Καταπίεση και απελευθέρωση
Κάτω τα χέρια από το δικαίωμα στην έκτρωση

Διαμαρτυρία στο Τέξας “Όχι απαγορεύσεις στα κορμιά μας”. Φωτό: Sergio Flores/Getty

2/10 ξεσηκωμός στις ΗΠΑ

Εκατοντάδες κινητοποιήσεις από άκρη σε άκρη των Ηνωμένων Πολιτειών οργανώνονται για τις 2 Οκτώβρη, για να μην εφαρμοστεί ο νόμος που πέρασε σε ισχύ την 1η Σεπτέμβρη στο Τέξας ενάντια στις εκτρώσεις. Η μάχη για το αν μπορούν οι γυναίκες να έχουν τον έλεγχο στο σώμα τους είναι μια κεντρική μάχη μέσα στον καπιταλισμό της κρίσης, που δίνει τα ρέστα του να φορτώσει στις γυναίκες όλο το βάρος της αναπαραγωγής. Και με αυτόν τον στόχο ­προωθεί όλα τα συντηρητικά καθίκια και τις ακροδεξιές ομάδες που επιδιώκουν την επιστροφή στα “ιδανικά” της πυρηνικής οικογένειας και της “έμφυτης” μητρότητας, την οποία μια γυναίκα δεν έχει δικαίωμα να αρνηθεί.

Τον περασμένο Μάη υπογράφτηκε από τον κυβερνήτη του Τέξας ο λεγόμενος “Νόμος του καρδιακού παλμού”, μια παραπλανητική ονομασία που οι υποστηρικτές του νόμου χρησιμοποιούν σαν συναισθηματικό εκβιασμό: αυτό που υποστηρίζουν είναι ότι το έμβρυο είναι ένας άνθρωπος του οποίου η καρδιά χτυπάει ήδη από τις έξι πρώτες εβδομάδες. Ακόμη και ιατρικά όμως αυτό αμφισβητείται. Η πραγματικότητα είναι ότι στις έξι εβδομάδες είναι σχεδόν αδύνατο να γίνει αντιληπτή η εγκυμοσύνη, ειδικά από φτωχά και σκληρά εργαζόμενα άτομα που δεν μπορούν να παρακολουθούν την περίοδό τους ή που έχουν διακυμάνσεις στην περίοδο ακριβώς λόγω των δύσκολων συνθηκών της ζωής τους. Ο νόμος του Τέξας στην πραγματικότητα απαγορεύει τις εκτρώσεις.

Παρότι τουλάχιστον 12 πολιτείες έχουν επιχειρήσει να απαγορεύσουν τις εκτρώσεις τα τελευταία 8 χρόνια, κανένας τέτοιος νόμος δεν πέρασε σε εφαρμογή γιατί σταματούσε στο Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ. Ο νόμος του Τέξας για πρώτη φορά κατάφερε να μην μπλοκαριστεί. Δεν προβλέπει εφαρμογή της απαγόρευσης από το κράτος, αλλά κυνήγι κεφαλών από ιδιώτες, δίνοντας έτσι στο Ανώτατο Δικαστήριο την αφορμή να νίψει τας χείρας του περί αντισυνταγματικότητας. Οποιοσδήποτε μπορεί να διεκδικήσει 10 χιλιάδες δολάρια από κάποιον/α έστω και χαλαρά εμπλεκόμενο/η με μια έκτρωση -για παράδειγμα μια συγγενής της εγκυμονούσας που μπορεί να την ενθάρρυνε να προχωρήσει. Αυτή η ρύθμιση στρώνει τον δρόμο στις ακροδεξιές ομάδες τιμωρών που από πριν απειλούσαν να πάρουν τον νόμο στα χέρια τους και να επιβάλουν την απαγόρευση. Ο άλλος λόγος για τον οποίο το Ανώτατο Δικαστήριο δεν μπλόκαρε τον νόμο ήταν ότι τρεις από τους αρμόδιους δικαστές διορίστηκαν από τον Τραμπ ακριβώς επειδή ήταν αντίθετοι στις εκτρώσεις.

