Ο ισλαμικός πολιτισμός, η επιστήμη και οι ρίζες του αλγορίθμου
Η ίδια η λέξη αλγόριθμος, η θεμελιώδης έννοια της πληροφορικής και η βάση της σύγχρονης τεχνητής νοημοσύνης προέρχεται από το λατινοποιημένο όνομα (Algorithmi) του μουσουλμάνου Πέρση μαθηματικού al-Khwārizmī, ενω η λέξη άλγεβρα απο τον όρο al-jabr του βιβλίου του με τίτλο “al-Kitab al-Mukhtasar fi Hisab al-Jebr wal-Muqabala”, που σημαίνει «Το Εγχειρίδιο των Υπολογισμών με Αποκατάσταση και Εξισορρόπηση». Οι δύο πυλώνες της συγχρονης υπολογιστικής σκέψης φέρνουν, κυριολεκτικά, ισλαμική υπογραφή.
Συνεισφορά στα μαθηματικά και στη μηχανική
Ο al-Khwārizmī, βασικός στον Οίκο της Σοφίας στη Βαγδάτη στο πρώτο μισό του 9ου αιώνα, συνδύασε τις γνώσεις του απο τον Ευκλείδη και την Ινδική Αριθμητική και κατάφερε να δώσει κανόνες, βήματα για την λύση αλγεβρικών εξισώσεων μέχρι το δεύτερο βαθμό. Υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής του ινδικού συστήματος αρίθμησης (0–9), της θεσιακής αξίας και του μηδενός (αραβ. sifr, «κενό»). Κατάφερε έτσι να καθιερώσει τη χρήση των ινδικών ψηφίων στον ισλαμικό κόσμο, που μετα πέρασε και στην Ευρώπη. Έτσι μπορούμε σήμερα να εκφράσουμε αριθμούς όχι μόνο μέχρι το 9 αλλά οποιοδήποτε μέγεθος χρησιμοποιώντας τα ίδια ψηφία.
Η συνεισφορά και τα προχωρήματα της Ισλαμικής Αναγέννησης είναι πλούσια και στην μηχανική. Οι αδελφοί Banū Mūsā(9ος αιώνας, Βαγδάτη) αποτυπώνουν στο “Kitāb al-Ḥiyal”, που σημαίνει “Βιβλίο των Ευφυών Μηχανών”, την κατασκευή και λειτουργία μηχανων που περιλαμβάνουν, βαλβίδες μονής/διπλής κατευθυνσης, ελεγκτές ανάδρασης και εναν αυτόματο αυλητή (υδρόργανο με εναλλάξιμους σωλήνες) που θεωρείται απο τις πρώτες προγραμματιζόμενες μηχανές. Βασίστηκαν εν μέρει στον Ήρωνα και τον Φίλωνα με πολλές πρωτότυπες συνεισφορές,
Ο al-Jarari (1136-1206) αρχιμηχανικός στην αυλή των Αρτουκίδων στο Ντιγιαρμπακίρ (ιστορικά γνωστό ως Άμιδα) στο “Kitāb fī ma'rifat al-ḥiyal al-handasiyya” που σημαίνει “Βιβλίο της γνώσης των ευφυών μηχανών” περιγράφει 50 συσκευές σε έξι κατηγορίες, υδραυλικά ρολόγια, σκεύη για πόση, συσκευές πλυσίματος χεριών, συντριβάνια και μουσικά αυτόματα, μηχανές άντλησης νερού και διάφορα άλλα. Μέσα από το έργο του εισήγαγε το εκκεντροφόρο άξονα και τον στροφαλοφόρο. Στους σύγχρονους κινητήρες εσωτερικής καύσης, τα δύο αυτά εξαρτήματα συνεργάζονται στενά με ηλεκτρονικά συστήματα για μέγιστη απόδοση και χαμηλούς ρύπους. Ο μεταφραστής και ιστορικός τεχνολογίας Donarld R. Hill γράφει για το κύρος του al-Jarari:
“Είναι ανεκτίμητη η σημασία του έργου του αλ-Τζαράρι στην ιστορία της μηχανικής. Παρέχει πληθώρα οδηγιών για το σχεδιασμό, την κατασκευή και τη συναρμολόγηση μηχανών.”
