Θεωρία

Είναι σχεδόν 7 χρόνια από τότε που κατέρρευσαν οι μεγάλες αμερικανικές τράπεζες. Την κατάρρευση αυτή ακολούθησε μια βαθιά ύφεση στην οικονομία. Αυτή είναι και η απαρχή της ελληνικής κρίσης, η αφετηρία της βρίσκεται στην παγκόσμια οικονομική κρίση. 

 

Ο καπιταλισμός είναι ένας τρόπος παραγωγής, ο οποίος λειτουργεί μόνο όταν υπάρχει κέρδος. Το ζήτημα της αύξησης της κερδοφορίας είναι κρίσιμο για την ανάπτυξη του καπιταλισμού. Η μαρξιστική ανάλυση για την οικονομία λέει ότι υπάρχουν κυκλικές κρίσεις στον καπιταλισμό κάθε 8 ή 9 χρόνια. Κάποιες από αυτές είναι βαθιές, σαν και αυτή που περνάμε σήμερα, η οποία θυμίζει την κρίση του ’30,  από τις οποίες το σύστημα δεν μπορεί να ανακάμψει.

 

Η μαρξιστική ανάλυση για την κρίση, ασχολείται με το τι συμβαίνει με την κερδοφορία, στις μεγάλες οικονομίες τους πλανήτη. Ο Μαρξ επιχειρηματολογεί ότι υπάρχει μια αντίφαση στον καπιταλισμό που είναι άλυτη. Οι καπιταλιστές προσπαθούν να αυξήσουν την κερδοφορία, από τη μια μεριά μειώνοντας τα μεροκάματα και από την άλλη αντικαθιστώντας την ανθρώπινη εργασία με μηχανές στην παραγωγική διαδικασία. Ο Μαρξ λέει ότι το αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας είναι το αντίθετο από αυτό που θέλουν οι καπιταλιστές, αντί να αυξάνει την κερδοφορία την μειώνει. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα την δημιουργία ανοδικών και πτωτικών φάσεων στην οικονομία. Η διαδικασία αυτή όμως έχει ημερομηνία λήξης, τελικά η κερδοφορία πέφτει τόσο πολύ που δεν μπορεί να λειτουργήσει πια το σύστημα.

 

 

Σε μια μελέτη για το ποσοστό κέρδους σε 14 αναπτυγμένες χώρες με (Γράφ. 1) στοιχεία που ξεκινάνε από το 1850, παρατηρούμε μια διαρκή πτώση της κερδοφορίας του κεφαλαίου σε αυτές τις μεγάλες οικονομίες. Δεν πρόκειται για μια ευθεία γραμμή, προφανώς υπάρχουν και περίοδοι που η κερδοφορία αυξάνει. Υπάρχουν και «υγιείς» περίοδοι για τον καπιταλισμό. Αλλά όσο περνάει ο καιρός τόσο πιο δύσκολο γίνεται για τον καπιταλισμό να επανέλθει σε τέτοιες υγιείς περιόδους.

 

Το μεγαλύτερο κομμάτι των ζωών μας το έχουμε ζήσει στην περίοδο του νεοφιλελευθερισμού. Σε αυτή την περίοδο, η εργασία έχει συμπιεστεί, οι δημόσιες υπηρεσίες έχουν διαλυθεί, το χρηματιστικό κεφάλαιο έχει επεκταθεί, αλλά παρόλα αυτά το ποσοστό κέρδους έχει ανακάμψει μοναχά λίγο, ενώ τελικά και αυτή η ανάκαμψη σταμάτησε. 

 

Τον 21ο αιώνα μάλιστα έχει αρχίσει να υποχωρεί σε όλες τις μεγάλες οικονομίες, αυτό είναι το αίτιο πίσω από την κρίση που ξέσπασε το 2007-8. Στην Ευρωζώνη συγκεκριμένα, υπήρχε μια άνοδος του ποσοστού κέρδους, όχι μεγάλη αλλά υπαρκτή, μετά αυτή έφθινε και στο τέλος κατάρρευσε. 

 

Η κρίση του καπιταλισμού εμφανίστηκε παγκόσμια, και αυτό επηρέασε ιδιαίτερα το εγχείρημα του ευρώ.  Το εγχείρημα αυτό ήταν ένα σχέδιο της δεκαετίας του ‘60 και του ‘70 από το γερμανικό και γαλλικό καπιταλισμό, με σκοπό να στοιχίσουν πίσω τους, τους μικρότερους ευρωπαϊκούς καπιταλισμούς, έτσι ώστε να ανταγωνιστούν τις ΗΠΑ. Εκείνη την εποχή δόθηκαν υποσχέσεις προς τους περιφερειακούς καπιταλισμούς όπως της Ελλάδας, της Ιταλίας και της Πορτογαλίας. «Ελάτε στην κοινή μας αγορά, ελάτε στο κοινό μας νόμισμα, και οι οικονομίες μας θα συγκλίνουν».

