Κατάρρευση. Αυτό είναι το μονολεκτικό συμπέρασμα της τελευταίας έκθεσης για την κατάσταση και τις προοπτικές της παγκόσμιας οικονομίας (World Economic Outlook) που εξέδωσε το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Η συρρίκνωση της παραγωγής, τα κλεισίματα των επιχειρήσεων, η διόγκωση του χρέους, η εκτίναξη της ανεργίας και της φτώχειας θα μπορούν να συγκριθούν μόνο με τη Μεγάλη Ύφεση που είχε χτυπήσει τον πλανήτη πριν από ενενήντα χρόνια.
Το ΔΝΤ θεωρεί υπεύθυνο τον κορονοϊό για την οικονομική κατάρρευση. Το πρώτο, εισαγωγικό, κεφάλαιο της έκθεσης έχει τίτλο “ο Μεγάλος Εγκλεισμός” (The Great Lockdown). Ο εγκλεισμός, όμως, δεν οφείλεται στον ίδιο τον ιό: οφείλεται στην αδυναμία της ανθρωπότητας να αντιμετωπίσει με οποιονδήποτε άλλο τρόπο, στον 21ο αιώνα, την τελευταία “επίθεση” της φύσης. Υπάρχουν πολλοί και διαφορετικοί παράγοντες που έχουν οδηγήσει σε αυτή την αδυναμία. Αλλά υπάρχει μια κοινή συνισταμένη πίσω από όλους αυτούς τους διαφορετικούς παράγοντες. Και αυτή η συνισταμένη ονομάζεται “καπιταλισμός”.
Ο “Μεγάλος Εγκλεισμός” έχει στείλει ήδη μέσα στις πρώτες τέσσερις εβδομάδες 22 εκατομμύρια εργάτες στην Αμερική στο ταμείο ανεργίας. Είναι, με μεγάλη διαφορά, η μεγαλύτερη μηνιαία αύξηση της ανεργίας στις ΗΠΑ από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι σήμερα. Το 2009, στο απόγειο της “κρίσης χρέους”, οι μηνιαίες αιτήσεις ένταξης στο ταμείο ανεργίας είχαν φτάσει στα 2,6 εκατομμύρια. Και το μέλλον διαγράφεται ακόμα πιο σκοτεινό -ακόμα και με τα πιο αισιόδοξα σενάρια.
Η έκθεση του ΔΝΤ είναι αποκαλυπτική: αποκαλυπτική καταρχήν για το μέγεθος της οικονομικής καταστροφής που έρχεται. Αλλά αποκαλυπτική, ταυτόχρονα, για το μέγεθος της προδοσίας, για την προκλητική υποταγή, ακόμα και αυτή την ώρα, της πολιτικής στα συμφέροντα μιας χούφτας, κυριολεκτικά, μεγαλο-επενδυτών και μεγαλο-κερδοσκόπων.
Η μελέτη του ΔΝΤ στηρίχτηκε σε μια σειρά από “υποθέσεις εργασίας”. Η κυριότερη από αυτές αφορά στην ίδια την εξέλιξη της πανδημίας: το βασικό σενάριο προβλέπει ότι η πανδημία θα κορυφωθεί μέσα στον Μάιο και τον Ιούνιο για να υποχωρήσει στη συνέχεια μέσα στο δεύτερο εξάμηνο του έτους. Το παγκόσμιο ΑΕΠ, με βάση αυτό το σενάριο, αναμένεται να συρρικνωθεί φέτος “μόνο” κατά τρεις ποσοστιαίες μονάδες. Το νούμερο μπορεί να ακούγεται μικρό αλλά δεν είναι. Στην πραγματικότητα είναι εφιαλτικά μεγάλο. Από το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι σήμερα μόνο μια φορά έχει πέσει ο παγκόσμιος “ρυθμός ανάπτυξης” κάτω από το μηδέν (δηλαδή να έχει γίνει στην πραγματικότητα “δείκτης συρρίκνωσης”): το 2009, τη χρονιά που “άνοιξε” με τη χρεοκοπία της Λήμαν Μπράδερς (Σεπτέμβριος 2008) και “έκλεισε” με την εξάπλωση της “κρίσης χρέους” σε ολόκληρο τον πλανήτη. Τότε το παγκόσμιο ΑΕΠ είχε συρρικνωθεί κατά 1,6 ποσοστιαίες μονάδες. Τώρα το “βασικό” (και πιο αισιόδοξο) σενάριο του ΔΝΤ προβλέπει συρρίκνωση σχεδόν διπλάσια. Και τα πράγματα θα είναι πολύ χειρότερα αν ο κορονοιός δεν υποχωρήσει στο δεύτερο εξάμηνο του έτους.
