Διεθνή
Καταστροφικός καπιταλισμός: Μειώνεται παγκόσμια το προσδόκιμο ζωής

Υποσιτισμένο παιδί σε νοσοκομείο της Υεμένης. Φωτό: H. Mohammed/AP

Στις 8 Σεπτεμβρίου κυκλοφόρησε η 31η Έκθεση από το Αναπτυξιακό Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών (UNDP) για την Ανθρώπινη Ανάπτυξη (HDR) 2021/22 με τίτλο: «Αβέβαιοι καιροί, ασταθείς ζωές: Διαμορφώνοντας το μέλλον μας σε έναν κόσμο που μεταμορφώνεται». 

Η Έκθεση είναι αποκαλυπτική για την εικόνα του πλανήτη: «Ο κόσμος βυθίζεται από κρίση σε κρίση, παγιδευμένος σε έναν κύκλο πυρόσβεσης και ανίκανος να αντιμετωπίσει τις ρίζες των προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε. Χωρίς μια απότομη αλλαγή πορείας, οδεύουμε προς ακόμη περισσότερες στερήσεις και αδικίες... αναμφίβολα οι προοπτικές και για το 2022 είναι ζοφερές». Για πρώτη φορά, στα 32 χρόνια που τον υπολογίζει το UNDP, ο Δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης (HDI), που μετρά την υγεία, την εκπαίδευση και το βιοτικό επίπεδο μίας χώρας, μειώνεται για δύο συνεχόμενα χρόνια στο 90% των 191 χωρών του πλανήτη. Το 2021, η ανθρώπινη ανάπτυξη είχε υποχωρήσει στα επίπεδα του 2016. 

«Αυτό σημαίνει ότι πεθαίνουμε νωρίτερα, είμαστε λιγότερο μορφωμένοι και τα εισοδήματά μας μειώνονται. Με τις τρεις αυτές παραμέτρους μπορεί κάποιος να σχηματίσει μια εικόνα για τον λόγο για τον οποίο οι άνθρωποι αρχίζουν να νιώθουν απελπισμένοι, αγανακτισμένοι, ανήσυχοι για το μέλλον... οι άνθρωποι αισθάνονται αποξενωμένοι από τα πολιτικά τους συστήματα και όλη αυτή η αγανάκτηση θα οδηγήσει κάποιους σε ακραίες οδούς και τη βία... 

Αυτό δεν έχει ξανασυμβεί, ακόμη και κατά την τελευταία καταστροφική παγκόσμια στιγμή της κρίσης, της χρηματοπιστωτικής κρίσης, μόνο 1 στις 10 χώρες αντιμετώπισε πτώση του HDI... έχουμε ζήσει καταστροφές και στο παρελθόν, υπήρχαν συγκρούσεις και στο παρελθόν, αλλά η συσσώρευση όλων αυτών με τα οποία είμαστε αντιμέτωποι τώρα αποτελεί ένα μεγάλο πισωγύρισμα για την ανάπτυξη της ανθρωπότητας... » δήλωσε ο επικεφαλής του UNDP, Achim Steiner, που παρουσίασε την Έκθεση.

Η Λατινική Αμερική, η Καραϊβική, η Υποσαχάρια Αφρική και η Νότια Ασία έχουν πληγεί ιδιαίτερα σκληρά. Η Ινδία κατατάσσεται στην 132η θέση, η Κίνα στην 73η θέση, το Πακιστάν στην 161η θέση, το Νότιο Σουδάν παρέμεινε στην τελευταία θέση (191η). Σύμφωνα με την Έκθεση, «μεγάλος παράγοντας που συμβάλλει στην πρόσφατη πτώση του HDI είναι η παγκόσμια πτώση του προσδόκιμου ζωής». Στις ΗΠΑ (23η θέση) παρατηρείται μείωση κατά 2,9 ετών (από 79 σε 76,1 χρόνια), στην Ινδία κατά 2,5 έτη. Σε παγκόσμιο επίπεδο, μειώθηκε στα 71,4 χρόνια το 2021 από 72,8 χρόνια το 2019. 

Επικεφαλής της λίστας των γεγονότων που προκαλούν αυτό το «πισωγύρισμα για την ανάπτυξη της ανθρωπότητας» είναι η πανδημία COVID-19 και οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής.

