Μια ιδιαίτερη εικαστική έκθεση με τίτλο «Ελεύθερες Γραμμές» φιλοξενείται στο Μεγάλο Αρσενάλι, στο Ενετικό Λιμάνι των Χανίων, παρουσιάζοντας έργα τριών προσφύγων από το Σουδάν, οι οποίοι κρατούνται στο Κατάστημα Κράτησης Χανίων. Μαθητές του 2ου Σχολείου Δεύτερης Ευκαιρίας, που λειτουργεί μέσα στη φυλακή, οι τρεις δημιουργοί εκφράζουν μέσα από τη ζωγραφική και τον γραπτό λόγο τους φόβους, τις ελπίδες και τις εμπειρίες τους.
Πρωτεργάτρια του εγχειρήματος είναι η ηθοποιός και καθηγήτρια θεάτρου Ιώ Ασηθιανάκη, η οποία συμμετέχει στην έκθεση με φωτογραφίες από την παραλία Τρυπητή στη Γαύδο, ένα σημείο άρρηκτα συνδεδεμένο με τις αφίξεις προσφύγων στην Ελλάδα.
Τόσο στα έργα όσο και στα κείμενα που πλαισιώνουν την έκθεση αποτυπώνονται οι επικίνδυνες θαλάσσιες διαδρομές, οι υπερφορτωμένες βάρκες, η μοναξιά και η εμπειρία του εγκλεισμού. Παράλληλα, αναδεικνύονται η δύναμη, η μαχητικότητα και η αξιοπρέπεια ανθρώπων που διεκδικούν το δικαίωμα στην ελευθερία, την έκφραση και το όνειρο.
Η Ιώ Ασηθιανάκη μιλά στην Εργατική Αλληλεγγύη για την έκθεση, τις ιστορίες πίσω από τα έργα και την προσπάθεια οικονομικής στήριξης των τριών προσφύγων-κρατουμένων.
Τη συνέντευξη πήρε η Χριστίνα Μανωλακάκη.
-Πώς ξεκίνησε η συνεργασία σου με το Κατάστημα Κράτησης Χανίων και πώς εξελίχθηκε με τα χρόνια;
Είμαι ηθοποιός και κάποια στιγμή μού έγινε πρόταση να πάω εθελοντικά στις φυλακές. Αυτό ήταν κάτι που είχα ήδη στο μυαλό μου από την εποχή που ζούσα στην Αθήνα. Οπότε, ξεκίνησα το 2021, κάνοντας εθελοντικά μαθήματα θεάτρου εκεί. Τα τελευταία δύο χρόνια συμμετέχω σε πρόγραμμα του ΔΗΠΕΘΕΚ, το οποίο έχει στηρίξει αυτή τη δράση. Πέρυσι και πρόπερσι, δούλευα περίπου δέκα ώρες την εβδομάδα με τους μαθητές του Σχολείου Δεύτερης Ευκαιρίας, αλλά και με κρατούμενους από άλλες πτέρυγες. Φέτος δεν βρίσκομαι στο σχολείο, αλλά συνεχίζω τη συνεργασία με το ΔΗΠΕΘΕΚ και την εθελοντική μου παρουσία στη φυλακή.
Δεν με ενδιαφέρει να κάνω μια άρτια θεατρική παράσταση ή να πετύχω μια τέλεια σκηνοθεσία. Αν αυτός ήταν ο στόχος μου, θα επέλεγα ηθοποιούς. Με ενδιαφέρει να συμμετέχουν όλοι, ανεξάρτητα από τη γλώσσα που μιλούν ή τις δυνατότητές τους. Γενικά, το θέατρο στις φυλακές χρειάζεται προσαρμογή στις ανάγκες των κρατουμένων. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν μπορούν να κινηθούν ελεύθερα, δυσκολεύονται να μιλήσουν ή δεν γνωρίζουν ελληνικά. Δεν έχουμε διερμηνέα, αλλά υπάρχει, βέβαια, αλληλοβοήθεια μεταξύ των κρατουμένων. Άνθρωποι που μιλούν συγγενικές γλώσσες ή διαλέκτους μπορούν να συνεννοηθούν και να βοηθήσουν ο ένας τον άλλον. Γι’ αυτό δουλεύω κυρίως με το σώμα και τη σωματική έκφραση, ώστε να μπορούν να συμμετέχουν όλοι.
Θέλω να τονίσω, πως παρά τις ελλείψεις, έχω συναντήσει εξαιρετικά αξιόλογους ανθρώπους, που προσπαθούν ουσιαστικά να βελτιώσουν τις συνθήκες διαβίωσης των κρατουμένων, όπως η κα Ευαγγελία Μουριζάκη, Διευθύντρια των Δομών Εκπαίδευσης και Κατάρτισης του Σωφρονιστικού Καταστήματος Χανίων. Τόσο η κα Μουριζάκη όσο και οι άλλοι καθηγητές και καθηγήτριες είμαστε ιδιαίτερα χαρούμενοι για το γεγονός ότι μόλις φέτος ιδρύθηκε και Δημοτικό Σχολείο, που λειτουργεί στον ίδιο χώρο της φυλακής. Πρόκειται, κατά τη γνώμη μου, για μια εξέλιξη που μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά αυτούς τους ανθρώπους.
-Πώς προέκυψε η ιδέα για την έκθεση με τα έργα των τριών προσφύγων από το Σουδάν;
Κάποια στιγμή, στο σχολείο, υπήρχε μια αφίσα παράστασης μου, και ένας κρατούμενος τη σχεδίασε. Μόλις είδαμε τη ζωγραφική αποτύπωσή της και εγώ κι άλλοι καθηγητές στο σχολείο εντυπωσιαστήκαμε. Του ζητήσαμε να τον γνωρίσουμε και να έρθει στο σχολείο. Ο συγκεκριμένος ήταν πρόσφυγας από το Σουδάν και ζωγράφος στη χώρα του. Σταδιακά, συγκεντρώθηκαν και άλλοι κρατούμενοι που άρχισαν να ζωγραφίζουν. Έτσι, δημιουργήθηκε μια ομάδα με στόχο την καλλιτεχνική έκφραση, και άρχισαν να ξετυλίγουν το ταλέντο τους. Στη συνέχεια φτιάξαμε ένα ημερολόγιο, στο οποίο κάθε μήνας αντιστοιχούσε σε μία εικόνα. Οι περισσότερες ζωγραφιές που βλέπετε εδώ στον τοίχο προέρχονται από το ημερολόγιο του 2026.
Αποφάσισα να αναλάβω την πρωτοβουλία για την έκθεση, καθώς αυτοί οι άνθρωποι είναι άποροι. Οι τρεις ζωγράφοι της έκθεσης είναι Σουδανοί, όπως και πολλοί από τους συγκρατούμενούς τους, κάτι που συνδέεται και με τον εμφύλιο πόλεμο στη χώρα τους. Γι’ αυτό υπάρχει το κουτί οικονομικής ενίσχυσης, για να τους στηρίξουμε και υλικά, όσο γίνεται.
-Πώς συνδέθηκαν τα έργα τους με τις φωτογραφίες σου από τη Γαύδο;
Το καλοκαίρι, ενώ η έκθεση ήδη είχε προγραμματιστεί, πήγα στη Γαύδο και αντίκρισα το τοπίο στην Τρυπητή, όπου υπήρχαν δεκάδες ίχνη από πρόσφυγες που είχαν καταφτάσει εκεί. Μίλησα με τους ζωγράφους για τις εικόνες που είδα και τις φωτογραφίες μου, και μου είπαν ότι και οι τρεις είχαν φτάσει ακριβώς σε εκείνη την παραλία. “Oh, beautiful beach” («Ωραία παραλία»), μου είπε ένας από αυτούς, εκφράζοντας την επιθυμία να επισκεφθεί ξανά το μέρος υπό διαφορετικές συνθήκες.
Με τις φωτογραφίες αυτές, θέλησα να δημιουργηθεί μια σύνδεση ανάμεσα σε όλους εκείνους τους ανθρώπους που επιχειρούν αυτό το ταξίδι και τις ιστορίες τους. Πέρα από τους τρεις που εκθέτουν τα έργα τους.
Δεν είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε όλες τις λεπτομέρειες της διαδρομής τους για να καταλάβουμε ότι πρόκειται για ανθρώπους που έχουν βιώσει παρόμοιες καταστάσεις, έχουν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τον τόπο τους και αναζητούν μια ασφαλή ζωή. Και αντί γι’ αυτό,πολλοί από αυτούς φυλακίζοντα. Άδικα. Χωρίς να είναι διακινητές, χωρίς να είναι εγκληματίες.
