Ιδέες
Δουργούτι: Ξεθάβοντας την πολύτιμη κληρονομιά

Η γεμάτη κόσμο αίθουσα της εκδήλωσης. Φωτό: Στέλιος Μιχαηλίδης

Μεγάλη συμμετοχή και πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση χαρακτήρισε την εκδήλωση – βιβλιοπαρουσίαση για το «Δουργούτι της Κατοχής και της Αντίστασης», που οργάνωσε την Παρασκευή 14/10 το Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο, με αφορμή το βιβλίο του Νίκου Αμπανάβα. Η εκδήλωση έγινε στην καρδιά της γειτονιάς του Δουργουτίου, στην κατάμεστη από κόσμο Λέσχη Φιλίας. Μετά από μια σύντομη προβολή φωτογραφικού υλικού από το Δουργούτι της περιόδου 1941-1945, άνοιξαν τη συζήτηση ο Σωτήρης Κοντογιάννης, από το περιοδικό Σοσιαλισμός από τα Κάτω και ο συγγραφέας του βιβλίου κι εκπαιδευτικός Νίκος Αμπανάβας. Το συντονισμό της συζήτησης έκανε η Αργυρή Ερωτοκρίτου, γιατρός μέλος στο ΔΣ του Σωματείου Εργαζομένων ΓΝΑ Γεννηματάς. 

«Το Δουργούτι ήταν μια παραγκούπολη που έμεναν πρόσφυγες, οι κατατρεγμένοι των κατατρεγμένων. Τα σπίτια ήταν φτιαγμένα από ό,τι υλικό μπορούσε να βρει ο καθένας. Τσίγκους, λάστιχα, ξύλα. Κάποια στιγμή το ελληνικό κράτος έφτιαξε κάποια σπίτια αλλά οι Αρμένιοι πρόσφυγες που ήταν το μεγαλύτερο κομμάτι του πληθυσμού εξαιρέθηκαν γιατί ήταν αλλοεθνείς» ξεκίνησε την παρέμβασή του ο Σωτήρης Κοντογιάννης. 

«Το ίδιο το ελληνικό κράτος είχε ευθύνη για την προσφυγοποίησή τους. Το μεγαλύτερο μέρος τους δεν έφυγε με την γενοκτονία των Αρμενίων, αλλά όταν ο ελληνικός στρατός επιχείρησε να προελάσει στα εσωτερικά της Τουρκίας την περίοδο της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Μπορεί να ήταν χριστιανοί και όχι μουσουλμάνοι όπως οι σημερινοί πρόσφυγες από τη Συρία ή το Αφγανιστάν, αλλά η συμπεριφορά του ελληνικού κράτους ελάχιστα διαφέρει. Για το ελληνικό κράτος ήταν “τουρκόσποροι”, oι γυναίκες ήταν “παστρικές”. Όλο το ρατσιστικό πλαίσιο που ακούμε και σήμερα ίσχυε και τότε, τόσο σε ιδεολογικό όσο και σε θεσμικό επίπεδο. Δεν τους δίνονταν ταυτότητες, άδειες εργασίας, δημόσια έγγραφα κλπ. Κάποιοι δούλευαν σε εργοστάσια της περιοχής, άλλοι προσπαθούσαν να πουλήσουν καραμέλες, φυστίκια, μικροπράγματα, για να επιβιώσουν. Και αυτό σήμαινε κυνηγητό από τα κρατικά όργανα. 

Αυτός ο κατατρεγμένος κόσμος έγραψε μια από τις πιο λαμπρές σελίδες της Αντίστασης. Το Δουργούτι ήταν ένα από τα προπύργια του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ. Έδειξαν ότι οι πρόσφυγες είναι κομμάτι της εργατικής τάξης, δύναμη για τους αγώνες και υποκείμενο της αλλαγής. Αυτό το ξέρει η άρχουσα τάξη, γι’ αυτό και στην Κατοχή εκδικήθηκε πολύ άσχημα το Δουργούτι. Στο Μπλόκο που έγινε από τους ναζί και τους ντόπιους συνεργάτες τους τον Αύγουστο του ’44, εκτέλεσαν σχεδόν 200 ανθρώπους και μετά το πυρπόλησαν. Το πώς έγινε το Δουργούτι προπύργιο της Αντίστασης έχει να κάνει με τρία πράγματα: Πρώτον, με την αποτυχία του ρατσισμού. Αρμένιοι και Έλληνες εργάτες βίωναν τα ίδια δεινά στη γειτονιά και στη δουλειά. Δεύτερον, πρόκειται για κόσμο που ήδη αντιστεκόταν στην αστυνομική καταστολή του ελληνικού κράτους. Η αντίσταση στους ναζί ήταν η συνέχεια. Τρίτον, ήταν το ΕΑΜ. Το γεγονός ότι υπήρχε οργανωμένη αριστερά που έδωσε ελπίδα, κέρδισε στην αρχή τη νεολαία και στη συνέχεια όλο τον πληθυσμό. Έτσι το Δουργούτι έγινε απροσπέλαστο για τους ναζί» τόνισε ο Σωτήρης κλείνοντας την παρέμβασή του. 