Το Ταμείο εκτιμά ότι η παγκόσμια οικονομία θα ανακάμψει “δυναμικά” μέσα στο επόμενο έτος, με τον παγκόσμιο ρυθμό ανάπτυξης να φτάνει στο 5,8%. Αλλά αυτό το σενάριο στηρίζεται στην αισιόδοξη (και αβέβαιη τουλάχιστον) πρόβλεψη πως δεν θα υπάρξει μια νέα έξαρση της πανδημίας τον επόμενο χειμώνα. Αλλά ακόμα και αυτό το αισιόδοξο σενάριο σημαίνει ότι η ανάκαμψη δεν πρόκειται να κλείσει τις πληγές που θα έχει αφήσει πίσω της η φετινή ύφεση. Οι προηγούμενες εκτιμήσεις του ΔΝΤ (Ιανουάριος 2020) προέβλεπαν ανάπτυξη αθροιστικά 6,8% μέσα στη διετία 2020-21. Τώρα, ακόμα και με το καλό σενάριο δεν θα ξεπεράσει το 2,6%.
Πολλαπλά σοκ
Παρόλο που οι “αναπτυγμένες οικονομίες” αναμένεται να έχουν χειρότερες επιδόσεις (πτώση 6.1%) από τις “αναδυόμενες” (πτώση 1%) το Ταμείο προβλέπει ότι οι φτωχότερες περιοχές του πλανήτη θα αντιμετωπίσουν πολλαπλά σοκ: κατάρρευση των τιμών των πρώτων υλών (το βασικό εξαγωγικό προϊόν για τις περισσότερες από αυτές), ακόμα μεγαλύτερη διάβρωση της πιστοληπτικής τους ικανότητας, απότομη επιδείνωση των συνθηκών χρηματοδότησης. Τι σημαίνουν όλοι αυτοί οι όροι; Οι επενδυτές – κερδοσκόποι (παρά τη φιλολογία των απολογητών της αγοράς που μιλάνε για “υγιή επιχειρηματικότητα” δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ τους) θα αποσύρουν τα κεφάλαιά τους από τις φτωχές χώρες και θα τρέξουν να τα μετατρέψουν σε ομόλογα του αμερικανικού ή του γερμανικού δημοσίου για να εξασφαλίσουν ότι δεν θα τα χάσουν. Αργά ή γρήγορα δεκάδες χώρες θα βρεθούν στο δόκανο του ΔΝΤ και των προγραμμάτων του, που θα τις αναγκάζει να κλείνουν ΜΕΘ για να ξεπληρώνουν τα χρέη τους για πολλά χρόνια – και όλα αυτά στο όνομα της διάσωσης της οικονομίας τους από το σοκ του “Μεγάλου Εγκλεισμού”. Τα σοκ που θα αντιμετωπίσουν οι φτωχές χώρες, με άλλα λόγια, δεν θα έρθουν από τον ουρανό: θα επιβληθούν από τους “επενδυτές” και τον παγκόσμιο χωροφύλακά τους, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.
Το σοκ θα είναι πολύ βαρύ για την ελληνική οικονομία που, παρά το τυπικό τέλος των μνημονίων, εξακολουθεί να ζει στη σκιά ενός δυσθεώρητου χρέους. Το ΔΝΤ εκτιμά ότι η ύφεση θα είναι πολύ μεγαλύτερη από τον παγκόσμιο μέσο όρο (κοντά στο 10%) ενώ η ανάκαμψη αναμένεται αναιμική στο 2021. Η ανεργία θα απογειωθεί ξανά σε μνημονιακά επίπεδα – και θα παραμείνει τουλάχιστον μέχρι το 2022.
