“Η λύση”
Μετά από την εξέγερση της 17ης Ιουνίου
Ο γραμματέας της Ένωσης Λογοτεχνών
Έβαλε να μοιράσουν φυλλάδια
στην λεωφόρο Στάλιν
Που έγραφαν ότι ο λαός
Είχε πλέον απωλέσει την
εμπιστοσύνην της κυβερνήσεως
Και ότι μπορούσε
να την επανακτήσει μόνον
Διπλασιάζοντας την εργασία.
Μα δεν θα ήταν
Ευκολότερο σε αυτή
την περίπτωση,
η κυβέρνηση
Να διαλύσει τον λαό, και
Να εκλέξει άλλον;
Mπέρτολντ Μπρεχτ
Το ποίημα του Μπέρτολντ Μπρέχτ “Η λύση” ήταν απαγορευμένο στην Ανατολική Γερμανία μέχρι την κατάρρευσή του καθεστώτος το 1990, όταν το κύμα των εξεγέρσεων και των επαναστάσεων που σάρωσε τα καθεστώτα του κρατικού καπιταλισμού χτύπησε την Ανατολική Γερμανία. Γράφτηκε για την εργατική εξέγερση που συντάραξε το Ανατολικό Βερολίνο τον Ιούνη του 1953.
Η εξέγερση ξεκίνησε από ένα τυπικά “επουσιώδες” γεγονός. Στις 15 Ιούνη του 1953, εξήντα οικοδόμοι που εργάζονταν σε ένα υπό κατασκευή νοσοκομείο στο Ανατολικό Βερολίνο κατέβηκαν σε απεργία καθώς βρέθηκαν αντιμέτωποι με την απειλή περικοπής έως και του 1/3 του μισθού τους αν δεν κατάφερναν να αυξήσουν την παραγωγή τουλάχιστον 10%.
Την επόμενη μέρα, οι απεργοί ξεκίνησαν περιοδεία στις οικοδομές του Βερολίνου. Ωρα την ώρα, χώρο το χώρο η απεργία άρχισε να απλώνεται με βασικό σύνθημα “είμαστε εργάτες, όχι σκλάβοι”. Ταυτόχρονα μαζί με τα οικονομικά αιτήματα άρχισαν να υπάρχουν αιτήματα για απελευθέρωση κρατουμένων και ελεύθερες εκλογές.
Στις 17 Ιούνη μετατράπηκε σε γενική απεργία με τη συμμετοχή να φτάνει τις 300.000 εργάτες και να απλώνεται στις μεγαλύτερες πόλεις: Στο Μέρσεμπουργκ 10.000 εργάτες απεργούν, με τους διαδηλωτές να ξεκινάνε από το εργοστάσιο της Λέουνα και να εισβάλουν στο αστυνομικό τμήμα. Στο Χάλε, 8.000 σιδηροδρομικοί καταλαμβάνουν το δημαρχείο και τα γραφεία του κόμματος. Σε επεισόδια που ξεσπάνε στο στόχαστρο βρίσκονται δικαστές, αστυνομικοί, μυστική αστυνομία. Σε πολλά σημεία η αστυνομία αρνείται να πυροβολήσει.
Το πρωί της 17ης Ιούνη, δεκάδες χιλιάδες διαδηλωτές πλημμυρίζουν το Βερολίνο, πετυχαίνοντας να εισβάλλουν ακόμα και σε κυβερνητικά κτίρια με την αστυνομία να αδυνατεί να τους σταματήσει. Ερχεται η ώρα του στρατού. 25.000 ρώσοι στρατιώτες με υποστήριξη τεθωρακισμένων επιτίθενται μαζί με την αστυνομία στους απεργούς. Ο αριθμός των νεκρών από την καταστολή δεν είναι εξακριβωμένος, αλλά το λιγότερο 55 διαδηλωτές, (ίσως και τριπλάσιος αριθμός) έχασαν τη ζωή τους. Εκατοντάδες τραυματίστηκαν, χιλιάδες συνελήφθησαν, δεκάδες εκτελέστηκαν και πολλοί άλλοι καταδικάστηκαν αργότερα σε θάνατο.
Η εξέγερση δεν έπεσε από τον ουρανό. Ηταν προϊόν αγανάκτησης που σιγόβραζε μέσα στην εργατική τάξη. Το 1952, πάνω από 20% του προϋπολογισμού της Ανατολικής Γερμανίας πήγαινε για πολεμικές δαπάνες και πολεμικές αποζημιώσεις. Το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής αφορούσε τη βαριά βιομηχανία και υπήρχαν ελλείψεις σε βασικά αγαθά. Οι μισθοί βρίσκονταν σε χειρότερη κατάσταση απ' ότι ήταν πριν από τον πόλεμο. Η πολιτική -και καθημερινή- ζωή ήταν κάτω από τον έλεγχο της διαβόητης μυστικής αστυνομίας Στάζι, που συγκέντρωνε το μίσος του κόσμου.
