Κινηματογράφος - Αφιέρωμα στα 100 χρόνια. Μεξικάνικη Επανάσταση

Η Μεξικάνικη επανάσταση κράτησε από το 1910 μέχρι το 1917. Μετά από σκληρές πολιτικές και στρατιωτικές μάχες, το δικτατορικό καθεστώς του Πορφύριο Ντίας ηττήθηκε και τελικά εγκαθιδρύθηκε μια κοινοβουλευτική αστική δημοκρατία που έναν αιώνα μετά την ανεξαρτησία από τους Ισπανούς κονκισταδόρες ανέλαβε να διαχειριστεί την συνδυασμένη και ανισόμετρη καπιταλιστική ανάπτυξη της Μεξικάνικης κοινωνίας. Μιας κοινωνίας όπου συνυπήρχαν ο πλούτος με την εξαθλίωση, η εξέλιξη με την καθυστέρηση, τα ανερχόμενα αστικά κέντρα και οι βιομηχανίες με τους γαιοκτήμονες και τα λατιφούντια.

Από τη σκοπιά αυτή, οι εκατοντάδες χιλιάδες άκληροι αγρότες, οι εργάτες και η φτωχολογιά των πόλεων που πολέμησαν ενάντια στον Ντίας και έδωσαν το στίγμα στην επανάσταση δεν δικαιώθηκαν από το αποτέλεσμα. Το επαναστατικό αίτημα για «Γη και Ελευθερία», για ισότητα και δικαιοσύνη έμεινε ανεκπλήρωτο. Οι αγροτικές εξεγέρσεις των ατάκτων της επανάστασης Εμιλιάνο Ζαπάτα στο Κεντρικό και Νότιο Μεξικό και  Πάντσο Βίγια στο Βορρά τελικά ηττήθηκαν και οι ηγέτες τους εξοντώθηκαν. Όμως το πνεύμα τους συνεχίζει μέχρι σήμερα να δίνει το παρόν στις πολιτικές εξελίξεις της χώρας εμπνέοντας σύγχρονα κινήματα όπως των Ζαπατίστας.

Οι ταινίες του αφιερώματος αντανακλούν όλη αυτή την αντιφατική εικόνα της επανάστασης και της μεξικάνικης κοινωνίας καθώς και των συνθηκών που οδήγησαν σε αυτή. Πιο γνωστή είναι η Χολλυγουντιανή  παραγωγή «Βίβα Ζαπάτα» (1952) του Ελία Καζάν, που αφηγείται την ιστορία του ηγέτη των αγροτών της επαρχίας Μορέλος, Εμιλιάνο Ζαπάτα. Παρά τις ιστορικές ανακρίβειες είναι μια άρτια παραγωγή όπου ξεχωρίζει η παρουσία του ανυπότακτου Μάρλον Μπράντο και του Άντονι Κουίν, αλλά και το σενάριο που έχει γράψει ο Τζορτζ Στάινμπεκ.

Πέρα από το Χόλλυγουντ όμως, στο αφιέρωμα φιλοξενούνται κυρίως ταινίες που δείχνουν την τεράστια εξέλιξη της τέχνης του σινεμά στο Μεξικό κάτω από τον αστερισμό του Μεξικανικού εθνικισμού που γέννησε η επανάσταση. Πιο συγκεκριμένα, το μετα-επαναστατικό καθεστώς  χρειαζόταν μια εθνική ταυτότητα για να σταθεί στα πόδια του, να δημιουργήσει μια συνεκτική ιθαγενή ιδεολογία και να αντισταθεί στον πολιτιστικό και στρατιωτικό ιμπεριαλισμό των εχθρών της ανεξαρτησίας του και κυρίως των ΗΠΑ που ηγεμόνευαν ήδη στην περιοχή.

Στον τομέα του πολιτισμού, η αντίληψη αυτή κύρια εκφράστηκε από τον συγγραφέα Χοσέ Βασκονσέλος, εκπρόσωπο του ρεύματος του «ιθαγενισμού» που σαν  υπουργός παιδείας ενθάρρυνε και την τεχνική των τοιχογραφιών του Ντιέγκο Ριβέρα, του Ορόσκο και του Σικέιρος, που τόσο γνωστές έμειναν στην ιστορία της τέχνης.  Η αντίληψη του Μεξικανικού εθνικού πολιτισμού (indigenismo) βρήκε την αντανάκλασή της και στο σινεμά με πιο γνωστό εκπρόσωπο τον Φερνάντο Ντε Φουέντες, γνωστό και σαν «Τζον Φορντ του Μεξικό».

Ο Ντε Φουέντες υπήρξε εμβληματική φυσιογνωμία της κοινωνίας που εγκαθιδρύθηκε μετά την επανάσταση και οι ταινίες του χαρακτηριστικά δείγματα του  Μεξικανικού σινεμά. Το αφιέρωμα φιλοξενεί την τριλογία του γύρω από την επανάσταση με τις ταινίες «Ο Φυλακισμένος 13», «Ο νονός Μεντόσα» και «Πάμε με τον Πάντσο Βίγια». Πρόκειται όχι απλά για σημαντικές παραγωγές αλλά και για βαθειές απεικονίσεις των κοινωνικών αντιθέσεων στο προεπαναστατικό και επαναστατημένο Μεξικό. Οι αδυναμίες και  ταλαντέυσεις της φουδαρχικής τάξης και των εκπροσώπων της, ο ηρωισμός των επαναστατών, οι συγκρούσεις σε πολιτικό και ηθικο-προσωπικό επίπεδο χωρίς  εξιδανικεύσεις αλλά με ρεαλισμό που αγγίζει ενίοτε την ωμότητα κυριαρχούν και δίνουν το αληθινό μωσαϊκό της κοινωνίας.

