ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ - Χρεοκοπία καπιταλισμού, επιβεβαίωση Μαρξισμού

Η χρονική περίοδος που καλύπτουν αυτά τα άρθρα είναι πολύ μεγάλη. Από το «Ο ιμπεριαλισμός σήμερα και οι ελληνοτουρκικοί ανταγωνισμοί» που δημοσιεύτηκε στη «Μαμή» του Γενάρη-Φλεβάρη 1984 μέχρι το «Ευρωπαϊκή Ένωση και Αριστερά» που δημοσιεύεται στο τεύχος του «Σοσιαλισμός από τα κάτω» το οποίο κυκλοφόρησε πριν μερικές μέρες. 

Αυτό το πλούσιο υλικό, στο βιβλίο χωρίζεται σε τέσσερις ενότητες. Η πρώτη έχει τίτλο «στη δίνη της μεγαλύτερης παγκόσμιας κρίσης». Σήμερα είναι ίσως τετριμμένες οι συγκρίσεις της σημερινής με την μεγάλη κρίση του καπιταλισμού στη δεκαετία του ´30. Στα τέλη του 2007 και αρχές του 2008 τέτοιες συγκρίσεις ήταν αιρετικές. 

Το περιοδικό Σοσιαλισμός από τα κάτω είναι ίσως το πρώτο στην Ελλάδα που επεσήμανε το βάθος και την ένταση της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Όταν ο Μωυσής Λίτσης ξεκινούσε το άρθρο «Κραχ που πάει ο καπιταλισμός;» (Νο 68, Γενάρης Φλεβάρης 2008) με τη φράση «Ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από την παγκόσμια οικονομία, για να παραφράσουμε την ιστορική ρήση του Καρλ Μαρξ, αυτό της ύφεσης», σε πολλούς, ακόμα και στην αριστερά, ακουγόταν ως μια υπερβολική πρόβλεψη. Ηταν μια μακρινή εποχή όπου η κρίση ήταν ακόμα περιορισμένη στην αγορά των επισφαλών στεγαστικών δανείων των ΗΠΑ και το κύριο πρόβλημα που αντιμετώπιζαν οι οικονομίες ήταν το πάγωμα του δανεισμού ανάμεσα στις τράπεζες. 

Έτσι, ήδη από τις αρχές του 2008, σε άρθρο στο Σοσιαλισμός από τα Κάτω (Νο 67) γραφόταν ότι: «η σημερινή κρίση ξαναφέρνει με πολύ γρήγορους ρυθμούς στην επιφάνεια τα παλιά προβλήματα της δημοσιονομικής κρίσης. Παρά το γεγονός ότι σήμερα οι βασικές χώρες της Ε.Ε. έχουν κοινό νόμισμα το ευρώ, το κόστος του κρατικού δανεισμού για χώρες με υπερχρεωμένους προϋπολογισμούς εκτοξεύεται προς τα πάνω. Στις αρχές Μαρτίου η Ισπανία πλήρωνε 25 μονάδες βάσης παραπάνω από τη Γερμανία για το επιτόκιο των δεκαετών ομολόγων του δημοσίου και η Ιταλία 50 μονάδες (100 μονάδες βάσης αντιστοιχούν σε 1% μεγαλύτερο επιτόκιο). Η Ελλάδα ξεπερνούσε και τις δύο αυτές χώρες πληρώνοντας πάνω από 60 μονάδες βάσης». Οι γραμμές αυτές γράφονταν όταν στα ελληνικά ΜΜΕ, αλλά και στις πολιτικές δυνάμεις, κυριαρχούσε η αντίληψη ότι η ελληνική οικονομία θα βγει αλώβητη από την διεθνή κρίση. 

