Στις 16 Φλεβάρη του 1936, το Λαϊκό Μέτωπο κέρδισε τις εκλογές στην Ισπανία. Η διαφορά σε ψήφους από το “Εθνικό Μέτωπο της Αντεπανάστασης” ήταν πολύ μικρή. Αλλά ο αντίκτυπος της νίκης ήταν κατακλυσμιαίος. Από το 1934 ως τις αρχές του `36 είχε προηγηθεί η “μαύρη διετία”. Μετά την εξέγερση των ανθρακωρύχων στις Αστούριες τον Οκτώβρη του ‘34, ακολούθησε άγρια καταστολή. Χιλιάδες εργάτες που είχαν συμμετάσχει στην εξέγερση δολοφονήθηκαν και δεκάδες χιλιάδες οδηγήθηκαν στις φυλακές. Πολλοί περισσότεροι απολύθηκαν και μπήκαν στη μαύρη λίστα για να μη βρουν ποτέ δουλειά. Η άρχουσα τάξη έπαιρνε την εκδίκησή της για την τρομάρα που είχε πάρει στις Αστούριες. Οι φασίστες έπαιρναν θέσεις στην κυβέρνηση και στο στρατό. Είχαν ανοιχτή γραμμή με το Μουσολίνι και παζάρευαν με το Χίτλερ για γερμανικά όπλα. Ο αρχιτέκτονας της σφαγής των ανθρακωρύχων στο Οβιέδο, Φρανθίσκο Φράνκο, διορίστηκε Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού το Μάη του ‘35. Η γραμμή ήταν ξεκάθαρη. Το προοδευτικό Σύνταγμα της αβασίλευτης δημοκρατίας του 1931 ήταν πλέον πατσαβούρι. Αν οι εργάτες και η Αριστερά τολμούσαν να ξανασηκώσουν κεφάλι, το λόγο θα είχαν τα πολυβόλα.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες φοβέρας και ηττοπάθειας, η νίκη της Αριστεράς στις εκλογές έφερε τα πάνω κάτω. Οι εξελίξεις δεν είχαν υπάρξει καθόλου ευθύγραμμες. Η συγκρότηση του Λαϊκού Μετώπου δεν ήταν προϊόν τόλμης, αλλά αποτύπωση της ηττοπάθειας. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα, τα μεγάλα συνδικάτα, το μικρό ακόμη Κομμουνιστικό Κόμμα, ακόμη και το μαρξιστικό POUM αποδέχτηκαν τη συμμαχία με τον πρώην πρωθυπουργό Μανουέλ Αθάνια, αποδεχόμενα πως το μόνο που θα μπορούσε να ζητήσει κανείς είναι αμνηστία για τους πολιτικούς κρατούμενους, και “να φάνε ψωμί οι οικογένειες των θυμάτων του ‘34”. Ο Αθάνια δεν δεχόταν καν ότι η συμμαχία λεγόταν “Λαϊκό Μέτωπο”. Το εκλογικό μανιφέστο του ‘36 αφιέρωνε πολλές παραγράφους για να ξεκαθαρίσει ότι “Δεν θα γίνει εθνικοποίηση των τραπεζών”, αλλά εξυγίανση. “Δεν θα πάρουν τη γη οι χωρικοί”, αλλά θα δημιουργηθούν προγράμματα “επιμόρφωσης”. “Δεν θα ακολουθήσει πολιτική προς όφελος μιας κοινωνικής τάξης, αλλά για το δημόσιο συμφέρον”. Τα υπουργεία δεν θα περνούσαν στα χέρια της Αριστεράς αλλά σε “σοβαρούς” πολιτικούς που θα “έβαζαν τάξη” σεβόμενοι το πρόγραμμα της εκλογικής συμμαχίας. Οι δολοφόνοι της προηγούμενης διετίας δεν πήγαιναν φυλακή, απλώς απομακρύνονταν. Ο Φράνκο στάλθηκε στα Κανάρια νησιά, όχι σαν εξόριστος, αλλά σαν Γενικός Διοικητής του στρατού των νησιών, έχοντας χρόνο να παίζει γκολφ και να σχεδιάζει την επιστροφή του.