Ο ελληνικός καπιταλισμός θα βρεθεί με βεβαιότητα αντιμέτωπος πολύ γρήγορα με όλα αυτά που προβλέπει το Ταμείο για τις “υπερχρεωμένες χώρες”: κατάρρευση του τουρισμού, φυγή κεφαλαίων, άδεια ταμεία, χρεοκοπίες.
Η “βοήθεια” από την Ευρωπαϊκή Ένωση είναι απλά και μόνο ένα ανέκδοτο: το ποσό που διαθέτει είναι ψίχουλα και θα είναι δάνεια και όχι επιδοτήσεις. Δηλαδή οι χώρες θα πρέπει να τα ξεπληρώσουν -με έξτρα φόρους και έξτρα περικοπές μέσα στα επόμενα χρόνια. Τα περιθώρια ελιγμών θα στενέψουν δραματικά για την κυβέρνηση του Μητσοτάκη μέσα στους επόμενους μήνες.
Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο ξέρει ότι τα μέτρα αντιμετώπισης του ίδιου του ιού αλλά και της οικονομικής κρίσης απειλούν να ξεσηκώσουν θύελλες. Όπως γράφει μια άλλη έκθεση που κυκλοφόρησε αυτές τις μέρες “πολλές χώρες παραμένουν ευάλωτες σε νέες διαμαρτυρίες”. Η “λύση” που προτείνει το ΔΝΤ είναι να πάρουν οι κυβερνήσεις τα μέτρα “σταδιακά”, έτσι ώστε να μπορέσουν οι άνθρωποι να συνηθίσουν στις νέες συνθήκες (ακραίας φτώχειας) που έρχονται. “Καλή επικοινωνία” με τους πολίτες (το Ταμείο δεν διευκρινίζει αν τα γκλομπ και τα δακρυγόνα εντάσσονται σε αυτή την οδηγία). Και δηλώσεις για τα δώρα προς τις επιχειρήσεις που θα επαναλαμβάνουν ότι “είναι προσωρινά”.
Φυσικά όλοι ξέρουμε ότι δεν θα είναι καθόλου προσωρινά. Το πιο εξόφθαλμο παράδειγμα είναι οι ελληνικές τράπεζες που όχι μόνο δεν χρωστάνε τίποτα από τα δισεκατομμύρια που πήραν από τον ελληνικό λαό για την διάσωσή τους αλλά τον απειλούν τώρα και με κατασχέσεις αν δεν τους δώσει και ό,τι άλλο του έχει απομείνει.
Όσο γερνάει ένα ταξικό κοινωνικό σύστημα , έγραφε πριν από ενάμιση αιώνα ο Καρλ Μαρξ, τόσο πιο παρασιτική και καταστροφική γίνεται η άρχουσα τάξη -τόσο μεγαλώνει, δηλαδή, το χάσμα ανάμεσα στα συμφέροντά της και τα συμφέροντα της κοινωνίας. Αργά ή γρήγορα φτάνει σε ένα σημείο όπου η διατήρηση της κυριαρχίας της υπονομεύει την ίδια την επιβίωση του συνόλου. Για να χρησιμοποιήσουμε τα ίδια τα λόγια του Μαρξ, “σε μια ορισμένη βαθμίδα της ανάπτυξής τους, οι υλικές παραγωγικές δυνάμεις έρχονται σε σύγκρουση με τις παραγωγικές σχέσεις... (δηλαδή) με τις σχέσεις ιδιοκτησίας... Από μορφές ανάπτυξης των κοινωνικών δυνάμεων οι σχέσεις αυτές μετατρέπονται σε δεσμά τους. Τότε αρχίζει η εποχή της κοινωνικής επανάστασης...”
Εδώ βρισκόμαστε σήμερα.