Ταξικά εμπόδια

Η πρόσβαση των γυναικών στην αντισύλληψη και συνολικά στην ιατρική περίθαλψη στο Τέξας (αλλά και σε ολόκληρες τις ΗΠΑ) είναι γεμάτη ταξικά εμπόδια. Πάνω από 1.7 εκατομμύρια στο Τέξας και πάνω από 19 εκατομμύρια στις ΗΠΑ ζουν σε περιοχές που δεν υπάρχει καμία πρόσβαση σε κλινικές που να προσφέρουν όλο το φάσμα των αντισυλληπτικών μεθόδων, σύμφωνα με έρευνα της Power to Decide. Στις αρχές του 2020 η κυβέρνηση του Τέξας είχε ήδη απαγορεύσει σε φτωχά, ανασφάλιστα και χαμηλόμισθα άτομα που επωφελούνταν από επιδότηση οικογενειακού προγραμματισμού, να λαμβάνουν μέσω αυτής της επιδότησης υπηρεσίες από κλινικές που εκτός από τις υπόλοιπες φροντίδες (τεστ εγκυμοσύνης, μαστογραφίες, αντισύλληψη, τεστ για σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα) προσέφεραν και έκτρωση. Το 70% των εκτρώσεων που γίνονταν στο Τέξας τις έκαναν αφροαμερικάνες. Οι αποστάσεις που έπρεπε να καλύψουν όσες ζούσαν σε επαρχίες χωρίς κλινικές, καθώς και το ίδιο το κόστος της (νόμιμης) έκτρωσης, έκαναν ήδη δύσκολη την πρόσβαση στα πιο φτωχά κομμάτια.

Την ώρα που οι ΗΠΑ προσπαθούν να το παίξουν προστάτης των γυναικών στο Αφγανιστάν, οι τρομακτικές δυσκολίες που βάζουν χρόνια εφαρμογής τέτοιων πολιτικών στις γυναίκες δείχνουν με τον εντονότερο τρόπο την υποκρισία αυτού του αφηγήματος. Και, καθώς μια σειρά πολιτείες που καραδοκούσαν δηλώνουν τώρα ότι θα ακολουθήσουν το παράδειγμα του Τέξας, τα κροκοδείλια δάκρυα του Μπάιντεν και η προσπάθεια του Υπουργείου Δικαιοσύνης να μηνύσει την κυβέρνηση του Τέξας είναι ακόμα περισσότερη υποκρισία. 

Η προσπάθεια της ακροδεξιάς και των λόμπι κατά της έκτρωσης είναι μια προσπάθεια δεκαετιών να αντιστραφεί η νίκη του 1973 στην εμβληματική δικαστική απόφαση που πήρε την ονομασία “Roe εναντίον Wade”. Η γυναίκα που έγινε γνωστή ως Jane Roe ήταν μια φτωχή νεαρή γυναίκα από το Τέξας που είχε αναγκαστεί να δώσει τα δυο πρώτα παιδιά της για παιδοθεσία. Στην τρίτη της εγκυμοσύνη κατέφυγε σε ομοσπονδιακό δικαστήριο για το δικαίωμά της στην έκτρωση. Το δικαστήριο αποφάσισε ότι η απαγόρευση της έκτρωσης παραβιάζει τα συνταγματικά κατοχυρωμένα δικαιώματα, αναγνωρίζοντας στο κράτος το δικαίωμα να περιορίζει υπό προϋποθέσεις τη δυνατότητα της έκτρωσης μόνο μετά από τη 12η εβδομάδα.

Αυτή η δικαστική απόφαση αποτέλεσε για τα επόμενα 50 χρόνια τη βάση πάνω στην οποία επιτρέπονταν οι εκτρώσεις και μπλοκάρονταν από το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ ως αντισυνταγματικοί όλοι οι νόμοι που απαγόρευαν την έκτρωση. Η απόφαση δεν ήταν ούτε αποτέλεσμα κάποιας πρωτοφανούς δικαστικής μάχης, ούτε έκφραση κάποιων πολύ προχωρημένων δικαστών. Ήταν η ανταπόκριση σε ένα τεράστιο κίνημα που είχε ξεδιπλωθεί τα προηγούμενα χρόνια στις ΗΠΑ. 

