνηθισμένη ροή των πραγμάτων θέλει τον απλό κόσμο να κινείται με βάση τις πρωτοβουλίες των ισχυρών. Στα Ιουλιανά του '65, αντίθετα με τις ιντριγκαδόρικες περιγραφές, ήταν όλοι οι μεγαλόσχημοι αυτού του τόπου, βιομήχανοι, πολιτικοί και αξιωματούχοι που σέρνονταν μέρα με τη μέρα με βάση το τι συνέβαινε στο πεζοδρόμιο.

Η έκρηξη ξεκίνησε στις 15 του Ιούλη πάνω σε ένα ζήτημα που φαινομενικά δεν άγγιζε άμεσα στον κόσμο. Ο φρέσκος στο θρόνο, 25χρονος Κωνσταντίνος Γλύξμπουργκ απέπεμψε από τη θέση του πρωθυπουργού τον Γεώργιο Παπανδρέου. Είχε προηγηθεί μεγάλη περίοδος έντασης ανάμεσά τους που κορυφώθηκε με τον Γλύξμπουργκ να θέλει να βάλει με το ζόρι έναν δικό του, τον Γαρουφαλιά, στη θέση του Υπουργού Άμυνας. Η κόντρα δεν ήταν ασήμαντη. Στο εσωτερικό της άρχουσας τάξης άνοιγαν διαφορετικοί σχεδιασμοί μέσα σε μια διεθνή κατάσταση που προμήνυε ευκαιρίες. Η Μέση Ανατολή γινόταν το κέντρο του ενδιαφέροντος και ο έλεγχος της Κύπρου μετατρεπόταν σε τεράστιο πλεονέκτημα. Από το '62 η Ελλάδα είχε συνδεθεί με την Ευρωπαϊκή Κοινότητα (την μετέπειτα ΕΕ) και οι αλλαγές αυτές είχαν αντανάκλαση και στο εσωτερικό. Το ποιος ελέγχει τον Υπουργό Άμυνας, δηλαδή τον στρατό, ήταν κομβικό ζήτημα για τους εσωτερικούς συσχετισμούς των από πάνω.

Η διαμάχη Παπανδρέου-Γλύξμπουργκ δεν ήταν διαμάχη Αριστεράς-Δεξιάς. Ο Παπανδρέου και η Ένωση Κέντρου ήταν καθαρό κόμμα της άρχουσας τάξης. Ο παππούς του ΓΑΠ ήταν ο πρωθυπουργός του Δεκέμβρη του '44, στην κυβέρνηση που υποδέχτηκε τους Άγγλους και κατέσφαξε το κίνημα της Αθήνας. Σε προεκλογική του ομιλία το '61 περηφανευόταν πως: “Ενίκησα τον κομμουνισμόν εις μιαν ώραν ολικής παντοδυναμίας του. Εν ονόματι της Ελλάδος και εν ονόματι της Δημοκρατίας τον συνέτριψα”. Όμως τον Ιούλη του '65 ήταν εκλεγμένος πρωθυπουργός με 53% και η αποπομπή του από το Παλάτι σήμανε για την πλειοψηφία του κόσμου απειλή για όλα τα δημοκρατικά δικαιώματα. Διαδηλωτές άρχισαν να ξεχύνονται στους δρόμους της Αθήνας το ίδιο βράδυ της αποπομπής. Η αστυνομία βγήκε με τον συνηθισμένο τρόπο, χτύπησε τον κόσμο και το βράδυ όλα έμοιαζαν να έχουν τελειώσει.

Κανείς δεν περίμενε ότι οι μικρές διαδηλώσεις της 15ης του Ιούλη θα ήταν η αρχή για ένα κίνημα με τέτοια διάρκεια και ένταση που θα έστελνε στα σκουπίδια πολλές απόπειρες ομαλοποίησης από το Παλάτι και τη Δεξιά. Το επόμενο πρωί οι εφημερίδες ανακοίνωναν την καινούργια κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Γεώργιο Αθανασιάδη-Νόβα.  Όμως για να σταθεροποιηθεί κυβέρνηση εκτός από την παλατιανή στήριξη, χρειάζονταν και αποστάτες, βουλευτές της Ένωσης Κέντρου οι οποίοι θα έδιναν ψήφο εμπιστοσύνης. Το πεζοδρόμιο ήταν που δεν επέτρεψε να πετύχει καμιά τέτοια συνταγή παρόλο που όλη η ισχύς και όλο το χρήμα εντός και εκτός συνόρων έπεφτε σ'αυτήν την κατεύθυνση.

Στις 16 του μήνα το Σύνταγμα έχει γεμίσει νεολαία. Στο ημερολόγιο  του ο Δημήτρης Λιβιεράτος έχει καταγράψει: “Αργά το βράδυ η αστυνομία επιτίθεται βάρβαρα στο Σύνταγμα για να διαλύσει τη νεολαία. Γίνεται μάχη. Τα νιάτα αντιστέκονται στις επιθέσεις, στήνουν πρόχειρα οδοφράγματα, ανάβουν φωτιές. 114 τραυματίες και 84 συλλήψεις είναι ο απολογισμός της Παρασκευής”.

Οικοδόμοι

Το Σάββατο καλεί η ΓΣΕΕ συγκέντρωση στο γήπεδο του Παναθηναϊκού. Οι προσυγκεντρώσεις όμως μετατρέπονται σε μια πορεία θριάμβου. Οι οικοδόμοι που βγαίνουν στην Ομόνοια για να ανηφορίσουν αργότερα την Αλεξάνδρας δείχνουν σε όλους τους ξεσηκωμένους ότι η δύναμη της εργατικής τάξης έμπαινε στο κίνημα.

