Ιδέες
ΕΝΑΣ ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΟΣ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ: Οι ιδέες του Αλέν Μπαντιού

Ο γάλλος φιλόσοφος Αλαίν Μπαντιού επισκέφτηκε τη περασμένη βδομάδα την Αθήνα, για μια σειρά διαλέξεων και εκδηλώσεων, με αφορμή τη κυκλοφορία του βιβλίου «Η κομμουνιστική υπόθεση» από τις εκδόσεις «Μεταίχμιο». Στο κείμενο που ακολουθεί ο Τζόναθαν Μάουντερ από την εφημερίδα Socialist Worker του Λονδίνου, εξετάζει κριτικά τις ιδέες του Μπαντιού. 

Ο Μπαντιού θεωρεί ότι η ριζοσπαστική αλλαγή είναι κάτι το μοναδικό και προκύπτει από ένα «συμβάν» το οποίο διαταράσσει την επικρατούσα τάξη πραγμάτων. Παρότι έχει απομακρυνθεί από τον μαρξισμό, τη σκέψη του συνεχίζουν να την απασχολούν τα ερωτήματα του επαναστατικού μετασχηματισμού. Ο Μπαντιού είναι επίσης ένας από τους λιγοστούς Γάλλους διανοούμενους που έχουν κρατήσει μια συνεπή αντιρατσιστική στάση, για παράδειγμα έχει αντιταχθεί στην απαγόρευση της ισλαμικής μαντήλας των κοριτσιών στα σχολεία. 

Ένα από τα βασικά θέματα της δουλειάς του Μπαντιού, είναι ο τρόπος με τον οποίο κυρίαρχα σύνολα ιδεών, αξιών και ερμηνειών «ορίζουν» κάθε κατάσταση. Πως δίνουν προτεραιότητα, δηλαδή, σε κάποια πράγματα και ταυτόχρονα συσκοτίζουν ή αποκρύπτουν άλλα. Για παράδειγμα, η κυρίαρχη ιδεολογία του αμερικάνικου καπιταλισμού δίνει ιδιαίτερη αξία σε έννοιες όπως ατομική ιδιοκτησία, το δικαίωμα του καταναλωτή να επιλέγει, κι η ευτυχισμένη «πυρηνική» οικογένεια. Αλλα πράγματα, όπως η εκμετάλλευση των εργατών, η κρατική καταστολή, ο θεσμοποιημένος ρατσισμός και σεξισμός, δεν μετράνε. 

Τον Μπαντιού τον απασχολεί ο τρόπος με τον οποίον τα στοιχεία μιας κατάστασης τα οποία είναι ανακόλουθα με τον τρόπο με τον οποία αυτή παρουσιάζεται, μπορούν να  σφυρηλατήσουν μια νέα «αλήθεια» που ανατρέπει την επικρατούσα τάξη πραγμάτων. Το «συμβάν» εμφανίζεται όταν τα ανακόλουθα στοιχεία μιας κατάστασης γίνονται εντόνως φανερά. Τέτοια «συμβάντα» -για τον Μπαντιού- δεν περιορίζονται μόνο στις πολιτικές επαναστάσεις και τις αναστατώσεις, αλλά επίσης μπορεί να αφορούν τις καλλιτεχνικές δημιουργίες ή τις επιστημονικές ανακαλύψεις. Για να μπορέσει αυτή η «ανακόλουθη αλήθεια» να μείνει ζωντανή, χρειάζεται η πίστη –μέσω της αφοσίωσης και της πειθαρχίας- ενός ατόμου ή μιας ομάδας ατόμων –του «υποκειμένου».  

Κάποιοι θεωρούν ότι αυτή η ιδέα έχει τη καταγωγή της στη μαοϊκή περίοδο του Μπαντιού τη δεκαετία του ’70. Τότε πίστευε ότι το επαναστατικό συμβάν θα προκύψει από την αφοσίωση της επαναστατικής πρωτοπορίας η οποία θα δρούσε για λογαριασμό της εργατικής τάξης –του «ανακόλουθου» στοιχείου της καπιταλιστικής κοινωνίας. 