Αμφισβήτηση

Τα κινήματα της δεκαετίας του '60 είχαν θέσει σε αμφισβήτηση όλο το καταπιεστικό σύστημα αξιών των προηγούμενων δεκαετιών, τους “παραδοσιακούς” ρόλους των φύλων, τα στερεότυπα για τη σεξουαλικότητα κλπ. Η Νέα Υόρκη είχε αποποινικοποιήσει τις εκτρώσεις το 1970 με αποτέλεσμα η θνησιμότητα των εγκύων στην πολιτεία αυτή να πέσει κατά 45% μέσα σε έναν χρόνο. Ωστόσο, το γεγονός ότι μόνο οι πιο ευκατάστατες γυναίκες στις υπόλοιπες ΗΠΑ μπορούσαν να κάνουν έκτρωση διότι αυτή απαιτούσε και ένα τεράστιο ταξίδι στην πολιτεία της Νέας Υόρκης ανέδειξε τις ταξικές διαφορές στην ελευθερία επιλογής. Το δικαίωμα στην έκτρωση έπρεπε να αναγνωριστεί σαν οικουμενικό, διαφορετικά χιλιάδες φτωχές γυναίκες θα συνέχιζαν να πεθαίνουν λόγω των παράνομων εκτρώσεων.

Κομμάτι του κινήματος για την ελευθερία επιλογής ήταν οι ίδιοι/ες οι υγειονομικοί που έβλεπαν από πρώτο χέρι τι σήμαιναν οι απαγορεύσεις στις εκτρώσεις. Χιλιάδες γυναίκες πέθαιναν κάθε χρόνο, οι περισσότερες από τις οποίες ήταν μαύρες ή λατίνες. Το κομμάτι αυτό των υγειονομικών συνδέθηκε με τα κινήματα που ξέσπασαν τη δεκαετία του '60 και οι μάχες που έδωσαν άνοιξαν τον δρόμο για τη δικαστική απόφαση που νομιμοποίησε τις εκτρώσεις. Την ίδια περίοδο, το 1972, υπερψηφίστηκε από τη Γερουσία και η συνταγματική Τροποποίηση για τα Ίσα Δικαιώματα, που απαγόρευε τις διακρίσεις με βάση το φύλο. Τα επόμενα χρόνια η Τροποποίηση πέρασε από έγκριση από δεκάδες πολιτείες και τελικά αναχαιτίστηκε προς το τέλος της δεκαετίας του '70 ύστερα από οργανωμένη δράση συντηρητικών, λίγο πριν καταφέρει να πάρει τις 38 απαιτούμενες εγκρίσεις για να γίνει μέρος του συντάγματος.

Σήμερα η προσπάθεια είναι να χτυπηθούν συνολικά τα κεκτημένα των μαχών της δεκαετίας του '60. Αλλά το 80% του πληθυσμού των ΗΠΑ δεν θέλει να καταργηθεί η απόφαση “Roe εναντίον Wade” ενώ το 54% είναι υπέρ της συνολικής νομιμοποίησης. Γι' αυτό και η οργάνωση Women's March μαζί με 90 ακόμα οργανώσεις απευθύνουν κάλεσμα για διοργάνωση κινητοποιήσεων σε κάθε πολιτεία στις 2 Οκτώβρη. Ήδη έχουν ανακοινωθεί κινητοποιήσεις παντού: σχεδόν 30 στην πολιτεία του Τέξας και δεκάδες σε πολλές άλλες πολιτείες. Ταυτόχρονα, κινητοποιήσεις αλληλεγγύης θα γίνουν στο Λονδίνο, το Μπέλφαστ και το Εδιμβούργο.


Αθήνα, 8 Μάρτη 2021. Φωτό: Στέλιος Μιχαηλίδης

Η μάχη για το δικαίωμα στην έκτρωση είναι ανοιχτή σε όλο τον κόσμο. Στην Ελλάδα, παρότι η έκτρωση είναι τυπικά νόμιμη κατά το πρώτο τρίμηνο της κύησης και υπό προϋποθέσεις μέχρι τους έξι μήνες, η πραγματικότητα είναι ότι το δικαίωμα σε ασφαλή και δωρεάν έκτρωση αμφισβητείται. Αμφισβητείται αφενός λόγω των συνθηκών που επικρατούν στα δημόσια νοσοκομεία λόγω των ελλείψεων και της υποστελέχωσης, αφετέρου λόγω της δεξιάς προπαγάνδας που θέλει να στιγματίσει τις γυναίκες που προχωρούν σε έκτρωση. 