Η Ισλαμική Αναγέννηση ήταν στη καρδιά της μεταφοράς, της επεξεργασίας και της εξέλιξης της αρχαίας γνώσης στο σύγχρονο κόσμο. Ο Οίκος της Σοφίας στη Βαγδάτη αποτέλεσε το πιο σημαντικό “σπίτι” της διανόησης τη χρυσή εποχή του Ισλαμισμού. Το Μεταφραστικό κίνημα ήταν ένα από τα πιο εντυπωσιακά πνευματικά φαινόμενα της ιστορίας. Μια συστηματική προσπάθεια με διαθρησκευτικό και πολυεθνικό χαρακτήρα για να μεταφερθεί όλη η διαθέσιμη επιστημονική και φιλοσοφική γνώση της αρχαιότητας στα αραβικά. Μουσουλμάνοι, Χριστιανοίι και Σαβαίοι λόγιοι συνεργάζονταν κάτω από ισλαμική πολιτική προστασία σε αυτό το τεράστιας σημασίας εγχείρημα. Ενας άλλος καθοριστικός παράγοντας σε όλη αυτή τη προσπάθεια ήταν οτι η τεχνολογία παραγωγής χαρτιού περνάει από την Κίνα στον ισλαμικό κόσμο με το πρώτο εργαστήρι στη Σαμαρκάνδη. Χωρίς φθηνό χαρτί, σε αντίθεση με την ακριβή περγαμηνή της Ευρώπης, η μαζική αντιγραφή και διάδοση των χειρόγραφων δεν θα ήταν δυνατή στην ίδια κλίμακα.
Το πέρασμα από τη Μέση Ανατολή στη Δύση
Η γνώση όμως δεν έμεινε φυλακισμένη στη Βαγδάτη. Τον 11ο και 12ο αιώνα, καθώς η χριστιανική Ευρώπη επεκτεινόταν νότια στην Ιβηρική χερσόνησο, βρέθηκε ξαφνικά κληρονόμος μιας τεράστιας βιβλιοθήκης γνώσης που δεν είχε τρόπο να διαβάσει. Όταν το 1085 ο Alfonso VI της Καστίλης κατέλαβε το Τολέδο, δεν κατέστρεψε τις αραβικές βιβλιοθήκες της πόλης. —Τις κληρονόμησε, μαζί με έναν πληθυσμό μουσουλμάνων, εβραίων και αραβόφωνων χριστιανών ικανών να τις διαβάσουν. Γεννήθηκε έτσι η άτυπη Σχολή Μεταφραστών του Τολέδο, όπου για δύο αιώνες λόγιοι τριών θρησκειών δούλεψαν μαζί, μεταφράζοντας πρώτα προφορικά από τα αραβικά στην ισπανική δημώδη γλώσσα και έπειτα γραπτά στα λατινικά, τη γλώσσα της ευρωπαϊκής επιστήμης.
Στο σταυροδρόμι αυτό εργάστηκε ο Gerard of Cremona, ο σημαντικότερος μεταφραστής του Τολέδο, στον οποίο αποδίδονται περίπου ογδόντα μεταφράσεις. Λέγεται μάλιστα πως ταξίδεψε ως εκεί αποκλειστικά αναζητώντας την «Αλμαγέστη» του Πτολεμαίου, την οποία δεν έβρισκε πουθενά στην Ευρώπη παρά μόνο στην αραβική της εκδοχή. Το 1145, στη Σεγκόβια, ο Robert of Chester μετέφρασε στα λατινικά την Άλγεβρα του al-Khwārizmī, χρονιά που η ιστορία των μαθηματικών τοποθετεί τη «γέννηση» της ευρωπαϊκής άλγεβρας. Μέσα από αυτές τις μεταφράσεις πέρασαν στη Δύση όχι μόνο η άλγεβρα και οι ινδοαραβικοί αριθμοί, αλλά και ο ίδιος ο Αριστοτέλης, μέσω των αραβικών σχολίων του Ibn Rushd (Averroes), αλλάζοντας για πάντα την πορεία της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας.