Υποχώρησαν

Οι επαναστατικές αντιλήψεις του Μπαντιού υποχώρησαν κάτω από το βάρος των ηττών της αριστεράς τη δεκαετία του ’80. Εχει διατυπώσει τη θεωρία του με λιγότερο ανοιχτά μαοϊκό τρόπο, ιδιαίτερα στο βιβλίο του «Είναι και Συμβάν». Σ’ αυτό το βιβλίο ο Μπαντιού στοχάστηκε για τη φύση του Είναι στη βασική του μορφή. Υποστήριξε, ότι παρόλο που η φύση του Είναι είναι πολλαπλή παρουσιάζεται σαν ενιαίο και συνεκτικό «ένα». Όμως, πάντοτε, αυτή την συγκεκριμένη έκθεση μπορεί να την υπονομεύσουν στοιχεία που δίνουν υπόσταση στη πολλαπλή φύση του Είναι. 

Το βασικό πρόβλημα μ’ αυτή την ιδιαίτερα αφηρημένη θεωρία είναι ότι μας λέει πολύ λίγα πράγματα για τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται το επαναστατικό υποκείμενο. Ο Μπαντιού περιγράφει την αφοσίωση ενός «υποκειμένου» στο «συμβάν», όμως δεν μας εξηγεί το πραγματικό του περιεχόμενο. Ανάγει το υποκείμενο σε έννοιες όπως πειθαρχία, αφοσίωση και «εγγενή αλήθεια». Ετσι, όμως, η εκτίμηση των διαφορετικών πλεονεκτημάτων και δυνατοτήτων των διαφορετικών υποκειμένων απλά παραβλέπεται. 

Ας πάρουμε για παράδειγμα τις πρόσφατες εξεγέρσεις της γαλλικής νεολαίας ενάντια στο ρατσισμό και την ανεργία. Ποια πρέπει να είναι η απάντηση στη κρατική βία; Χρειάζονται συμμαχίες ανάμεσα στη νεολαία, τα συνδικάτα και τα ριζοσπαστικά αριστερά κόμματα και ποιου είδους; Η θεωρία του Μπαντιού δεν μας βοηθάει να απαντήσουμε σε τέτοια ερωτήματα. 

Όχι μόνο αυτό, αλλά πολλές φορές υποχωρεί σε αριστερίστικες ιδέες –όπως να κατηγορεί τα συνδικάτα ως  συντηρητικά από τη φύση τους και τα αριστερά κόμματα γιατί συμμετέχουν στις εκλογές. Η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος –αυτή που μάλλον υποστηρίζει τώρα ο Μπαντιού- είναι ότι το κράτος είναι κάτι δυσάρεστο αλλά αναπόφευκτο. 

Όλα τα παραπάνω δεν σημαίνουν ότι η αφηρημένη σκέψη είναι από μόνη της κακό πράγμα. Η μέθοδος του Μαρξ στο «Κεφάλαιο» μπορεί να αντιπαρατεθεί στη μέθοδο του Μπαντιού. Ο Μαρξ έχει δείξει πως είναι δυνατό να προχωρήσουμε από μια αφηρημένη κατανόηση των «νόμων κίνησης» του καπιταλισμού σε μια διαδοχικά όλο και πιο συγκεκριμένη κατανόηση του τρόπου με το οποίο λειτουργεί το σύστημα, με σκοπό να επισπεύσουμε την ανατροπή του. 

Εξετάζοντας το χρήμα για παράδειγμα, ο Μαρξ απέδειξε ότι η αφαίρεση αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο κάθε επιστημονικής έρευνας. Ο Μαρξ αποκάλυψε τις εκμεταλλευτικές σχέσεις που κρύβονται πίσω από το χρήμα, εξετάζοντάς το πρώτα στην αφηρημένη μορφή του. 

Ο Μπαντιού αντίθετα, παρόλες τις χρήσιμες παρατηρήσεις του, δεν κατορθώνει να ξεφύγει από τα πλαίσια ενός αφηρημένου τρόπου σκέψης. Γι’ αυτό το λόγο, η εξήγηση που προσπαθεί να δώσει στη ριζική αλλαγή, παραμένει εν τέλει ανεπαρκής.