Η κοινωνία αλλάζει με επαναστάσεις

Κι όμως μια ματιά στην ιστορία είναι αρκετή για να μας πείσει ότι οι σημερινές κοινωνίες είναι γεννήματα των επαναστάσεων των τελευταίων 300 χρόνων, μαζικών δηλαδή κινημάτων των απλών ανθρώπων που εισέβαλλαν στο κοινωνικό και το πολιτικό σκηνικό, αλλάζοντας ριζικά την πραγματικότητα. Μπορεί οι στιγμές των επανάστασεων να είναι μειοψηφικές στην ιστορία. Όμως είναι αυτές οι στιγμές που καθόρισαν και καθορίζουν το πλαίσιο μέσα στο οποίο ζούμε και εργαζόμαστε στις φαινομενικά ατελείωτες περιόδους της “κανονικότητας”.

Η εμφάνιση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής διεθνοποίησε περισσότερο από ποτέ τις ανθρώπινες κοινωνίες. Όπως το περιγράφουν πολύ γλαφυρά ο Μαρξ και ο Ένγκελς στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο, “στη θέση της παλιάς τοπικής και εθνικής αυτάρκειας και αποκλειστικότητας, μπαίνει μια ολόπλευρη συναλλαγή, μια ολόπλευρη αλλεξάρτηση των εθνών”. Το γεγονός αυτό είχε επιπτώσεις και στα ίδια τα επαναστατικά κινήματα, που απέκτησαν περισσότερο από ποτέ διεθνή χαρακτήρα. Γι' αυτό και μιλώντας για τις επαναστάσεις των τελευταίων 300 χρόνων μπορούμε να τις κωδικοποιήσουμε σε τρία μεγάλα κύματα με παγκόσμιο χαρακτήρα.

Το πρώτο κύμα των επαναστάσεων είναι αυτό που έφερε στην εξουσία τις αστικές τάξεις κόντρα στην παλιά τάξη των φεουδαρχών και των ευγενών. Εμβληματικό παραμένει πάντοτε για το κύμα αυτό, το έτος 1789: είναι η χρονιά που οι ξεβράκωτοι του Παρισιού μπήκαν ορμητικά στο προσκήνιο της ιστορίας και αποκαθήλωσαν το καθεστώς των βασιλιάδων και των ευγενών, διακηρύσσοντας μια νέα κοινωνία που θα εξασφαλίζει την ελευθερία, την ισότητα και την αδελφοσύνη. Η Γαλλική Επανάσταση του 1789 προκάλεσε σοκ σε ολόκληρο τον κόσμο και καθόρισε τις κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις παγκόσμια. Παντού, με όλες τις τοπικές διαφοροποιήσεις και ιδιομορφίες, το παλιό καθεστώς των μεγάλων Αυτοκρατοριών, των βασιλικών οίκων και των αυλικών τους, θα αντιμετώπιζε την πρόκληση ενός διαταξικού κινήματος από τα κάτω που απαιτούσε να έρθει στην εξουσία.

Βέβαια, η “Τρίτη Τάξη” (όπως αποκαλούνταν στη Γαλλία η συμμαχία που απαιτούσε μερίδιο της πολιτικής εξουσίας κόντρα στους ευγενείς) δεν ήταν μια ενιαία τάξη. Απλωνόταν από τους πλούσιους αστούς που δημιουργούσε η ανάδυση του διεθνούς εμπορίου και των νέων καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής μέχρι τους αγρότες, τους τεχνίτες και τους πάμφτωχους εξαθλιωμένους κατοίκους των πόλεων. Μπορεί να ήταν αυτοί οι τελευταίοι που ξεχύθηκαν στους δρόμους και κατέλαβαν τις Βαστίλες. Όμως, μόλις η επαναστατική παλίρροια τελείωσε, η εξουσία πέρασε στην αστική τάξη, με λιγότερους ή περισσότερους συμβιβασμούς με το παλιό καθεστώς, ανάλογα με την ισχύ της επανάστασης και τις ιδιομορφίες της κάθε εθνικής περίπτωσης.

Από τους αστούς στους εργάτες

Έτσι, έγινε φανερό ότι οι αστικές επανάστασεις δεν εκπλήρωσαν τις υποσχέσεις της ελευθερίας, της ισότητας και της αδελφοσύνης. Η εξουσία δεν ασκούταν πλέον ελέω Θεού, αλλά ασκούταν ελέω Χρήματος. Όμως οι επανάστάσεις αυτές άλλαξαν άρδην την εικόνα των κοινωνιών που τις γνώρισαν: το πέρασμα της εξουσίας στους αστούς σήμανε μια πρωτοφανή αναδιάρθρωση της παραγωγής και ένα άλμα των παραγωγικών δυνατοτήτων της ανθρωπότητας.