Μετά την κατάρρευση της Lehman Brothers, ένα άλλο άρθρο στο ίδιο περιοδικό («Πέρα από τον νεοφιλελευθερισμό» Νο 71, Νοέμβρης-Δεκέμβρης 2008) εξηγούσε ότι επειδή «οι τράπεζες έχουν γιγαντωθεί σε τέτοιο βαθμό» τότε «ακόμα και τα μεγαλύτερα κράτη κινδυνεύουν να γονατίσουν από τα χρέη αν προσπαθήσουν να σώσουν τις τράπεζες με όρους εμπορικούς». Το «πακέτο Πόλσον» για τη στήριξη του τραπεζικού συστήματος των ΗΠΑ είχε ανεβάσει το δημόσιο χρέος σε 10 τρις δολάρια και οι χρηματαγορές είχαν αρχίσει «να υπολογίζουν πόσο είναι το ρίσκο κήρυξης χρεοκοπίας του αμερικάνικου δημοσίου και να χρεώνουν το αντίστοιχο ασφάλιστρο για κάθε νέο δάνειο που συνάπτει το αμερικάνικο Υπουργείο Οικονομικών!». Σήμερα, ο κίνδυνος της χρεοκοπίας έχει χτυπήσει την πόρτα του ελληνικού καπιταλισμού και όχι μόνο -ολόκληρου του ευρωπαϊκού νότου. Η κρίση όχι μόνο δεν κοπάζει, αλλά η νέα ύφεση που είναι μπροστά μας θα προκαλέσει πολλές περιπτώσεις σαν της Ελλάδας παγκοσμίως. 

Ξανά και ξανά στην ιστορία του συστήματος, οι διαχειριστές και οι απολογητές του (δεν ταυτίζονται απαραίτητα) έχουν διακηρύξει ότι οι κρίσεις ανήκουν πλέον στην ιστορία. Συνήθως, η κρίση χτυπάει λίγο μετά, όταν η ευφορία των καπιταλιστών και των παρατρεχάμενών τους βρίσκεται στο απόγειό της. Ετσι έγινε στα τέλη της δεκαετίας του 1920, έτσι γίνηκε και σήμερα. Η τρίτη ενότητα του βιβλίου εξετάζει τις «ρίζες της σημερινής κρίσης». Τη δεκαετία του 1990 ο καπιταλισμός παγκόσμια θριαμβολογούσε για την ατμομηχανή του κλάδου των εταιρειών υψηλής τεχνολογίας (τηλεπικοινωνίες, ίντερνετ). 

Φούσκα

Το «νέο υπόδειγμα», η «νέα οικονομία» με κέντρο τις ΗΠΑ υποτίθεται ότι άνοιγε μια εποχή απρόσκοπτης ανάπτυξης, όπου στον ορίζοντα αχνόφεγγε μια «άυλη οικονομία». Αν διαβάσετε τα άρθρα του περιοδικού όπως για τη φούσκα του ιντερνέτ (Νο 36 Μάης-Ιούνης 2000) θα διαπιστώσετε ότι στην αριστερά υπήρχε ένα ρεύμα μαρξιστικής σκέψης που επέμενε στην παλιά διαπίστωση πως ό,τι λάμπει δεν είναι χρυσός -ότι οι κερδοσκοπικές μόδες του συστήματος δεν είναι και θεραπεία από την ανίατη ασθένεια που το οδηγεί στην κρίση. 

Τόσο σε αυτή την ενότητα, όσο και στην προηγούμενη, το κόκκινο νήμα που διαπερνάει τις εκτιμήσεις για την οικονομική συγκυρία και τα ζητήματα που βάζει, είναι η μαρξιστική ανάλυση για τον σύγχρονο καπιταλισμό, που διατύπωσαν στις δεκαετίες του 1960 και του 1970 μαρξιστές όπως ο Τ. Κλιφ και ο Μ. Κίντρον, και επεξεργάστηκε ακόμα παραπέρα μια επόμενη γενιά με κυριότερο εκπρόσωπο τον Κρις Χάρμαν. Στο κέντρο αυτής της ανάλυσης είναι η εξήγηση των αιτιών που οδήγησαν τον παγκόσμιο καπιταλισμό από την μεταπολεμική άνθηση στην κρίση τη δεκαετία του ´70. 

