Ιδέες
Λογοτεχνία, επανάσταση και αντεπανάσταση στη Ρωσία

Με ένα νέο βιβλίο τσέπης δίνουν συνέχεια στην εκδοτική σειρά “Επιστολές” οι εκδόσεις Άγρα. Οι “Επιστολές στον Στάλιν” σε πρόλογο, μετάφραση από τα ρωσικά και με σημειώσεις της Αλεξάνδρας Ιωαννίδου, καθηγήτριας στο Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών & Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, αποτελούνται από πέντε επιστολές του συγγραφέα Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, μία της συζύγου του καθώς και μία επιστολή μαζί με το κείμενο “Φοβάμαι” του συγγραφέα Γεβγκένι Ζαμιάτιν. 

Και οι δύο συγγραφείς γράφουν στον Στάλιν για τον ίδιο λόγο. Επιθυμούν να φύγουν από τη Σοβιετική Ένωση. “Μη όντας πλέον σε θέση να υπάρξω, κυνηγημένος, γνωρίζοντας πώς δεν θα μπορέσω πλέον ούτε να δημοσιεύσω ούτε να σταθώ άλλο εντός των συνόρων της ΕΣΣΔ, έχοντας οδηγηθεί σε νευρική κατάρρευση, απευθύνομαι σ' Εσάς και παρακαλώ για τη δική Σας παρέμβαση στην Κυβέρνηση της ΕΣΣΔ προκειμένου να εξοριστώ εκτός των συνόρων της...” έγραφε στην πρώτη του επιστολή τον Ιούλη του 1929 ο Μπουλγκάκοφ. “Δεν θέλω όμως να κρύψω πως η βασική αιτία της παράκλησης μου για την άδεια να βγω στο εξωτερικό μαζί με τη γυναίκα μου είναι η αδιέξοδη κατάστασή μου ως συγγραφέα εδώ, η θανατική καταδίκη που μου έχει επιβληθεί ως συγγραφέα” έγραφε δυο καλοκαίρια αργότερα ο Ζαμιάτιν.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1920 ο Μπουλγκάκοφ, γνωστός σε εμάς πάνω απ' όλα για το έργο του “Μαιτρ και Μαργαρίτα” αλλά και για τα “Λευκή Φρουρά” (στην θεατρική του απόδοση μετονομάστηκε σε Ημέρες των Τουρμπίν”) και “Φυγή”, ήταν ιδιαίτερα αγαπητός στο ρωσικό κοινό. Οι “Ημέρες των Τουρμπίν”, σύμφωνα με τη σύζυγο του Γιλένα Σεργκέγεβνα Μπουλγκάκοβα έπαιξαν στο Θέατρο Τέχνης της Μόσχας πάνω από χίλιες φορές. Ακόμα και ο ίδιος ο Στάλιν είχε εκφέρει θετική άποψη για το συγκεκριμένο έργο. Κι όμως αυτό καθώς και τα Φυγή, Μολιέρος, Ίβαν Βασίλιεβιτς και Μπατούμ κόπηκαν είτε στις πρόβες είτε στις πρώτες παραστάσεις. Την ίδια τύχη είχαν και τα θεατρικά έργα Αττίλας και Ψύλλοι του Ζαμιάτιν αλλά και το δυστοπικό λογοτεχνικό του έργο Εμείς, που αργότερα αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τον Τζορτζ Όργουελ.

Η απεύθυνση των δύο φίλων στον Στάλιν όμως δεν θα έχει την ίδια κατάληξη. Ο Ζαμιάτιν θα έπαιρνε τελικά την άδεια εξόδου από τη χώρα το 1931 μετά από μεσολάβηση του Μαξίμ Γκόρκι. Οι επαφές του και το παρελθόν του θα του έδιναν το απαραίτητο διαβατήριο καθώς κάποτε θεωρούνταν ιδεολογικός φίλος της επανάστασης. Είχε άλλωστε επιστρέψει από την Αγγλία τον Σεπτέμβρη του 1917 προσδοκώντας την. Από το 1918 ως το 1924 διετέλεσε μέλος της διοίκησης του εκδοτικού οίκου Παγκόσμια Λογοτεχνία. Ήταν τα χρόνια μετά την επανάσταση, που όπως αναφέρει στον πρόλογο η Αλ. Ιωαννίδου “ο ενθουσιασμός της ανατροπής και ο πράγματι ευγενής στόχος της εκπαίδευσης του αναλφάβητου πλήθους άφησε να ξεδιπλωθούν και ν' ανθίσουν συναρπαστικές λογοτεχνικές προτάσεις-κινήματα όπως ο φουτουρισμός και ο κυβοφουτουρισμός”.

Ο Μπουλγκάκοφ από την άλλη είχε καταταχθεί στους λεγόμενους “συνοδοιπόρους” της. Για τους τελευταίους ο Τρότσκι έγραφε το 1923 στο βιβλίο του Λογοτεχνία και Επανάσταση πως “το Κόμμα... Δε βλέπει τους συνοδοιπόρους σαν ανταγωνιστές των εργατών συγγραφέων, μα σαν συνεργάτες της εργατικής τάξης για μια γιγαντιαία ανοικοδομητική εργασία. Καταλαβαίνει τον επεισοδιακό χαρακτήρα των λογοτεχνικών ομάδων σε μια μεταβατική περίοδο. Χωρίς καθόλου να τις αξιολογεί σε συνάρτηση με τα προσωπικά ταξικά πιστοποιητικά που δείχνουν οι κύριοι λογοτέχνες, ενδιαφέρεται για τη θέση που κατέχουν ή που μπορούν να καταλάβουν αυτές οι ομάδες στην κινητοποίηση για μια σοσιαλιστική κουλτούρα”. 