-Από τις ιστορίες των ανθρώπων που συναντάς στη φυλακή, δηλαδή υπάρχουν κοινά στοιχεία στις διαδρομές τους;
Ναι, φυσικά. Δεν μπορείς, προφανώς, να καθίσεις και να ακούσεις αναλυτικά τις ιστορίες εκατό ανθρώπων. Ακόμη, όμως, και μέσα από όσα γράφουν, ζωγραφίζουν ή επιλέγουν να μοιραστούν, διαπιστώνεις ότι πολλές εμπειρίες μοιάζουν.
Βασικά, θα έλεγα είναι μια κοινή ιστορία…
Οι άνθρωποι αυτοί περιγράφουν εξαιρετικά παρόμοιες συνθήκες. Οι διακινητές δεν μπαίνουν στις βάρκες ή, αν μπουν, φεύγουν έπειτα από κάποια μίλια, εγκαταλείποντας τους επιβαίνοντες. Αφήνουν ένα GPS και κάποιος από τους επιβάτες αναγκάζεται να αναλάβει τον χειρισμό της βάρκας.
Κάποιος τελικά βρίσκεται να οδηγεί τη βάρκα, χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι είχε οργανώσει τη διαδρομή ή ότι ήταν ο διακινητής. Αν ήμασταν εμείς στη μέση της θάλασσας, μπορεί να αναλαμβάναμε εμείς να οδηγήσουμε, ώστε να μην πνιγούμε. Κι όμως, άνθρωποι καταλήγουν συνέχεια στη φυλακή εξαιτίας αυτού.
Οι πρόσφυγες δεν γνωρίζουν απαραίτητα ότι, φτάνοντας στην Ελλάδα, μπορεί να βρεθούν αντιμέτωποι με τη φυλάκιση. Προσπαθούν να σωθούν από τον πόλεμο και τη βία και καταλήγουν να αντιμετωπίζουν μια εντελώς διαφορετική κατάσταση εδώ.
-Τι γνωρίζεις για την εξέλιξη των υποθέσεών τους και τον χρόνο που μπορεί να περάσουν στη φυλακή;
Κάποιοι έχουν ήδη αποφυλακιστεί, κάτι που μας χαροποιεί ιδιαίτερα. Άλλοι μετακινούνται στις αγροτικές φυλακές, όπου ισχύουν διαφορετικές συνθήκες ως προς τον υπολογισμό των ημερών κράτησης και των ποινών. Αντίστοιχα, η φοίτηση στο σχολείο μπορεί να συνδέεται με ευεργετικό υπολογισμό των ημερών κράτησης: η μία ημέρα μετράει για δύο. Είναι αυτό που λένε στη φυλακή πως «κάνεις μεροκάματα».
Πολλοί από αυτούς έχουν αρχίσει τις διαδικασίες για άσυλο, αλλά δεν γνωρίζουμε ακόμη ποια θα είναι η τελική έκβαση των υποθέσεών τους. Μπορεί κάποιος να μείνει στη φυλακή δύο, τρία ή και τέσσερα χρόνια. Δεν θεωρώ ότι αυτό είναι αμελητέο διάστημα. Είναι τεράστιο για ανθρώπους που προσπαθούν απλώς να σωθούν.
Ο πόλεμος και η βία αφήνουν σημάδια παντού, τόσο στο σώμα όσο και στην ψυχή τους. Σημάδια που είναι εμφανή.
-Η φωτογραφία που επιλέχθηκε για την αφίσα της έκθεσης απεικονίζει ένα φούτερ. Τι σε τράβηξε σε αυτό;
Δεν ήθελα να χρησιμοποιήσω κάποιο από τα έργα, γιατί δεν ήθελα να ξεχωρίσω το έργο ενός εκ των τριών ζωγράφων. Έτσι, αποφάσισα να επιλέξω αυτή τη φωτογραφία.
Πρόκειται για ένα φούτερ που τράβηξα ακριβώς όπως το είδα. Γενικά, αποφάσισα να μην αλλάξω τη θέση κανενός αντικειμένου στις λήψεις μου και να μην «σκηνοθετήσω», κατά κάποιον τρόπο, την εικόνα.
Με τράβηξαν η στάμπα, η υψωμένη γροθιά και η φράση «Never Regret» που ήταν γραμμένη πάνω του. Αργότερα, τα παιδιά μου αναγνώρισαν το σχέδιο και μου είπαν ότι προέρχεται από το anime “One Piece”. Μου εξήγησαν, μάλιστα, ότι στο anime το σύμβολο «Χ» λειτουργεί ως τρόπος επικοινωνίας μεταξύ των μελών του πειρατικού πληρώματος, για να δείχνουν ο ένας στον άλλο ότι είναι καλά.