Η άλλη πλευρά σκληραίνει τη στάση της. Στις 21 του Ιούλη, η ΕΦΕΕ καλεί συγκέντρωση φοιτητών στα Προπύλαια. Την ώρα που η πορεία ανεβαίνει τη Σταδίου, η αστυνομία κάνει επίθεση και πέφτει νεκρός ο φοιτητής Σωτήρης Πέτρουλας. Την άλλη μέρα στην κηδεία, το κίνημα ξαναενώνεται αγανακτισμένο. Τις επόμενες μέρες η αστυνομία έχει εξαφανιστεί, έχοντας να αντιμετωπίσει τη μαζική οργή, απλών ανθρώπων που όπου συναντάνε μπάτσο τον φωνάζουν θρασύδειλο και δολοφόνο του Πέτρουλα.

Την Τρίτη 27 Ιούλη ακολουθεί μια νέα κορύφωση με την οργάνωση γενικής πολιτικής απεργίας. Ο Λιβιεράτος καταγράφει κάποια εντυπωσιακά χαρακτηριστικά: “Το εγχείρημα είναι δύσκολο και επικίνδυνο. Από το 1946 έχει να γίνει πανεργατική πολιτική απεργία. Η προετοιμασία δεν είναι επαρκής. Οι απεργιακές επιτροπές δεν έχουν συγκροτηθεί παντού και σε όλη την κλίμακα. Απεργιακές φρουρές δεν υπάρχουν. Και όμως, αυθόρμητα μέσα στα εργοστάσια, στα μαγαζιά, στις γειτονιές, έγινε μια τεράστια προετοιμασία. Ο ένας μετά τον άλλον, αυτοσχέδιες επιτροπές σχηματίζονται, απεργιακές φρουρές της στιγμής δημιουργούνται από αυτούς που βαδίζουν στους δρόμους, από άγνωστους μεταξύ τους εργάτες και η απεργία παίρνει σάρκα και οστά.”

Στις 19 Αυγούστου η κυβέρνηση Νόβα, παρά τις προσπάθειες των αποστατών με πρώτο το Μητσοτάκη να εξαγοράσουν βουλευτές, καταρρέει. Η αυτοπεποίθηση του κόσμου, που δεν είχε εγκαταλείψει ούτε στιγμή τους δρόμους κάνει άλματα. Ετσι το παλάτι αναγκάζεται να κάνει μια ακόμη πιο τολμηρή κίνηση, βάζοντας πρωθυπουργό τον Ηλία Τσιριμώκο, έναν πολιτικό του Κέντρου που είχε στις αποσκευές του ότι προερχόταν από την Αριστερά και μάλιστα από την ηγεσία του ΕΑΜ. Οι δρόμοι όμως δεν αδειάζουν. Θυμίζοντάς μας σύγχρονες εικόνες, ο Λιβιεράτος γράφει: “Οι χωριάτες, οι ψηφοφόροι, κυνηγάνε τους βουλευτές στα σπίτια τους, στους δρόμους, στα καφενεία, στα χωριά για να τους εμποδίσουν να προδώσουν”. Το “καλημέρα” της κυβέρνησης Τσιριμώκου ήταν μια άγρια καταστολή σε βάρος μερικών εκατοντάδων νεολαίων που είχαν μείνει έξω από το θέατρο Γκλόρια.

Δακρυγόνα, γκλοπ, συλλήψεις

Το ξύλο στους φοιτητές φέρνει πενήντα χιλιάδες κόσμο στη συγκέντρωση που οργάνωσε η Ομοσπονδία Τύπου στις 20 Αυγούστου. Δακρυγόνα, γκλοπ, συλλήψεις από τη μια μεριά. Οδοφράγματα και επιμονή από τη μεριά των διαδηλωτών. Η μάχη της Αθήνας δίνεται με αυτόν τον τρόπο 46 χρόνια τώρα.

Το κίνημα των Ιουλιανών ξεπέρασε τα όρια που άντεχε ολόκληρο το πολιτικό σύστημα, όχι μόνο το Παλάτι και η Δεξιά. Γι'αυτό και ο Παπανδρέου άρχισε να παζαρεύει λύσεις μαζί με τον Κανελλόπουλο, του δεξιού κόμματος της ΕΡΕ, αφήνοντας τους απλούς ανθρώπους έκθετους. Τελικά τους πρόλαβε μια τρίτη κυβέρνηση του Παλατιού στις 17 Σεπτέμβρη, με πρωθυπουργό τον Στεφανόπουλο, που κατάφερε να σταθεί με 152 ψήφους και να κλείσει όπως όπως τη Βουλή για ένα διάστημα. Το ρήγμα που είχε προκληθεί όμως δεν είχε κλείσει. Ούτε ο Στεφανόπουλος, ούτε ο Παρασκευόπουλος, ούτε ο Κανελλόπουλος που ακολούθησαν ως πρωθυπουργοί θα καταφέρουν να σταθεροποιήσουν το σκηνικό. Οι περίφημες εκλογές δεν έγιναν ποτέ. Θα γίνονταν, υποτίθεται, το Μάη του '67, αλλά οι συνταγματάρχες του Παπαδόπουλου πρόλαβαν και πήραν την εξουσία τον Απρίλη, ενώ η Βουλή ήταν ξανά κλειστή.

Διαβάστε επίσης

Για τις εξεγέρσεις του 21ου αιώνα