Την Δευτέρα οι εκδόσεις Τόπος οργάνωσαν εκδήλωση παρουσίασης του νέου βιβλίου του Πέτρου Παπακωνσταντίνου «Πολεμικός Καπιταλισμός. Η δεύτερη εποχή των Αυτοκρατοριών». Για το βιβλίο μίλησαν οι Σωτήρης Ρούσσος, Κώστας Λαπαβίτσας πανεπιστημιακοί και ο συγγραφέας. Τη συζήτηση συντόνιζε η Ευρυδίκη Μπερσή, δημοσιογράφος από την ομάδα Reporters United.
Οι αυτοκρατορίες στον τίτλο είναι αναφορά στο κλασικό έργο του Έρικ Χόμπσμπομ «Η Εποχή των Αυτοκρατοριών (1875-1914)», δηλαδή την εποχή της ανάδυσης των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών ανάμεσα στις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής που οδήγησαν στο σφαγείο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Π. Παπακωνσταντίνου δηλώνει από τον πρόλογό του στο βιβλίο ότι σήμερα διαμορφώνεται ένας «ρηγματωμένος, πολυπολικός αλλά βαθιά συγκρουσιακός κόσμος», μια νέα εποχή αυτοκρατοριών «πολύ διαφορετική αλλά από ορισμένες απόψεις συγγενής με την πρώτη, τον κλασικό ιμπεριαλισμό».
Η μαρξιστική παράδοση ανάλυσης του ιμπεριαλισμού που έχουμε κληρονομήσει από τον Λένιν, τον Μπουχάριν, τη Ρόζα Λούξεμπουργκ είναι απαραίτητο εργαλείο και θεμέλιο για να αναλύσουμε τον σύγχρονο ιμπεριαλισμό. Κι ο συγγραφέας αναγνωρίζει αυτό το «χρέος» (στο κείμενο και τη βιβλιογραφία) αν κι όπως σεμνά είπε στην εκδήλωση το βιβλίο δεν φιλοδοξεί να είναι ένα τέτοιο θεωρητικό έργο.
Το βιβλίο το διατρέχουν σαν κόκκινο νήμα δυο βασικές -και σωστές- θέσεις. Ότι η στροφή στην «πολεμική οικονομία» και τον μιλιταρισμό εδράζονται σε δυο στοιχεία. Τη αδυναμία του σύγχρονου καπιταλισμού να ξεπεράσει την κρίση υπερσυσσώρευσης κεφαλαίου που εκδηλώθηκε με τη Μεγάλη Ύφεση του 2008-09 και των αλλαγών στις «τεκτονικές πλάκες του γεωπολιτικού ανταγωνισμού», ουσιαστικά στην ανάδυση της Κίνας.
Ο Π. Παπακωνσταντίνου δηλώνει εξαρχής ότι η ανάγνωση του βιβλίου θα απογοητεύσει όσους θα περίμεναν να πάρει θέση «υπέρ της μιας ή της άλλης μεγάλης δύναμης, υπέρ του ενός ή του άλλου μπλοκ ανάμεσα σε αυτά που συγκρούονται στη διεθνή σκηνή». Εξηγεί ότι οι αντίπαλοι της Αμερικής δεν διαφέρουν από αυτή «ως προς την ποιότητα, αλλά ως προς το μέγεθος και την εμβέλεια, δεν στηρίζουν τα θύματα της αμερικάνικης Αυτοκρατορίας -όπως είδαμε στις κρίσεις της Γάζας και της Βενεζουέλας- αλλά επιδιώκουν ένα ευνοϊκό μοίρασμα σφαιρών επιρροής μαζί της».
Το εύρος των γεγονότων και των διεργασιών που καλύπτουν οι 277 σελίδες του βιβλίου είναι πολύ μεγάλο, ίσως υπερβολικά. Από το σφαγείο της Ουκρανίας που συνδυάζει τα χαρακώματα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου με τις πιο σύγχρονες τεχνολογίες, την Τεχνητή Νοημοσύνη και τα drones, τη Γενοκτονία στη Γάζα και τον χαρακτήρα του κράτους του Ισραήλ, τη Βενεζουέλα και τον «επανεξοπλισμό της Ευρώπης».
Η ανάλυση του Π. Παπακωνσταντίνου θέτει σημαντικά ζητήματα. Είναι πράγματι ο «Μιλιταρισμός, το ύστατο καταφύγιο του κεφαλαίου»; (τίτλος ενός κεφαλαίου του βιβλίου). Σωστά επισημαίνει ότι «όσοι προσδοκούν ότι η πολεμική βιομηχανία θα δράσει ως από μηχανής θεός που θα βγάλει την ευρωπαϊκή οικονομία από τον βάλτο της στασιμότητας, μάλλον θα αργήσουν να δικαιωθούν…Οι δουλειές που χάνονται είναι πολύ περισσότερες από αυτές που δημιουργούνται και αυτό ισχύει σε πανευρωπαϊκή κλίμακα».
Αυτό είναι μια χρήσιμη θέση για να απαντήσουμε στην προπαγάνδα της άρχουσας τάξης, και της κυβέρνησης της ΝΔ, που παρουσιάζουν τους εξοπλισμούς ως ώθηση στην ευημερία. Στην πραγματικότητα είναι επίθεση σε όλη την εργατική τάξη και τη νεολαία. Για να γίνει, ωστόσο, πιο ουσιαστική αυτή η συζήτηση χρειαζόμαστε μια ανάλυση για τον ρόλο που έχουν παίξει ιστορικά οι εξοπλισμοί στον σύγχρονο καπιταλισμό. Το έργο του Κρις Χάρμαν στο βιβλίο «Καπιταλισμός Ζόμπι» και του Άλεξ Καλλίνικος στο «Νέα Εποχή της Καταστροφής» δίνουν αυτό το βάθος.
Σωστά ο συγγραφέας επισήμανε και στην παρέμβασή του στην εκδήλωση ότι ο μιλιταρισμός, η στροφή στον «πολεμικό καπιταλισμό» στρέφεται και ενάντια στις ίδιες τις εργατικές τάξεις των ΗΠΑ και των άλλων ιμπεριαλιστικών δυνάμεων. Όμως, αυτό που λείπει από το βιβλίο είναι η αναφορά σε αυτή την τάξη και τους αγώνες της. Είναι τουλάχιστον προβληματικές οι -προφορικές- αναφορές στην «αποχαύνωση του λαϊκού κινήματος» σε μια περίοδο που το κίνημα αλληλεγγύης στην Παλαιστίνη απέκτησε συγκλονιστικές διαστάσεις παγκόσμια και το κίνημα στις ΗΠΑ βγάζει εκατομμύρια στους δρόμους. Για να θυμηθούμε τον Λένιν η εποχή του ιμπεριαλισμού δεν είναι μόνο εποχή πολέμων αλλά και επαναστάσεων.
Αυτό το βιβλίο του Π. Παπακωνσταντίνου αξίζει να διαβαστεί. Είναι καλογραμμένο, είναι από τη «σωστή πλευρά της ιστορίας» και συμβάλλει στη συζήτηση για τον ιμπεριαλισμό και την πάλη για να απαντήσουμε στη φρίκη του, την ανατροπή του συστήματος που τη γεννά.