Για κάθε 1000 κατοίκους αναλογούσαν περίπου 6 υπάλληλοι της Στάζι, αναλογικά τρεις φορές περισσότεροι από όσους εργάζονταν σε ανάλογες θέσεις στην σταλινική Ρωσία. Και πίσω από τη Στάζι βρίσκονταν ο ρωσικός στρατός.
Ο θάνατος του Στάλιν στις 5 Μαρτίου του 1953 έπαιξε το δικό του ρόλο καθώς έφερε στην επιφάνεια τις αντιθέσεις ανάμεσα στα κομμάτια της κομματικής γραφειοκρατίας πάνω στο ζήτημα της φιλελευθεροποίησης όχι μόνο στην ΕΣΣΔ, αλλά σε όλες τις χώρες που έλεγχε ο ρώσικος στρατός, αντίθεση που αργότερα κορυφώθηκε με την δημόσια παραδοχή των εγκλημάτων του Στάλιν από τον Χρουστσώφ. Για τους λαούς στις χώρες της ανατολικής Ευρώπης αυτό ήταν ευκαιρία για αντίσταση.
Η εξέγερση στην Ανατολική Γερμανία κατεστάλη, αλλά η κυβέρνηση αναγκάστηκε να ακυρώσει τις περικοπές μισθών και υπήρξαν αυξήσεις στους μισθούς σε κάποιους κλάδους. Τα επόμενα χρόνια το βιοτικό επίπεδο ανέβηκε και το καθεστώς έγινε πιο προσεκτικό, όπως αποδεικνύουν τα πλούσια αρχεία παρακολούθησης της κοινής γνώμης - “ξοδεύοντας τον μισό τους χρόνο για να δουν τι σκέφτεται ο λαός και τον άλλο μισό προσπαθώντας να τον σταματήσουν να το σκέφτεται” σύμφωνα με το παλιό ανέκδοτο.
Ο Ιούνης του 1953 στο Βερολίνο ήταν το πρελούδιο για το ξέσπασμα της εργατικής αντίστασης στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης τα επόμενα χρόνια: την ένοπλη επανάσταση των εργατικών συμβουλίων το 1956 στην Ουγγαρία που κατέπνιξαν από τα τανκς του Χρουστσώφ, την εξέγερση στην Πολωνία τον ίδιο χρόνο, την Ανοιξη της Πράγας το 1968, την Πολωνία της Αλληλεγγύης το 1980, την ρουμάνικη επανάσταση ενάντια στο βάρβαρο καθεστώς του Τσαουσέσκου το 1989.
Ηταν, επίσης, η αρχή για την αμφισβήτηση του λεγόμενου “υπαρκτού σοσιαλισμού” από μια ολόκληρη γενιά αγωνιστών-τριών στη δύση, που τη δεκαετία του '60 οδήγησε στην αναγέννηση της σύγχρονης επαναστατικής αριστεράς, μιας αριστεράς ικανής να εμπνεύσει ξανά με το όραμα του σοσιαλισμού, ιδιαίτερα τα χρόνια που ακολούθησαν την κατάρρευση των καθεστώτων του κρατικού καπιταλισμού.
“Λαϊκή Δημοκρατία” μόνο στο όνομα
Για δεκαετίες στην Αριστερά στο “Δυτικό Κόσμο” κυριαρχούσε η αντίληψη ότι αυτό που χτιζόταν στην ανατολική Ευρώπη ήταν σοσιαλισμός. Οι στήλες του Ριζοσπάστη εξακολουθούν μισό αιώνα μετά την εξέγερση του 1953 να περιγράφουν τα γεγονότα σαν μια “πρώτη απόπειρα αντεπανάστασης μετά τον πόλεμο”(Ριζοσπάστης 2003):
«Στις 17 του Ιούνη προβοκάτορες που ήταν από καιρό προετοιμασμένοι κι ανάμεσα σ' αυτούς εγκληματίες πολέμου που αποφυλακίστηκαν ειδικά γι' αυτόν το σκοπό από τους Αμερικάνους, προερχόμενοι από τον αμερικάνικο τομέα του δυτικού Βερολίνου, παρέσυραν ένα μέρος από τους εργαζόμενους ορισμένων επιχειρήσεων να εγκαταλείψουν τη δουλειά και προκάλεσαν ταραχές στους δρόμους. Ξέσχισαν κόκκινες σημαίες, έκαψαν μαγαζιά και χτύπησαν αστυνομικούς...”