 

 Από τα στοιχεία όμως, δεν προκύπτει να έχει γίνει καμιά σύγκλιση. Το 1995 οι πλούσιες οικονομίες στην Ευρώπη ήταν η Γερμανία, η Ολλανδία, το Βέλγιο και η Αυστρία ενώ οι φτωχές ήταν η Ελλάδα, η Πορτογαλία, η Εσθονία και η Σλοβακία. Το 2007 οι συσχετισμοί ανάμεσα στις οικονομίες ήταν ακριβώς οι ίδιοι, το κενό παραμένει. 

 

Το 2007, όταν ξέσπασε η κρίση, είδαμε μια δραματική κατάρρευση της ευρωπαϊκής πίστης. Το ευρωσύστημα μπορεί να λειτουργεί μόνο όταν υπάρχει ροή κεφαλαίων, είτε από τις γερμανικές προς τις ελληνικές τράπεζες και πάλι πίσω, είτε μέσω της κεντρικής τράπεζας. Όταν ξέσπασε η κρίση οι γερμανικές και γαλλικές τράπεζες σταμάτησαν να δανείζουν χρήματα στις ελληνικές εταιρίες και τράπεζες. Για να εξασφαλιστεί ότι το ευρώ θα έχει την ίδια αξία σε όλες τις χώρες, η ΕΚΤ είναι αναγκασμένη να διοχετεύει χρήματα στην περιφέρεια ώστε να καλύψει αυτό το κενό. Έτσι αρχίζουν να χρωστάνε, μέσω της ΕΚΤ, οι χώρες της περιφέρειας προς τον πυρήνα της ΕΕ (Γράφ. 2). Το χάσμα αυτό, του χρέους, συσσωρεύεται και βάζει μεγάλη πίεση στο ευρώ. 

 

Στις ΗΠΑ που η ενοποίηση της οικονομίας είναι πλήρης, με κοινό νόμισμα αλλά και κοινό (ομοσπονδιακό) προϋπολογισμό, όταν ένα τμήμα της χώρας έχει έλλειμα και ένα άλλο πλεόνασμα, τότε υπάρχει και μια εσωτερική, δημοσιονομική, μεταφορά κεφαλαίων για να καλυφθεί το κενό αυτό. Η αξία των κεφαλαίων που μεταφέρονται με αυτόν τον τρόπο φτάνει το 25% του ΑΕΠ των ΗΠΑ.  Το ίδιο συμβαίνει και στο εσωτερικό των κρατών. 

 

Στην ΕΕ, αντίθετα, δεν υπάρχει τέτοια συμφωνία για δημοσιονομική ενοποίηση, κάθε τέτοια μεταφορά, είναι αντικείμενο διαπραγμάτευσης, γραμμή - γραμμή και πάντα υπό όρους. Αυτό δεν συνέβη φυσικά κατά την διάρκεια της επανένωσης της Γερμανίας. Η Γαλλία και η Γερμανία θέλουν να έχουν την Ευρωζώνη για να ανταγωνίζονται τις ΗΠΑ αλλά δεν θέλουν να πληρώσουν το κόστος της δημοσιονομικής ενοποίησης της. Έτσι το εγχείρημα του ευρώ είναι κατά κάποιο τρόπο κολοβό. 

 

 

Ο ελληνικός καπιταλισμός είναι ο αδύναμός κρίκος. Το εμπορικό του έλλειμμα βαίνει διαρκώς αύξον. Η ελληνική κρίση δεν ήταν

αποτέλεσμα των προβλημάτων του δημόσιου τομέα ή της σπατάλης του, αλλά του ιδιωτικού. Ο ιδιωτικός τομέας συσσώρευε χρέος για να καλύψει τα ελλείμματα του. Το ιδιωτικό χρέος στην Ελλάδα διπλασιάστηκε από το 2000 μέχρι το 2007 (Γράφ. 3). Ο ιδιωτικός τομέας είναι υπεύθυνος για τα χάλια της ελληνικής οικονομίας, εκτός από το πολύ υψηλό χρέος έχει πολύ χαμηλή κερδοφορία, από το 28% έχει πέσει στο 10% και οι προοπτικές είναι αρνητικές.