Από τότε το σύστημα έχει μπει σε μια περίοδο με έντονες υφέσεις που διακόπτονται από ασθενικές ανακάμψεις -τις περισσότερες φορές πυροδοτούμενες από κερδοσκοπικές φούσκες όπως αυτή που έσπασε το 2007 στην Αμερική. Οσο και να έχει αλλάξει το σύστημα από την εποχή του Μαρξ δεν έχει απαλλαγεί από τις δυο εγγενείς τάσεις που είχε επισημάνει ο Μαρξ: την τάση για συγκέντρωση και συγκεντροποίηση του κεφαλαίου και την πτωτική τάση του μέσου ποσοστού κέρδους. Είναι τα δυο σκέλη μια λαβίδας από το σφίξιμο της οποίας δεν μπορεί να απαλλαγεί το σύστημα. 

Με όπλο αυτή τη μαρξιστική ανάλυση εξετάζεται, στην επόμενη ενότητα του βιβλίου, η πορεία του ελληνικού καπιταλισμού «από τα φιλόδοξα ανοίγματα στην χρεοκοπία». Αυτή η ενότητα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους αγωνιστές και τις αγωνίστριες που αναζητάνε σήμερα θεωρητικό και πολιτικό προσανατολισμό στις μάχες που ξεδιπλώνονται μπροστά μας. 

Το περιοδικό Σοσιαλισμός από τα κάτω και το ΣΕΚ συνολικά, χρειάστηκε να δώσουν μια μακρόχρονη και μοναχική μάχη στη δεκαετία του ´90. Από τη μια χρειαζόταν να επιχειρηματολογούμε ενάντια στις πιέσεις του ΠΑΣΟΚ του Σημίτη για την αναγκαιότητα να επωμιστεί η εργατική τάξη τις απαραίτητες θυσίες για τους «εθνικούς στόχους» όπως η ένταξη στην ΟΝΕ. Ταυτόχρονα, έπρεπε να δίνουμε και μια ολόκληρη μάχη μέσα στην αριστερά που δεν προσαρμοζόταν σε αυτές τις πιέσεις, επιμένοντας ότι οι επιτυχίες του ελληνικού καπιταλισμού στηρίζονταν σε πήλινα πόδια, ότι το «Ελντοράντο των ελληνικών τραπεζών» στα Βαλκάνια (τίτλος άρθρου στο Νο 67 Μάρτης-Απρίλης 2008) θα μετατρεπόταν σε εφιάλτη για όλον τον ελληνικό καπιταλισμό. 

Μια τέτοια ανάλυση δεν εξασφαλίζει μόνο ότι αποδειχτήκαμε σωστοί εκεί που άλλοι αποδείχτηκαν τραγικά λάθος στις εκτιμήσεις τους. Το βασικό είναι ότι μια τέτοια μαρξιστική ανάλυση του σύγχρονου ελληνικού καπιταλισμού (που έχει τις ρίζες της πολύ πίσω στο χρόνο, στις αναλύσεις του Π. Πουλιόπουλου τη δεκαετία του ´30 όπως επισημαίνει στο πρόλογο ο Θ. Καμπαγιάννης) βοηθήσανε στο σωστό πολιτικό προσανατολισμό. Στο να μην «τα βάψει μαύρα» η επαναστατική αριστερά και να παίξει ρόλο στις νέες μάχες του κινήματος. 