-Μια φωτογραφία απεικονίζει κάτι που μοιάζει με επίσημο έγγραφο. Τι γνωρίζεις γι’ αυτό;
Το χαρτί αυτό βρέθηκε εκεί και είναι το μόνο αντικείμενο που πήρα. Μοιάζει με πιστοποιητικό υγείας, στο οποίο έχουμε καλύψει τα προσωπικά στοιχεία. Αν έχω καταλάβει σωστά, είναι ένα έγγραφο που έχουν άνθρωποι οι οποίοι έχουν περάσει από τη Λιβύη - κάτι που δίνεται στους πρόσφυγες δηλαδή, όχι στους μόνιμους κατοίκους.
Το χαρτί αυτό μού έκανε εντύπωση επειδή, με κάποιον τρόπο, ένας άνθρωπος αποκτά πρόσωπο. Το γεγονός ότι υπάρχει ένα όνομα γραμμένο σε ένα έγγραφο κάνει την ιστορία συγκεκριμένη. Γίνεται ταυτόχρονα πανανθρώπινη, αλλά και ατομική, προσωπική.
-Πιστεύεις ότι το κοινό γνωρίζει τι συμβαίνει με τους πρόσφυγες και τις επαναπροωθήσεις;
Από την εμπειρία μου, υπάρχουν άνθρωποι που γνωρίζουν πολύ καλά τι συμβαίνει και άλλοι που δεν έχουν ιδέα. Παρατηρώ ότι ορισμένοι νεότεροι άνθρωποι, ιδιαίτερα όσοι προέρχονται από χώρες της Ευρώπης όπου δεν υπάρχει τόσο άμεση επαφή με το προσφυγικό ζήτημα, μπορεί να μην έχουν πλήρη εικόνα.
Στα Χανιά, από την άλλη, υπάρχει μια σχετική ποικιλομορφία, που συναντάται ακόμη και στα σχολεία. Τα παιδιά έρχονται σε επαφή με συμμαθητές τους και, εκ των πραγμάτων, αναρωτιούνται για τις ιστορίες τους και για το πώς βρέθηκαν εδώ.
Υπάρχουν, βέβαια, και άνθρωποι από όλη την Ευρώπη που γνωρίζουν πολύ καλά την κατάσταση, συγκινούνται με τέτοιες πρωτοβουλίες και μας δίνουν συγχαρητήρια.
Θέλω, όμως, να σταθώ λίγο στο Σουδάν, καθώς θεωρώ ότι δεν υπάρχει η ενημέρωση που θα έπρεπε. Ο εμφύλιος πόλεμος και όσα συμβαίνουν εκεί δεν έχουν την ίδια παρουσία στη δημόσια συζήτηση με άλλες ανθρωπιστικές κρίσεις. Είναι σαν να έχει θεωρηθεί η καταστροφή στο Σουδάν κάτι δεδομένο. Δεν υπάρχει η συνεχής ενημέρωση για τις εξελίξεις που θα βοηθούσε το κοινό να καταλάβει τι συμβαίνει, πόσο δεινοπαθούν οι άνθρωποι εκεί, τι βια επικρατεί…
Για τους Σουδανούς, η διαδρομή συχνά ξεκινά από την ανάγκη να φύγουν από τον πόλεμο και να σωθούν. Περνούν από τη Λιβύη και προσπαθούν να φτάσουν στην Ευρώπη, ελπίζοντας ότι θα βρουν προστασία, όπως προβλέπεται από το διεθνές δίκαιο. Αυτοί οι άνθρωποι, που έχουν ήδη βιώσει τον πόλεμο, τη βία και τον ξεριζωμό, αξίζουν μια ζωή με ασφάλεια, ελευθερία και αξιοπρέπεια, όχι να βρίσκονται στη φυλακή.
• Η έκθεση συνεχίζεται έως και 8 Νοεμβρίου στα Χανιά, ενώ η Ιώ Ασηθιανάκη βρίσκεται σε συζητήσεις ώστε να συνοδεύσει την έκθεση και στην Αθήνα στις 28/11 σε μία γιορτή που θα πραγματοποιηθεί από συλλογικότητα που βοηθά Σουδανούς πρόσφυγες που είναι σε καθεστώς κράτησης.