 

Έτσι, ο υπερχρεωμένος ιδιωτικός τομέας δεν μπορούσε να ανταπεξέλθει στην κρίση και κλήθηκε το κράτος για να τον ξελασπώσει. Έχουν γίνει συγκεκριμένες εκτιμήσεις για το πόσο ο κάθε παράγοντας επηρέασε την αύξηση του χρέους. Ο πρώτος είναι η φορο-αποφυγή των πλούσιων Ελλήνων και το γεγονός ότι έβγαζαν τα λεφτά τους έξω. Ο δεύτερος παράγοντας ήταν οι στρατιωτικές δαπάνες, που σαν ποσοστό είναι μεγαλύτερο και από αυτό μεγάλων ιμπεριαλιστικών χωρών, οι οποίες μέσα στην κρίση διατηρήθηκαν. Τρίτος παράγοντας ήταν το ίδιο το χρέος, του οποίου οι τόκοι αύξαναν διαρκώς, αυξάνοντας το κόστος εξυπηρέτησης του.

 

Τώρα ο ελληνικός λαός καλείται να πληρώσει το χρέος που δημιουργήσαν οι Έλληνες καπιταλιστές. Η λιτότητα των τελευταίων χρόνων στην Ελλάδα είναι άνευ προηγουμένου, 20% του ΑΕΠ σε περικοπές. Ποτέ στην ιστορία δεν έχει γινεί αυτό, σε καμία χώρα. Η λιτότητα δεν έχει στόχο μόνο να ξεπληρώσει το χρέος αλλά να επαναφέρει και την κερδοφορία. Το εργατικό κόστος στην Ελλάδα έχει πέσει πάρα πολύ (Γραφ. 5) αλλά δεν είναι αυτό αρκετό για να ανακάμψει η κερδοφορία. 

 

Το βασικό στοιχείο για να μιλήσουμε για το τέλος της κρίσης, είτε στην Ελλάδα είτε διεθνώς, είναι η κερδοφορία, και αυτή τη στιγμή η κερδοφορία του ελληνικού κεφαλαίου βρίσκεται στα τάρταρα (Γραφ. 4). Είναι σαν να βρίσκεται σε ύφεση εντός ύφεσης. Το επιχείρημα των Ελλήνων καπιταλιστών είναι ότι αν μειώσουμε κι άλλο το κόστος θα μπορέσουμε να βάλουμε μπροστά τις μηχανές και να εξάγουμε. Αλλά ενώ μέσα στην κρίση οι μισθοί στην Ελλάδα έπεσαν 15%, οι εξαγωγές ανέβηκαν μόνο 2%. Δεν το λες και μεγάλη επιτυχία. 

 

Οι Κεϋνσιανοί οικονομολόγοι μας λένε ότι αν η Ελλάδα υποτιμήσει το νόμισμα θα μπορέσει να αυξήσει τις εξαγωγές. Αυτό ίσως να δουλέψει για τους καπιταλιστές στην Ελλάδα αλλά θα σημάνει μείωση των μισθών για τους εργάτες με τον ίδιο τρόπο που τους μειώνει η λιτότητα. Αυτό έχει συμβεί στην Ισλανδία που οι μισθοί μειώθηκαν μέσω της υποτίμησης κατά 43%. Μέσα από διαφορετικές διαδρομές αυτή τη στιγμή οι δυο οικονομίες βρίσκονται στην ίδια θέση (Γραφ. 6).

 

Δεν υπάρχει τρόπος να βγει ο ελληνικός καπιταλισμός από την κρίση αν δεν βγει ο ευρωπαϊκός καπιταλισμός ολόκληρος από τη στασιμότητα. Το ενδεχόμενο αυτό είναι τουλάχιστον απίθανο αυτή τη στιγμή επειδή η κερδοφορία δεν έχει ανακάμψει αρκετά στις βασικές χώρες του καπιταλισμού, με την εξαίρεση ίσως των ΗΠΑ. 

 

Σύμφωνα με την μαρξιστική άποψη, βλέπουμε ότι το σύστημα χρειάζεται άλλη μια κρίση στο άμεσο μέλλον. Έτσι η ελληνική κυβέρνηση δεν φαίνεται να έχει μπροστά της μια ευκαιρία για να πάρει ανάσα. Ο χρόνος όμως δεν μετράει αντίστροφα μόνο για την ελληνική κυβέρνηση αλλά και για το ελληνικό κεφάλαιο.