Απαραίτητος όρος προκειμένου να μιλάει κανείς για αντεπανάσταση είναι να μπορεί πρώτα να προσδιορίσει μια νικηφόρα επανάσταση. Δυστυχώς για το Ριζοσπάστη - και κυριότερο την ανθρωπότητα - η επαναστατική περίοδος που συντάραξε το 1918-23 τη Γερμανία είχε λήξει με την ήττα του εργατικού κινήματος. (Η ήττα αυτή αποτέλεσε και ένα από τους βασικούς λόγους απομόνωσης της ρώσικης επανάστασης που οδήγησε στην απόλυτη επικράτηση του σταλινισμού και στην εγκαθίδρυση ενός καθεστώτος κρατικού καπιταλισμού από τα τέλη της δεκαετίας του '20 και μετά). Στη ίδια τη Γερμανία, ακολούθησε τη δεκαετία του '30 η απόλυτη επικράτηση του ναζισμού και του Χίτλερ, που διέλυσε με την αδίστακτη βία του κάθε εργατική αντίσταση.
Σε αντίθεση με τη λήξη του 1ου Παγκοσμίου Πολέμου, που σημαδεύτηκε από την επανάσταση του 1918, το τέλος του 2ου Παγκόσμιου Πολέμου στη Γερμανία δεν σημαδεύτηκε από κανενός είδους επαναστατική διαδικασία, όπως συνέβη π.χ στην Ελλάδα ή στην Ιταλία. Την ολοκληρωτική ήττα και κατάληψη της ναζιστικής Γερμανίας από τους Συμμάχους το 1945 ακολούθησε το μοίρασμά της σε τέσσερις ζώνες την αμερικανική, την γαλλική, την αγγλική και τη ρωσική.
Ψυχρός Πόλεμος
Το 1947 ξεκινάει η περίοδος του Ψυχρού Πολέμου, με τις ΗΠΑ να προσπαθούν να διατηρήσουν την παγκόσμια κυριαρχία τους απέναντι στον ανερχόμενο ανταγωνιστή, την ΕΣΣΔ. Η βρετανική, γαλλική και αμερικανική ζώνη εξελίχθηκαν στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (Δυτική Γερμανία) και το ρωσικό τμήμα έγινε η Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας (Ανατολική Γερμανία) με το Βερολίνο να μοιράζεται στα δύο, σε ανατολικό και δυτικό, το 1949. Η δημιουργία της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας ήταν αποτέλεσμα της μοιρασιάς των νικητών ενός παγκοσμίου πολέμου με τον λαό απλά να υπακούει. Ηταν ένα καθεστώς που επιβλήθηκε με τη δύναμη των όπλων σε πλήρη αντίθεση με την πεμπτουσία της μαρξικής ανάλυσης της απελευθέρωσης, ότι η απελευθέρωση της εργατικής τάξης είναι έργο της ίδιας.
Τις τέσσερις δεκαετίες της ύπαρξής της, από την εξέγερση του 1953 στην πτώση του Τείχους το 1990, η εργατική τάξη της Ανατολικής Γερμανίας ποτέ δεν συμφιλιώθηκε με την επιβολή αυτού του ολιγαρχικού, αντιδημοκρατικού καθεστώτος. Είτε πάλεψε και κατέληξε στα μπουντρούμια της Στάζι, είτε επέλεξε τη φυγή. 3,5 εκατομμύρια έφυγαν προς της Δύση από το 1949 μέχρι το 1961, οπότε με απόφαση του Χρουστσώφ αρχίζει να χτίζεται το Τείχος του Βερολίνου.
Οσο για τις δυνάμεις της Δύσης είχαν κάθε λόγο να χρησιμοποιούν την εξέγερση του Βερολίνου για προπαγανδιστικούς λόγους στις δικές τους χώρες αλλά σε καμιά περίπτωση δεν έκαναν το παραμικρό για να βοηθήσουν τους εξεγερμένους στη Γερμανία και αργότερα στην Ουγγαρία, καθώς το τελευταίο πράγμα που ήθελαν ήταν εξεγέρσεις και επαναστάσεις που θα απειλούσαν τη σταθερότητα του μεταπολεμικού status quo.
Η -μόνο κατ' όνομα- Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας δίκαια κατέληξε στα αζήτητα της ιστορίας. Άφησε πίσω της κληρονομιά ένα σωρό στελέχη σαν τη Μέρκελ, που (όπως και στη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας) άλλαξαν κουστούμι και σήμερα συμμετέχουν στις νεοφιλελεύθερες κυβερνήσεις. Και τη θολή ανάμνηση ενός πλαστικού “σοσιαλισμού” φουσκωμένου από αναβολικά.