Que Viva Mexico!

Ο κορυφαίος Ρώσος κινηματογραφιστής Σεργκέι Αϊζενστάιν έφτασε στο Μεξικό από τις ΗΠΑ το 1931. Όπως πολλοί διανοούμενοι της εποχής του είχε μια εξιδανικευμένη εικόνα για τη χώρα, την επανάσταση και το καθεστώς και ήθελε με πάθος να γυρίσει ένα φιλμ στο κλίμα της ανακάλυψης της Μεξικανικής ιθαγενούς ταυτότητας. Ο συγγραφέας Άπτον Σινκλερ και το Μεξικανικό Κέντρο Κινηματογράφου προθυμοποιήθηκαν να χρηματοδοτήσουν την προσπάθειά του για ένα έπος της ιστορίας των λαών του Μεξικό. Δυστυχώς, το βάθεμα της οικονομικής κρίσης, η αυταρχικότητα των Μεξικανών γραφειοκρατών αλλά και η πτώση του ίδιου του Αϊζενστάιν στη δυσμένεια του Σταλινισμού οδήγησαν την παραγωγή σε αδιέξοδο και το χειρότερο, στον σκηνοθέτη απαγορεύτηκε η πρόσβαση στο ίδιο το υλικό που είχε γυρίσει!

Το 1979, ο στενός συνεργάτης  του Αϊζενστάιν, Γκριγκόρι Αλεξαντρόφ κατόρθωσε να συγκεντρώσει το απαγορευμένο υλικό και να μοντάρει μια ταινία πολύ κοντά στο πνεύμα του οραματιστή της, που ξεκινά από τον πολιτισμό των Αζντέκων (Πρόλογος), περνά στην Ισπανική κατάκτηση, από εκεί στη ζωή των Ινδιάνων του Μεξικό (Sandunga και Fiesta) και καταλήγει στη Μεξικάνικη επανάσταση (Magey – Soldadera) και τον επίλογο. Το αφιέρωμα φιλοξενεί  την ανασκευασμένη εκδοχή αλλά και 2 ντοκυμαντέρ από το υλικό που είχε τραβήξει ο  Αϊζενστάιν και οι συνεργάτες του.

Εκτός από τις παραπάνω, θα προβληθούν δημοφιλείς Μεξικάνικες ταινίες, από τις οποίες ξεχωρίζουν τα έργα του Ισμαέλ Ροντρίγκες (η τριλογία για τον Πάντσο Βίγια και η «Κατσαρίδα» – Λα Κουκαράτσα με τις σταρ της εποχής Μαρία Φελίξ και Ντολόρες Ντελ Ρίο) αλλά και το σπαγγέτι γουέστερν «Κομπανιέρος» (1970).

Τέλος, ιδιαίτερη αξία κατέχει το «Επαναστατημένο Μεξικό» του Πολ Λεντούκ (1973), πιο γνωστού για την εξαιρετική ταινία που γύρισε αργότερα για την Φρίντα Κάλο. Πρόκειται για τα γεγονότα της επανάστασης όπως καταγράφηκαν από τον Αμερικανό αριστερό δημοσιογράφο Τζον Ριντ, ο οποίος πέρασε τα σύνορα από τις ΗΠΑ το 1913, προκειμένου να καλύψει δημοσιογραφικά την επανάσταση και ακολούθησε το στρατό του Πάντσο Βίγια. Η ταινία αποτελεί φόρο τιμής στον Ριντ, είναι βασισμένη στο ομώνυμο βιβλίο του  και θεωρείται ουσιαστικά η πρώτη ταινία του Νέου Μεξικανικού Σινεμά για την επανάσταση. Χρηματοδοτημένη από λιγοστούς μεξικάνικους πόρους, με τεχνική ντοκιμαντέρ, αραιούς διαλόγους και συγκρατημένη αισθητική, έγινε σύμβολο της αναγέννησης του Μεξικανικού σινεμά. Όχι άδικα. Μοιάζει να χρειάστηκαν πάνω από 50 χρόνια για να απογαλακτιστεί ο Μεξικανικός κινηματογράφος από το φάντασμα της ιθαγενούς ταυτότητας που τον καταδίωκε και να ασχοληθεί με τις κοινωνικές συγκρούσεις και την υπόγεια αποξένωση της ζωής στις μεγαλουπόλεις. Σε κάθε περίπτωση όμως, ο μαγικός ρεαλισμός του σινεμά της Μεξικάνικης επανάστασης είναι διαχρονικός!

  • INFO: Οι προβολές θα πραγματοποιηθούν στο ίδρυμα «Μιχάλης Κακογιάννης» (Πειραιώς 206) και στον κινηματογράφο Φιλίπ (Θάσου 11, Πλ.Αμερικής),  18 - 24 Νοέμβρη με κοινό εισητήριο για όλες τις προβολές κάθε μέρας.