Όμως, ο κόσμος που είχε ζήσει δυο χρόνια τη βία του κράτους και των φασιστών είχε βγάλει αυθόρμητα ένα συμπέρασμα. Οτι αν δεν αρπάζεις τις ευκαιρίες ακριβώς τη στιγμή που σου δίνονται και αν κάνεις διαρκώς υπομονή περιμένοντας καλύτερες συνθήκες, όπως κήρυτταν οι ηγέτες της Αριστεράς το 1934, θα καταλήξεις με το πολυβόλο στον κρόταφο. Η 16η Φλεβάρη ήταν αυτή η ευκαιρία και η εργατική τάξη και οι φτωχοί αγρότες κινήθηκαν άμεσα και μαζικά, σε κατεύθυνση αντίθετη από αυτή που προέβλεπαν τα μανιφέστα και που έβαζε μπρος ο Αθάνια που ξαναγινόταν πρωθυπουργός.

Οι πολιτικοί κρατούμενοι δεν περίμεναν τις αποφάσεις της καινούργιας κυβέρνησης. Σε όλες τις φυλακές της χώρας ξεκίνησαν εξεγέρσεις από την επόμενη των εκλογών. Μεγάλες διαδηλώσεις πολιορκούν τις φυλακές. Σε κάποιες περιπτώσεις, οι δεσμοφύλακες αναγκάστηκαν να παραδώσουν τα κλειδιά. Οταν η κυβέρνηση υπογράφει το διάταγμα της αμνηστίας στις 21 Φλεβάρη, η χωροφυλακή μοιάζει ανακουφισμένη γιατί ελπίζει να γλυτώσει από τις εξεγέρσεις. Ο ίδιος ο ηγέτης της ακροδεξιάς, Χιλ Ρόμπλες, υπερψηφίζει το διάταγμα της αμνηστίας στη Βουλή, θέλοντας να σώσει τους χωροφύλακες από τον εξευτελισμό. Αλλά αντί για ηρεμία το αποτέλεσμα είναι κι άλλες εξεγέρσεις. Οι πολιτικές κρατούμενες στη γυναικεία φυλακή-“πρότυπο” στις Βέντας της Μαδρίτης ξεσηκώνονται και δηλώνουν ότι δεν δέχονται να βγουν αν δεν απελευθερωθούν μαζί τους όλες οι φυλακισμένες που καταγράφονταν σαν “ποινικές” παρότι είχαν καταλήξει στα κελιά λόγω της καταστολής με διάφορα προσχήματα. Το διάταγμα της κυβέρνησης σκόπευε να απελευθερώσει με το σταγονόμετρο, αλλά οι εξεγέρσεις νίκησαν. Οι ανθρακωρύχοι του Οβιέδο και οι ηγέτες όλων των αγώνων της περασμένης πενταετίας είδαν το φως του ήλιου.

Ο κόσμος επιστρέφει στις πόλεις και στα χωριά του, ξανανοίγει τα γραφεία των συνδικάτων και της Αριστεράς και ξεκινάει αμέσως απεργίες παντού. Στην ύπαιθρο οι άκληροι αγρότες και οι εργάτες γης καταλαμβάνουν τα τεράστια κτήματα. Οι παπάδες που είχαν καθαγιάσει την καταστολή από πλευράς κράτους, φασιστών και γαιοκτημόνων, διώχνονται από τα χωριά. Μέσα σε λίγες βδομάδες, η Ισπανία βρισκόταν πλέον σε μια κατάσταση γενικευμένης εξέγερσης όλων των καταπιεσμένων.