Αντεπανάσταση

Οι καιροί όμως είχαν αλλάξει. Είχε μεσολαβήσει η άνοδος του Στάλιν και η δημιουργία μιας τάξης γραφειοκρατών που τα συμφέροντα της δεν ταυτιζόντουσαν με αυτά των εργατών. Είχε μεσολαβήσει μια αντεπανάσταση και είχε τον αντίκτυπό της και στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπιζόταν η Τέχνη. Οποιαδήποτε μορφή τέχνης ασκούσε κριτική στο καθεστώς βαφτίζονταν “αντεπαναστατικός λίβελος”, “νεοαστική”, “αντιδραστική” κτλ. Ο Μπουλγκάκοφ θα πέθαινε, παρά τις 5 επιστολές, το 1940 στη Μόσχα χωρίς να έχει καταφέρει να βγει από τη χώρα.

Η σταλινική αντεπανάσταση είναι ταυτισμένη με τα Πεντάχρονα πλάνα, την αναγκαστική κολεκτιβοποίηση και εκβιομηχάνιση, τα γκουλάγκ και τις Μεγάλες Εκκαθαρίσεις του 1936-38. Λιγότερο γνωστές είναι οι συνέπειές της στο θέατρο και τη λογοτεχνία. Για τους καπιταλιστές και τη δεξιά βέβαια ο Σταλινισμός δεν ήταν αντεπανάσταση αλλά η λογική συνέχεια της επανάστασης του 1917, του Λένιν και των Μπολσεβίκων. Αγνοούν εσκεμμένα τις κατακτήσεις των πρώτων χρόνων της επανάστασης στην παιδεία, στον πολιτισμό, ενάντια στην καταπίεση και την εκμετάλλευση: από τους παιδικούς σταθμούς και τα δημόσια μαγειρεία μέχρι την έκρηξη δημιουργικότητας στο θέατρο, τον κινηματογράφο και την λογοτεχνία. Γι' αυτό και τους αρέσει να εξαίρουν τους καλλιτέχνες, όπως οι Μπουλγκάκοφ και Ζαμιάτιν, που έπεσαν θύματα της σταλινικής λογοκρισίας και να τους παρουσιάζουν ως θύματα της ίδιας της επανάστασης. 

Το χρονολόγιο των επιστολών -και η σταδιοδρομία- των Ζαμιάτιν και Μπουλγκάκοφ όμως δεν επιβεβαιώνουν αυτό το αφήγημα παρά τις τεράστιες δυσκολίες στις οποίες είχε βυθιστεί η Ρωσία εξαιτίας του εμφυλίου πολέμου και των ξένων επεμβάσεων. Η πρώτη από τις επιστολές τους γράφτηκε το 1929, και οι πρώτες απαγορεύσεις των έργων του Μπουλγκάκοφ χρονολογούνται στα μέσα του 1926. Μέχρι τότε οι κριτικές μπορεί να ήταν σκληρές ακόμα και άδικες αλλά τα έργα τους γενικά και εκδίδονταν και ανέβαιναν. “Η τέχνη δεν είναι τομέας όπου το Κόμμα καλείται να διατάζει... Δεν μπορεί να μπει στη θέση ενός λογοτεχνικού κύκλου. Δε το μπορεί αυτό κι ούτε πρέπει να το κάνει” γράφει ο Τρότσκι στο Λογοτεχνία και Επανάσταση. Αλλά ο ίδιος ο Τρότσκι αναγκάζοταν πλέον να περάσει στην αντιπολίτευση.

Το πιο αξιοσημείωτο όμως χαρακτηριστικό των επιστολών είναι πως απευθύνονται απευθείας στον ίδιο τον Στάλιν. Οι Μπουλγκάκοφ και Ζαμιάτιν καταφέρνουν με λογοτεχνική μαεστρία να μην καταλογίζουν ποτέ στον ίδιο τις απαγορεύσεις. Ο Μπουλγκάκοφ φτάνει μέχρι να γράψει πως “το όνειρο μου ως συγγραφέας συνίσταται στο να προσκληθώ προσωπικά από Εσάς”. Πιθανώς να είχαν δίκιο. Άλλωστε όπως λέει η Αλ. Ιωαννίδου “περιβαλλόμενη (η εξουσία) από πυκνά και συχνά αλληλοσπαρασσόμενα για την εύνοιά της δίκτυα, παραμένει φαινομενικά αμέτοχη. Οι υποτελείς παράγοντές της σπεύδουν να ικανοποιήσουν τυχόν επιθυμίες της πριν αυτές καλά καλά διατυπωθούν. Η επίφαση των δημοκρατικών διαδικασιών συντηρείται αλώβητη, συσκοτίζοντας το τοπίο”. Ο Στάλιν δεν χρειαζόταν να αποφασίσει. Αρκούσε να διαβιβάσει τις επιστολές διαμαρτυρίας στις αρμόδιες επιτροπές και αυτές αναλάμβαναν το έργο. 

Το βιβλίο δίνει μια σκληρή γεύση, από πρώτο χέρι, για το τί σήμανε ο Σταλινισμός στο χώρο της Τέχνης. Για μια πιο συνεκτική κατανόηση του πώς φτάσαμε εκεί χρειάζεται να διαβάσουμε το “Κρατικός Καπιταλισμός στη Ρωσία” του Τόνι Κλιφ ή και το πιο σύντομο συλλογικό “Πως χάθηκε η Ρώσικη επανάσταση” από τις εκδόσεις Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο.