Ο Φίλιπ Ροθ που έφυγε στις 22 Μάη υπήρξε πιθανά ο πιο σημαντικός Αμερικανός συγγραφέας της εποχής του. Αυτό δεν οφείλεται σε κάποιου είδους «μαγική» γραφή, τα μυθιστορήματα και οι νουβέλες του κυλάνε αβίαστα καθώς αφηγούνται καθημερινές ιστορίες στις ΗΠΑ του δεύτερου μισού του 20ου αιώνα. Ωστόσο συναντούν τις αναζητήσεις, τις επιθυμίες και τα αδιέξοδα των ανθρώπων του αναπτυγμένου καπιταλιστικού κόσμου. Γι’αυτό και το αναγνωστικό του κοινό είναι παγκόσμιο.
Παιδί ταπεινής οικογένειας Εβραίων από το Νιου Τζέρσει, μεγάλωσε στην Αμερική της ύφεσης του ’30, την οποία ανακαλεί τακτικά στα έργα του. Τότε διαμορφώθηκε η προσωπικότητά του, μέσα σε δυο αντίρροπες και συνδυασμένες τάσεις. Από τη μια ηγεμονία του «πολιτιστικού μετώπου», δηλαδή της προοδευτικής διανόησης του μεσοπολέμου που συνδεόταν με την αριστερά, από΄την άλλη του «new deal», του κοινωνικού συμβόλαιου της κυβέρνησης Ρούσβελτ, το οποίο κατάφερε τελικά να κερδίσει και να ενσωματώσει τα διαφορετικά κομμάτια που αποτελούσαν την Αμερικάνικη εργατική τάξη. Ο Ροθ διέκρινε καθαρά τον εαυτό του και την οικογένειά του από τους «Εθνικούς» Αμερικανούς, οι Εβραίοι σαν αυτόν ήταν κάποιοι «άλλοι», όμως τότε άνοιξε μια θέση στον Αμερικάνικο ήλιο και γι’αυτούς. Έγινε και παρέμεινε υποστηρικτής του Δημοκρατικού Κόμματος.
Στα πρώτα του έργα όπως το «Αντίο Κολόμπους» καταπιάστηκε έντονα με το συναίσθημα της Εβραϊκής ταυτότητας, της διαφορετικότητας που παλεύει ανάμεσα στον ρατσισμό και την αφομοίωση. Ωστόσο στον απόηχο των κινημάτων της δεκαετίας του ’60 και της σεξουαλικής επανάστασης σοκάρει τους πάντες με το «Σύνδρομο Πόρτνοϊ» (1969). Με αφοπλιστική ειλικρίνεια, ο Εβραίος ήρωας μονολογώντας στον ψυχαναλυτή του εξομολογείται όλων των ειδών τις καταπιεσμένες σεξουαλικές επιθυμίες και φαντασιώσεις που τον οδηγούν στον ακατάπαυστο αυνανισμό. Όμως η κραυγή απελπισίας του Αλεξάντερ Πόρτνοϊ δεν πνίγει μόνο τον ίδιο, αλλά ολόκληρη την Αμερικάνικη κοινωνία. Βάλλοντας την μικροαστική ηθική και την υποκρισία που συνόδευε την υλική ευμάρεια του Αμερικάνικου ονείρου, ο Ροθ θα εξελιχτεί σε σημαντικό επικριτή του. Στο «Τότε που ήταν καλό κορίτσι» περιγράφει μια αντι-ηρωίδα που καταλήγει στον παραλογισμό προσπαθώντας να εκπληρώσει τα πρότυπα που έβαζε για τις γυναίκες ο Αμερικάνικος τρόπος ζωής. Κάποιες φεμινίστριες τον κατηγόρησαν για μισογυνισμό, όμως αυτό είναι άδικο.
Ασφυκτικό
Ο Ροθ περιγράφει ανθρώπους, κυρίως λευκούς άντρες και ενίοτε γυναίκες που δυστυχούν προσπαθώντας να χωρέσουν στο ασφυκτικό πλαίσιο που τους βάζουν οι κοινωνικές συμβάσεις. Σ’ αυτή την προσπάθεια όλοι και όλες αποτυγχάνουν διαχρονικά, όπως και ο ήρωάς του, Νέιθαν Ζούκερμαν, ο οποίος τον συντρόφεψε σε μια σειρά από μυθιστορήματα με πιο εμβληματικό το «Συγγραφέας- φάντασμα» (1979).
Τη δεκαετία του 1990, ενώ πολλοί Δυτικοί διανοούμενοι θριαμβολογούσαν υπέρ της επιτυχίας του καπιταλισμού, ο Ροθ γράφει την Αμερικάνικη τριλογία του, που αποτελείται από τα έργα «Αμερικάνικο ειδύλλιο», «Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή» και «Ανθρώπινο στίγμα». Και στα τρία εμβαθύνει την κριτική ματιά του. Οι σχέσεις των ανθρώπων δοκιμάζονται και διαλύονται όχι αφηρημένα από έναν τρόπο ζωής αλλά από μια ολόκληρη ιστορία και πολιτική (Μακαρθισμός-αντικομμουνισμός, Βιετνάμ), εκεί αναζητά τις ρίζες του ρατσισμού και της κακοδαιμονίας.
Αυτή η οπτική τελειοποιείται στη «Συνωμοσία κατά της Αμερικής» που κυκλοφόρησε το 2005, μετά την 11η Σεπτέμβρη 2001 και τους πολέμους του Μπους σε Αφγανιστάν και Ιράκ. Σ’αυτό το βιβλίο ο Ροθ κάνει μια εκπληκτική αντιστροφή της ιστορίας δείχνοντας το 1940 τον Ρούσβελτ να χάνει την προεδρία από τον ρεπουμπλικάνο Λίντμπεργκ, κήρυκα του Αμερικανοκεντρισμού και θαυμαστή του Χίτλερ! Σε ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα ξεδιπλώνεται μια Αμερική που κατρακυλά προς τον φασισμό και τον ρατσισμό από εσωτερικές αντιφάσεις. Οι συσχετισμοί με την πολιτική του Μπους ήταν προφανείς, η Αμερικάνικη κοινωνία δεν απειλείται από την Αλ Κάιντα ή τη Βόρεια Κορέα αλλά από τον ίδιο της τον εαυτό με ανυπολόγιστες συνέπειες.
Με την εκλογή Τραμπ το 2017, έχοντας σταματήσει να γράφει αφού ολοκλήρωσε ένα ακόμη σκοτεινό έργο, την «Αγανάκτηση» και αρκετά δοκίμια, έγραψε: «Ό,τι κι αν έχω πει για την περιορισμένη νόηση και ευφυία του Νίξον και του Μπους, κανείς τους δεν συγκρίνεται με τον Τραμπ: Άσχετος στη διοίκηση, την ιστορία, την επιστήμη, τη φιλοσοφία, την τέχνη, ανίκανος να διακρίνει τις διαφοροποιήσεις, στερημένος από κάθε αξιοπρέπεια, στηρίζεται σε ένα λεξιλόγιο 77 λέξεων που χαρακτηρίζεται πιο εύστοχα ως Μαλακίες («Jerkish») παρά ως Αγγλικά».
Χωρίς να έχει υπάρξει ποτέ αριστερός, αλλά η ενσάρκωση της «Αμερικανικότητας», ο Ροθ κατόρθωσε να γίνει ο πιο οξυδερκής επικριτής της. Στα έργα του βρίσκουμε και ξαναβρίσκουμε την πιο βαθιά ματιά στην «καρδιά του κτήνους».