Στρατηγική

Πιο επικεντρωμένο σε αυτό το ζήτημα είναι η τέταρτη ενότητα του βιβλίου, με τίτλο «Η απάντηση της Αριστεράς». Στην «Μαμή» του Νοέμβρη-Δεκέμβρη 1985, μετά την ανακοίνωση του σταθεροποιητικού προγράμματος λιτότητας του Παπανδρέου-Σημίτη, δημοσιευόταν ένα άρθρο με τίτλο «Απέναντι στην κρίση - Η μόνη λύση Επανάσταση». Ο τίτλος μπορεί να μοιάζει «αφηρημένος» ή «απογειωμένος» σε κάποιους, όμως αυτό που ακολουθεί είναι ένα άρθρο που αναλύει με επιστημονική αυστηρότητα τις στρατηγικές του ελληνικού καπιταλισμού τις δεκαετίες του 1970 και του 1980, στην περίοδο δηλαδή που το παγκόσμιο σύστημα έχανε την ισορροπία του:

«Στις διάφορες απόψεις που διατυπώνονται γύρω από την κρίση, ένας συνηθισμένος κοινός παρανομαστής είναι η συγκέντρωση της προσοχής στην ιδιαιτερότητα της ελληνικής περίπτωσης. Το διεθνές περιβάλλον υπάρχει κάπου εκεί στο βάθος, είναι το πανί πάνω στο οποίο προβάλλεται η ταινία της κρίσης, αλλά οι πρωταγωνιστές είναι οι ιδιομορφίες του ελληνικού καπιταλισμού. Λείπει η εικόνα του καπιταλισμού σαν παγκόσμιο σύστημα με την δική του δυναμική που συμπαρασύρει και την ελληνική περίπτωση μέσα από τον συγκεκριμένο τρόπο που είναι ενσωματωμένη στον διεθνή καταμερισμό».

Αυτή η επισήμανση έχει ιδιαίτερη σημασία για το πώς πρέπει να αντιμετωπίζουμε τις συζητήσεις που ξετυλίγονται και σήμερα στην αριστερά για τις αιτίες της κρίσης και την απάντηση σε αυτήν. 

Το πρόβλημα του ελληνικού καπιταλισμού σήμερα δεν είναι ούτε πρόβλημα εξάρτησης ούτε πρόβλημα στρεβλής ανάπτυξης. Αν ήταν έτσι, τότε η κρίση θα αφορούσε κάποιες χώρες όπως η Ελλάδα. Αυτό όμως, όπως δείχνει η πορεία της παγκόσμιας οικονομίας τα τρία τελευταία χρόνια, κάθε άλλο παρά ισχύει. Η κρίση είναι παγκόσμια και τις πιέσεις της δημοσιονομικής κρίσης δεν καλούνται να τις αντιμετωπίσουν μόνο οι «περιφερειακοί» καπιταλισμοί όπως ο ελληνικός αλλά και οι κολοσσοί, όπως ο αμερικάνικος ή ο βρετανικός. Αυτό που χρειάζεται αλλαγή δεν είναι το «παραγωγικό μοντέλο» του ελληνικού καπιταλισμού αλλά το ποιος παίρνει τις αποφάσεις για την οικονομία και την κοινωνία: οι καπιταλιστές ή οι εργάτες; Το αντικαπιταλιστικό πρόγραμμα της αριστεράς, τα αιτήματα για τη στάση πληρωμών του χρέους, για την κρατικοποίηση των τραπεζών με εργατικό έλεγχο, προσπαθούν να ανοίξουν τον δρόμο για αυτή την προοπτική. 

Είναι μια συζήτηση ανοιχτή σε όλη την αριστερά. Το ΣΕΚ έχει επεξεργαστεί τις απαντήσεις του μέσα από μια μακρά πορεία, όπως δείχνει κι αυτή η συλλογή άρθρων και αισθάνεται δικαιωμένο για αυτές. «Τα γραπτά μένουν, τα λόγια φεύγουν» όπως λέει και το γνωστό λατινικό ρητό. Θέλουμε χιλιάδες αγωνιστές και αγωνίστριες να εξοπλιστούν με αυτές τις απαντήσεις. Είναι δύναμη για τους αγώνες της τάξης μας.