Πλέον η πλειοψηφία των ανθρώπων κατοικούσε όχι στην ύπαιθρο αλλά στις πόλεις, όπου λάμβανε χώρα και το μεγαλύτερο κομμάτι της παραγωγής. Οι εργαζόμενοι ήταν “τυπικά” ελεύθεροι, δεν ήταν δουλοπάροικοι κάποιου ευγενούς. Αλλά το γεγονός ότι δεν είχαν στην κατοχή τους τα μέσα της παραγωγής όπως παλιά (τη γη, τα εργαλεία και ούτω καθεξής) τους ανάγκαζε να σηκώνονται κάθε πρωί για να πάνε να εργαστούν, μαζί με χιλιάδες άλλους, σε μεγάλους χώρους δουλειάς, έναντι ενός καθορισμένου μισθού. Και ακόμα, οι παλιές Αυτοκρατορίες με τις πολυεθνικές πόλεις και τους βασιλικούς οίκους αντικαταστάθηκαν από τα αμιγή εθνικά κράτη, το καθένα με τη δική του αστική τάξη επικεφαλής, το δικό του Κοινοβούλιο και τους πολίτες που το εξέλεγαν.

Σε αυτό το σημείο είναι που μια νέα τάξη – η εργατική τάξη – πήρε πάνω της τα καθήκοντα και τα συνθήματα των προδομένων επανάστασεων του 18ου και του 19ου αιώνα. Ο 20ος αιώνας είναι ο αιώνας των εργατικών επαναστάσεων.

Αν οι αλλαγές στην παραγωγή στο παρελθόν έκαναν επιτακτική την ανάληψη της εξουσίας από την αστική τάξη, πλέον η ορμητική ανάπτυξη του καπιταλισμού παγκόσμια δημιουργούσε τη δύναμη που θα τον αμφισβητούσε. Μια νέα συγκεντρωμένη στις πόλεις και σε μεγάλους εργατικούς χώρους κοινωνική δύναμη έκανε την εμφάνισή της παντού και διεκδικούσε την πολιτική εξουσία, με τον ίδιο τρόπο που το έκανε η αστική τάξη την εποχή του 1789, η εργατική τάξη.

Ορόσημο των εργατικών επανάστασεων στάθηκε η Ρώσικη Επανάσταση του 1917. Το 1917, τα σοβιέτ των εργατών, σε συνεργασία με τους αγρότες και τους ριζοσπαστικοποιημένους φαντάρους, πήραν την εξουσία στη Ρωσία και άνοιξαν το δρόμο για ένα κύμα εργατικών κινημάτων και επανάστασεων σε ολόκληρο τον κόσμο. Οι εργατικές επαναστάσεις – είτε νίκησαν είτε έχασαν – άλλαξαν τον συσχετισμό δύναμης ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία στον 20ό αιώνα. Η σταλινική κατάληξη της Ρώσικης Επανάστασης – μια αντεπανάσταση που έμελλε να σημαδέψει την ιστορία του εργατικού κινήματος – δεν αναιρεί το τεράστιο ιστορικό της μέγεθος: για πρώτη φορά οι εργάτριες και οι εργάτες απέδειξαν ότι μπορούν να καταλάβουν την εξουσία, μια ανάμνηση που στοίχειωνε και εξακολουθεί να στοιχειώνει τους καπιταλιστές.

Η δυναμική της Ρώσικης Επανάστασης έκανε ξανά και ξανά την εμφάνισή της: στη Γερμανία το 1923, στην Ισπανία το 1936, στην Ελλάδα το 1944, για να αναφέρουμε μόνο κάποια παραδείγματα, το στοίχημα της εξουσίας της εργατικής τάξης και των συμμάχων της παίχτηκε και – δυστυχώς – χάθηκε με δραματικές συνέπειες για τις ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων.

Ωστόσο, όπως και στην περίπτωση των αστικών επανάστασεων, τα χνάρια των εργατικών επανάστασεων είναι ακόμα ορατά και ζωντανά στο τρόπο με τον οποίο ζούμε και εργαζόμαστε, στις συνδικαλιστικές οργανώσεις, στα κόμματα της Αριστεράς, στις πολιτικές εμπειρίες των εργατικών κινημάτων που συγκρούονται με τους καπιταλιστές σε ολόκληρο τον κόσμο.

Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο

Το πιο πρόσφατο κύμα κινημάτων και επαναστάσεων είναι αυτό που έχει μείνει στην ιστορία ως “Μάης του 1968”. Τα αντιαποικιακά κινήματα της δεκαετίας του 1950 και 1960 δικαίωναν την εκτίμηση ότι “η κοινωνία αλλάζει με επαναστάσεις”. Όμως, η κυρίαρχη άποψη, ακόμα και μέσα στους ίδιους τους επαναστατικούς κύκλους, ήταν πλέον ότι οι επανάστασεις αφορούν περισσότερο τον “Τρίτο” Κόσμο, παρά τον “Πρώτο”.

Το 1968 σήμανε την επιστροφή της επαναστατικής πολιτικής στις χώρες της ανεπτυγμένης Δύσης. Δέκα εκατομμύρια εργάτες απέργησαν τον Μάη στη Γαλλία, στη διάρκεια της γενικής απεργίας εναντίον της κυβέρνησης Ντε Γκωλ. Στην Ισπανία, την Ελλάδα και την Πορτογαλία, τα δικτατορικά καθεστώτα κατέρρευσαν σφυροκοπούμενα από μαζικά κινήματα των εργατών και της νεολαίας (μάλιστα στην τελευταία με την Επανάσταση των Γαρυφάλων το 1974). Μαζικά κινήματα ξεσηκώθηκαν ακόμα και στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, με κορυφαία την Άνοιξη της Πράγας στην Τσεχία το 1968 και την Αλληλεγγύη στην Πολωνία το 1980. Η συμμετοχή της νεολαίας και τα κινήματα ενάντια στην καταπίεση πλούτισαν την ατζέντα του επαναστατικού κινήματος που έβαλε πλέον στο στόχαστρό του τον ρατσισμό, την καταπίεση των γυναικών, την ομοφοβία.

Όμως, κανένα από αυτά τα κινήματα δεν μπόρεσε να αμφισβητήσει ριζικά την εξουσία του κεφαλαίου. Η προγενέστερη εμπειρία μιας ανέφελης τριακονταετούς οικονομικής ανάπτυξης μετά τον Πόλεμο, αλλά και οι υποκειμενικές αδυναμίες των ίδιων των κινημάτων του Μάη, σήμαναν πως οι κυρίαρχες τάξεις κατόρθωσαν να ανασυγκροτηθούν και να περάσουν στην αντεπίθεση από τη δεκαετία του 1980 και μετά.

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα ίχνη του 1968 σβήστηκαν. Η νέα επαναστατική Αριστερά που δημιουργήθηκε μετά τον Μάη και την βλέπουμε να μαζικοποιείται σήμερα σε όλη την Ευρώπη είναι η καλύτερη απόδειξη. Σπάνια ένα κίνημα έφτασε να έχει τέτοιες επιπτώσεις στον τρόπο με τον οποίο ζούμε, μιλάμε, δουλεύουμε, κάνουμε πολιτική όσο αυτό του 1968. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμα και σήμερα, αντιμέτωπος με το απεργιακό κίνημα στην Γαλλία, ο Σαρκοζί λέει ότι πρέπει να ξηλωθεί “το πνεύμα του 1968” από τη γαλλική κοινωνία. Το ίδιο ισχύει και με την αγωνιώδη και διαρκή ανακήρυξη του “τέλους της Μεταπολίτευσης” στην Ελλάδα.

Σήμερα, τα αφεντικά σε όλον τον κόσμο κηρύττουν έναν ανελέητο πόλεμο κατά της εργατικής τάξης και των κατακτήσεών της με αφορμή την παγκόσμια οικονομική κρίση. Το ζήτημα της αλλαγής της κοινωνίας μπάινει ξανά με μαζικούς όρους για εκατομμύρια ανθρώπους και όχι μόνο για μικρούς κύκλους επαναστατών. Μπροστά μας είναι ένα καινούργιο κύμα κινημάτων που θα προκύψουν από την όξυνση της ταξικής σύγκρουσης σε όλον τον κόσμο και τη βαρβαρότητα ενός καπιταλισμού σε κρίση. Το αν τα κινήματα αυτά θα κλιμακωθούν σε επαναστάσεις και θα φτάσουν να απειλήσουν την εξουσία των αφεντικών είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που έχουν να αντιμετωπίσουν οι επαναστάτριες και οι επαναστάτες εδώ και μια ολόκληρη γενιά. Η πείρα των προηγούμενων προσπαθειών θα είναι κρίσιμη για να πετύχουμε στον καινούργιο γύρο που ανοίγεται μπροστά μας.

Διαβάστε επίσης: Πολύτιμα διδάγματα