Στο τρίτο έτος της, η πανδημία περιγράφεται, στην Έκθεση, ως «παράθυρο σε μια νέα πραγματικότητα» (!) και ενώ η ανάπτυξη εμβολίων χαιρετίζεται ως ένα επίτευγμα, το οποίο πιστώνεται με τη διάσωση περίπου 20 εκατομμυρίων ζωών, η κυκλοφορία των εμβολίων αποκάλυψε τις τεράστιες ανισότητες της παγκόσμιας οικονομίας. Η πρόσβαση ήταν ασήμαντη σε πολλές χώρες χαμηλού εισοδήματος ενώ οι γυναίκες και τα κορίτσια έχουν υποφέρει περισσότερο, αναλαμβάνοντας περισσότερες ευθύνες για το σπίτι και τη φροντίδα και αντιμετωπίζοντας αυξημένη βία. Τα διαδοχικά κύματα νέων παραλλαγών της COVID-19 και οι προειδοποιήσεις ότι οι μελλοντικές πανδημίες είναι όλο και πιο πιθανές, συνέβαλαν στη δημιουργία μιας «γενικευμένης ατμόσφαιρας αβεβαιότητας που αυξανόταν εξαιτίας και του φόβου γύρω από την επισιτιστική και κλιματική κρίση».

Κατάρρευση

Η Έκθεση προειδοποιεί ότι η παγκόσμια αναταραχή της πανδημίας δεν είναι τίποτα σε σύγκριση με αυτό που θα βίωνε ο κόσμος εάν συνέβαινε μια κατάρρευση της βιοποικιλότητας («οι κοινωνίες θα πρέπει να λύσουν την πρόκληση της καλλιέργειας τροφίμων σε κλίμακα, χωρίς επικονιαστές εντόμων») ή/και άλλων συνεπειών της καταστροφής του περιβάλλοντος και της κλιματικής αλλαγής: «για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία, οι ανθρωπογενείς υπαρξιακές απειλές εμφανίζονται μεγαλύτερες από εκείνες που προέρχονται από φυσικούς κινδύνους... Δεν είναι μόνο ότι οι τυφώνες γίνονται μεγαλύτεροι και πιο θανατηφόροι λόγω των ανθρώπινων επιπτώσεων στο περιβάλλον. Είναι επίσης σαν, μέσω των κοινωνικών μας επιλογών, τα καταστροφικά μονοπάτια τους να κατευθύνονται στους πιο ευάλωτους ανάμεσά μας». Το είδαμε στο Πακιστάν, το βλέπουμε στο Κέρας της Αφρικής (Κένυα, Αιθιοπία και Σομαλία), όπου το WFP (Παγκόσμιο Πρόγραμμα Σίτισης των Ηνωμένων Εθνών) προειδοποιεί πως έως τον Σεπτέμβριο τουλάχιστον 22 εκατομμύρια άνθρωποι θα βρίσκονται προ του κινδύνου λιμού. Το 71% των Ινδών δεν μπορούν να αντέξουν οικονομικά μια θρεπτική διατροφή. 

Για άλλη μία φορά, μία Έκθεση του ΟΗΕ, ρίχνει τις ευθύνες στις κυβερνήσεις των κρατών που «έχουν παραλύσει εξαιτίας της πόλωσης μεταξύ των κρατών που τα εμποδίζει να αναλάβουν τη συλλογική δράση που απαιτείται για την αντιμετώπιση των πολλαπλών απειλών και κρίσεων» και προειδοποιεί ότι «έχουμε ένα στενό παράθυρο για να επανεκκινήσουμε τα συστήματά μας και να εξασφαλίσουμε ένα μέλλον που βασίζεται σε αποφασιστική δράση για το κλίμα και νέες ευκαιρίες για όλους... χρειαζόμαστε μια ανανεωμένη αίσθηση παγκόσμιας αλληλεγγύης... να προστατεύσουμε τον πλανήτη και να παρέχουμε στους ανθρώπους τα εργαλεία που χρειάζονται για να νιώθουν πιο ασφαλείς, να ανακτήσουν την αίσθηση του ελέγχου της ζωής τους και να έχουν ελπίδα για το μέλλον».

Η προειδοποίηση του «στενού παραθύρου» και η κατεύθυνση που δίνει η Έκθεση για το ξεπέρασμα των κρίσεων είναι και σωστές και αναγκαίες. Αλλά, όσες εκκλήσεις και αν κάνουν οι επιστήμονες, οι "από πάνω" ούτε θέλουν, ούτε μπορούν να κινηθούν προς αυτή την κατεύθυνση γιατί υπηρετούν ένα φαύλο σύστημα που καταστρέφει τις ζωές και τον πλανήτη μας. Για να «ανακτήσουμε την αίσθηση του ελέγχου της ζωής μας και να έχουμε ελπίδα για το μέλλον», θα πρέπει να συγκρουστούμε με τον καπιταλισμό και τις επιλογές του μέχρι την ανατροπή του.