Στη Μπανταχόθ της Εξτρεμαδούρας, μια από τις φτωχότερες περιοχές, εξελίχθηκε μια πρωτοφανής διαδικασία. Στις 25 Μάρτη στις 5 το πρωί, με τις τσάπες στα χέρια, κινητοποιήθηκαν 60-80 χιλιάδες φτωχοί αγρότες και κινήθηκαν συντονισμένα καταλαμβάνοντας τη γη των τσιφλικάδων. Οι μεγαλύτερες ιδιοκτησίες της χώρας πέρναγαν στα χέρια των φτωχών μέσα σε ένα πρωινό. Μέσα στο επόμενο δίμηνο σε ολόκληρη την Εξτρεμαδούρα είχαν αλλάξει χέρια σχεδόν δύο εκατομμύρια στρέμματα. Η κυβέρνηση αναγκαζόταν να τρέξει πίσω από την εξέγερση και να νομιμοποιήσει εκ των υστέρων τη νέα κατάσταση που είχε επιβληθεί από τα κάτω. Η δράση των άκληρων της Εξτρεμαδούρας δεν είχε πέσει από τον ουρανό. Το 1931 όταν κατέρρευσε η βασιλεία, είχαν ξαναγίνει καταλήψεις γης. Το 1934 είχε γίνει γενική απεργία. Αλλά μετά την ήττα στις Αστούριες, η ακροδεξιά αντεπιτέθηκε. Κάποιοι υπολογίζουν πάνω από 10 χιλιάδες συλλήψεις μόνο σε αυτήν την περιοχή. Το 1934 οι ηγέτες της Αριστεράς έλεγαν πως θα κήρυτταν την επανάσταση αν “προκληθούν” από την αντίδραση, και πως θα ήταν μια επανάσταση “αμυντική”. Το 1936 ο κόσμος δεν είχε ανάγκη για περισσότερες προκλήσεις ούτε για “άμυνες”.

Άλματα

Το εργατικό κίνημα προχώρησε με αντίστοιχα άλματα. Μέχρι τα μέσα του καλοκαιριού είχαν οργανωθεί πολλαπλές γενικές απεργίες σχεδόν σε όλες τις πόλεις, δεκάδες, ίσως και πάνω από εκατό. Στις περιοχές του Νότου, οι απεργίες συνδέονται με τις εξεγέρσεις των χωρικών. Στις πόλεις αγώνες ξεσπάνε ανά επιχείρηση, ανά κλάδο αλλά και για να απαιτήσουν από την κυβέρνηση να πάρει μέτρα ενάντια στους φασίστες. Όμως, η κυβέρνηση είναι αυτήν πλέον που κάνει σημαία της τη “μάχη ενάντια στην ανομία”. Στις 15 Απρίλη ο Αθάνια δηλώνει πως “θα μπει τέλος στο βασίλειο της βίας. Ο κομμουνισμός θα σήμαινε το θάνατο της Ισπανίας”. Η Δεξιά χειροκροτεί και οι φασίστες παίρνουν θάρρος οργανώνοντας επιθέσεις. Η αναρχοσυνδικαλιστική συνομοσπονδία CNT καλεί αντιφασιστική γενική απεργία στη Μαδρίτη στις 17 Απρίλη. Ο κόσμος σπάει τα στεγανά των ξεχωριστών συνδικάτων και κάνει μια μαζική επίδειξη δύναμης, αγνοώντας τις απόψεις των Σοσιαλιστών και του ΚΚ ότι προέχει η στήριξη στην κυβέρνηση.