Το δίδαγμα αυτής της διαδρομής δεν είναι απλώς ότι η γνώση ταξίδεψε από την Ανατολή στη Δύση, αλλά πώς ταξίδεψε: μέσα από συνεργασία που αγνοούσε τα θρησκευτικά σύνορα. Στη Βαγδάτη, μουσουλμάνοι μεταφραστές δούλευαν δίπλα-δίπλα με τον Χριστιανό Hunayn ibn Ishaq και τον Σαβαίο Thabit ibn Qurra. Στο Τολέδο, το ίδιο μοτίβο επαναλαμβανόταν με μουσουλμάνους, εβραίους και χριστιανούς λογίους να συνεργάζονται για να περάσει η ίδια γνώση από τη μία γλώσσα στην άλλη. Η επιστήμη, δηλαδή, δεν κινήθηκε παρά τις θρησκευτικές διαφορές, αλλά μέσα από την υπέρβασή τους, μια ιστορική πραγματικότητα που η σημερινή ισλαμοφοβική αφήγηση, εστιάζοντας αποκλειστικά στη σύγκρουση, επιλέγει να αγνοεί.
Επιστημονικά αντίδοτα στην ισλαμοφοβία
Η ιστορία αυτή δεν είναι απλώς ακαδημαϊκή περιέργεια, είναι πολιτικό όπλο ενάντια σε μια αφήγηση που θέλει το Ισλάμ εγγενώς ασύμβατο με την επιστήμη, τη λογική, τη πρόοδο, την απελευθέρωση. Κάθε φορά που κάποιος γράφει κώδικα, τρέχει έναν αλγόριθμο ή μιλά για τεχνητή νοημοσύνη, χρησιμοποιεί εργαλεία που η διαδρομή τους περνά από τη Βαγδάτη και το Τολέδο, από μουσουλμάνους, εβραίους και χριστιανούς λογίους που δούλεψαν μαζί. Η υπενθύμιση αυτής της ιστορίας δεν είναι νοσταλγία — είναι αντίδοτο σε μια αφήγηση «σύγκρουσης πολιτισμών» που χρειάζεται να διαγράψει αυτή ακριβώς τη μνήμη για να επιβιώσει.
Είναι επομένως εξοργιστικό να βλέπουμε τους ίδιους ανθρώπους που έχτισαν τις περιουσίες τους πάνω σε αυτή ακριβώς την κληρονομιά (αλγόριθμοι, λογισμικό, τεχνητή νοημοσύνη) να πρωτοστατούν σήμερα στη διάδοση ισλαμοφοβικού μίσους.
Ο Elon Musk, ιδιοκτήτης μιας πλατφόρμας που βαφτίστηκε πάνω στην έννοια του αλγορίθμου, έχει μετατρέψει το X σε μηχανή ενίσχυσης ισλαμοφοβικού περιεχομένου: από τη συστηματική προβολή αφηγημάτων για «grooming gangs» που στοχοποιούν συλλογικά τη μουσουλμανική κοινότητα της Βρετανίας, μέχρι τη χρηματοδότηση και προβολή φιγούρων της ακροδεξιάς. Ο άνθρωπος που πούλησε στον κόσμο το όραμα μιας «ουδέτερης», «ορθολογικής» τεχνητής νοημοσύνης δεν έχει ιδέα ή δεν τον ενδιαφέρει— ότι η ίδια η λέξη «αλγόριθμος» τιμά έναν μουσουλμάνο λόγιο του 9ου αιώνα. Η άγνοια αυτής της ιστορίας δεν είναι αθώα· είναι προϋπόθεση για να λειτουργήσει η ρητορική μίσους που πουλάει.
Η ιστορία του αλγορίθμου θυμίζει ότι η γνώση, ο πολιτισμός και η επιστήμη χτίστηκαν μέσα από συνεργασία και όχι το διαχωρισμό. Καιρός να διαγράψουμε μια και καλή από την ανθρώπινη ιστορία την έννοια του ρατσισμού.
Δημήτρης Τσώλης