Και πραγματικά, έχουμε δει τα τελευταία δύο χρόνια της διακυβέρνησης ΝΔ την αμφισβήτηση του δικαιώματος στην έκτρωση να εμφανίζεται όλο και πιο συχνά στον δημόσιο λόγο. Πότε με την καμπάνια για το “αγέννητο παιδί” στο Μετρό, πότε με αντίστοιχες διοργανώσεις με το παπαδαριό, πότε με ψήφους ευρωβουλευτών της ΝΔ στα αντιδραστικά ψηφίσματα “υπέρ της ζωής”. Πιο πρόσφατο παράδειγμα το “επιστημονικό συνέδριο” για την υπογεννητικότητα, ένα ρεσιτάλ σεξισμού που οργανωνόταν με την στήριξη του μετέπειτα υπουργού Υγείας Θ. Πλεύρη και το οποίο ακυρώθηκε χάρη στις τεράστιες αντιδράσεις.

Όπως και στις ΗΠΑ, έτσι και στην Ελλάδα το δικαίωμα στην έκτρωση κερδήθηκε με σκληρούς αγώνες. Το ΠΑΣΟΚ, προσπαθώντας να ανταποκριθεί στα τεράστια προχωρήματα των γυναικών και τις διεκδικήσεις τους μέσα στο κίνημα της Μεταπολίτευσης, υποσχέθηκε να αποποινικοποιήσει την έκτρωση και να προσφέρει ενημέρωση και αντισύλληψη. Την υπόσχεση αυτή το γυναικείο κίνημα δεν περίμενε από το ΠΑΣΟΚ να την υλοποιήσει. Ξέσπασε κίνημα για τη νομιμοποίηση των εκτρώσεων με τη συμμετοχή των γυναικών που οργανώνονταν μέσα στα συνδικάτα. 

Νομιμοποίηση

Όταν το 1985 ο εισαγγελέας κάλεσε επτά γυναίκες για ανάκριση με τη δικαιολογία ότι είχαν υπογράψει -μαζί με εκατοντάδες άλλες- κείμενο υπογραφών στο οποίο δήλωναν ότι είχαν κάνει έκτρωση και ζητούσαν τη νομιμοποίηση των εκτρώσεων, η απάντηση που πήρε ήταν μια τεράστια συγκέντρωση αλληλεγγύης που τον ανάγκασε να βάλει την υπόθεση στο αρχείο. Το 1986 η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ αναγκάστηκε να ψηφίσει το νόμο για τη νομιμοποίηση της έκτρωσης και τα επόμενα χρόνια να προωθήσει κοινωνικές υπηρεσίες όπως οι παιδικοί σταθμοί, τα ΚΑΠΗ, το ΕΣΥ, κέντρα οικογενειακού προγραμματισμού για δωρεάν αντισύλληψη.

Σήμερα, η μάχη για την κατάκτηση της πρόσβασης στην ασφαλή και δωρεάν έκτρωση έρχεται σε μια περίοδο πρωτοφανούς επίθεσης στο ΕΣΥ -αλλά και μιας αντίστοιχης απάντησης από το εργατικό και το γυναικείο κίνημα. Οι μάχες των εργαζόμενων στο ΕΣΥ για να υπερασπιστούν τις δουλειές τους και να κρατήσουν τα νοσοκομεία ανοιχτά είναι μάχες και για τα δικαιώματα των ασθενών και των γυναικών που χρειάζονται περίθαλψη και πρόσβαση στην έκτρωση. Αντίστοιχα καμία από τις πολλές σεξιστικές επιθέσεις του τελευταίου διαστήματος δεν έμεινε αναπάντητη από το εργατικό κίνημα -με αποκορύφωμα τη μαζική συμμετοχή των σωματείων και των συνδικάτων στην απεργιακή διαδήλωση της 8 Μάρτη, ενώ ταυτόχρονα φούτωνε το κίνημα #metoo και η οργή για το σκάνδαλο Λιγνάδη. 

Η Κίνηση για την Απεργιακή 8 Μάρτη θα πραγματοποιήσει μεγάλη πικετοφορία στο Σύνταγμα, στις 2μμ, στις 2 Οκτώβρη, σε συντονισμό με το γυναικείο κίνημα στις ΗΠΑ που εκείνη τη μέρα διαδηλώνει ενάντια στον νέο νόμο του Τέξας.