Μετά την επιτυχία της απεργίας, οι εξελίξεις επιταχύνθηκαν περισσότερο. Τμήματα του στρατού ήδη ετοιμάζουν πραξικόπημα. Η φασιστική Φάλαγγα στρατολογεί όσους σπάνε από την κοινοβουλευτική ακροδεξιά και θέλουν “τάξη” εδώ και τώρα. Η οργανωμένη βάση της Αριστεράς ζητάει όλο και περισσότερο να σπάσουν τα όρια της προεκλογικής συμφωνίας του Λαϊκού Μετώπου και να γίνουν πράξη τα αιτήματα των απεργιών. Ο Αθάνια προσπαθεί να διορίσει πρωθυπουργό των ηγέτη της δεξιάς πτέρυγας του Σοσιαλιστικού Κόμματος, για να τον έχει συνένοχο στην καταστολή του κινηματος, ενώ ο ίδιος μεταπηδούσε στην προεδρία. Κανένα σχέδιο δεν λειτουργεί. Οι απεργίες του Ιούνη φτάνουν σε ακόμη μεγαλύτερα ύψη. Η χώρα βιώνει συνθήκες δυαδικής εξουσίας. Η κυβέρνηση έχει τυπικά την εκτελεστική εξουσία. Αλλά αυτό που πραγματικά “εκτελείται” είναι οι αποφάσεις που παίρνουν οι συνελεύσεις και τα όργανα που ξεπηδάνε μέσα από τους αγώνες, μια νέα εξουσία που βρίσκεται υπό διαμόρφωση.

Στη Σεβίλλη, οι οικοδόμοι οργανώνουν μια απεργία που παραλύει την πόλη, λειτουργεί με ανοιχτή συνέλευση και κερδίζει το αδιανόητο ως τότε: 36ωρη βδομαδιάτικη εργασία. Στα μέσα Ιούλη η Μαδρίτη παίρνει τη σκυτάλη με παρόμοια αιτήματα. Αλλά η απεργία θα αναγκαστεί ξαφνικά να αλλάξει τους άμεσους στόχους τους. Στις 17 προς 18 Ιούλη, αξιωματικοί του στρατού, ανάμεσά τους σε ηγετική θέση και ο Φράνκο, διέταξαν τα στρατεύματά τους να ανατρέψουν την εκλεγμένη κυβέρνηση. Ο Φρανκο κατευθύνθηκε στο Τετουάν στο κομμάτι του Μαρόκου που ήταν τότε ισπανική αποικία. Η κυβέρνηση του Λαϊκού Μετώπου ούτε κατά διάνοια δεν είχε στα σχέδιά της να επιστρέψει το Μαρόκο στους Μαροκινούς. Τώρα η “ισπανική Αφρική” γινόταν το κέντρο οργάνωσης της μεγάλης σφαγής. Την ίδια στιγμή, τα στρατεύματα των πραξικοπηματιών είχαν ξεκινήσει το μακελειό στις πόλεις που είχαν πάρει στα χέρια τους. Στη Σεβίλλη ο αρχισφαγέας Κέιπο ντε Γιάνο άρχισε να εκτελεί χιλιάδες αγωνιστές της απεργίας του Ιούνη στήνοντάς τους στα τείχη της παλιάς πόλης.

Όμως, ούτε η Μαδρίτη, ούτε η Βαρκελώνη, ούτε περισσότερη από τη μισή χώρα είχε περάσει στα χέρια των πραξικοπηματιών. Ο αγώνας δεν είχε τελειώσει. Ο κόσμος που προειδοποιούσε ενάντια στους φασίστες δικαιωνόταν. Και είχε τις πόλεις στον έλεγχό του. Όμως παρέμεναν αναπάντητα τα πολιτικά ερωτήματα για το πώς θα μπορούσε η “διπλή εξουσία” να μεταμορφωθεί σε εξουσία της εργατικής τάξης που θα τσακίσει όχι μόνο τους πραξικοπηματίες αλλά όλους τους κρατικούς μηχανισμούς καταστολής. Το επόμενο διάστημα, η διαμάχη ανάμεσα στη γραμμή της κλιμάκωσης και του βαθέματος της επανάστασης από τη μια μεριά και στην γραμμή της προσαρμογής στη νομιμότητα και την υπεράσπιση της κυβέρνησης θα γινόταν ακόμη πιο οξεία από ό,τι στη διάρκεια της Άνοιξης των αγώνων του ‘36.