Στη συνέχεια πήρε το λόγο ο Νίκος Αμπανάβας: «Το Δουργούτι έχει μια ιστορία που ανέκαθεν η εξουσία προσπάθησε να διαγράψει. Aυτό δεν είναι μια πολιτική άποψη αλλά ο καρπός επιστημονικής έρευνας που έκανα εδώ και δυο χρόνια και αποτυπώνεται στο βιβλίο που σας παρουσιάζουμε» τόνισε. «Αν οι έλληνες μικρασιάτες πρόσφυγες ήταν στον πάτο του βαρελιού, οι αρμένιοι ήταν κάτω από τον πάτο. Αν η μία εικόνα είναι το Δουργούτι ως ένας θύλακας φτωχοποίησης και περιθωριοποίησης που “χαλούσε” τη βιτρίνα της πόλης, τη Λεωφόρο Συγγρού, ταυτόχρονα υπάρχει η εικόνα της αλληλεγγύης και της αγωνιστικής διάθεσης για αλλαγή του κόσμου. Και οι δύο εικόνες ενοχλούν τους ιθύνοντες. Πρόκειται για εργάτες/ριες. Δουλεύουν όλοι, άντρες, γυναίκες, παιδιά. Πολλοί στο εργοστάσιο της ΕΘΕΛ, που τώρα είναι το Ιντερκοντινένταλ. Δεν έχουν εθνοτικές διαφορές. Αρμένιοι κι Έλληνες έχουν κοινή μοίρα και κοινές συμφορές. Είναι παράδειγμα συναδέλφωσης των λαών. 

“Σιγανή βροχή σε διψασμένο χώμα”

Μίλησε ο Σωτήρης για τα παιδιά που πούλαγαν μικροπράγματα. Αυτοί οι “μικροί λαθρέμποροι” θα εξοικειωθούν εξ’ ανάγκης με την παραβατικότητα κι όταν αντήχησαν τα χωνιά της ΕΠΟΝ και του ΕΑΜ στις γειτονιές τους, στρατεύθηκαν κατευθείαν. Στο πολύπαθο προσφυγικό Δουργούτι ήταν λογικό να κυριαρχήσει το ΕΑΜ. Οι Δουργουτιώτες βίωναν τριπλή καταπίεση. Ως πρόσφυγες, ως αλλοεθνείς κι ως εργάτες. Το απελευθερωτικό πρόταγμα του ΕΑΜ δεν έπεσε σαν κεραυνός εν αιθρία αλλά σαν απαλή σιγανή βροχή σε διψασμένο χώμα… Οι Δουργουτιώτες οργανώθηκαν, κάποιοι ένοπλα. Αποτέλεσαν το Λόχο Δουργουτίου που ανήκε στο Δεύτερο Τάγμα του Πρώτου Συντάγματος του ΕΛΑΣ Αθήνας. 

Οι γερμανοτσολιάδες ποτέ δεν ξέχασαν την προσφορά του Δουργουτίου στην Αντίσταση. Στις 9 Αυγούστου του 1944 έκαναν ένα από τα μεγαλύτερα Μπλόκα της κατοχικής Αθήνας μαζί με αυτό της Κοκκινιάς. Περικύκλωσαν τρεις περιοχές. Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ αιφνιδιάστηκαν. 180 εκτελούνται στη μάντρα της ΕΘΕΛ. Άλλοι εκτελούνται στο Φάρο. Το μνημείο που υπάρχει στην πλατεία Φάρου, γράφει “114 νεκροί”. Το μνημείο που υπάρχει εδώ γράφει “τιμή και δόξα στους πατριώτες”. Δεν γράφει τα ονόματα. Δεν τα ξέρουμε. 

Μια μπροσούρα του ΕΑΜ αναφέρει το Δουργούτι ως μια από τις 16 αδούλωτες γειτονιές της Αθήνας. Ο αγώνας συνεχίζεται και στα Δεκεμβριανά του ’44. Γιατί όπως λέει και εκείνη η μπροσούρα, “στα μάτια των Δουργουτιωτών οι Άγγλοι είχαν κάτι το γερμανικό”. Ο αγώνας τους άλλωστε δεν είχε δικαιωθεί. Οι δοσίλογοι του μπλόκου δεν τιμωρήθηκαν. Ταμπουρώθηκαν λοιπόν στη γειτονιά και περίμεναν τους Άγγλους. Οι Άγγλοι ήθελαν τη Λεωφόρο Συγγρού για να ανεβάσουν δυνάμεις στο στρατόπεδο Μακρυγιάννη που πολιορκούταν από Ελασίτες. Δόθηκαν μεγάλες μάχες με πενιχρά μέσα. Οι Δουργουτιώτες τα βάζανε με τα καλύτερα τάγματα του Τσόρτσιλ. Η μάχη χάθηκε και το 1946 οι Δουργουτιώτες αποχαιρέτησαν τη γειτονιά τους κάτω από καθεστώς λευκής τρομοκρατίας μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Μερικά χρόνια αργότερα ήρθε το “θάνατος στην παράγκα” για να επισφραγίσει το τέλος του αρμενικού χαρακτήρα της γειτονιάς. Το Δουργούτι της κατοχής και της αντίστασης δεν υπάρχει πια αλλά οι άνθρωποί του μας κληροδότησαν αξίες παντοτινές». 

Στη συζήτηση που ακολούθησε πήραν το λόγο αρκετοί παλιοί Δουργουτιώτες δίνοντας αξιοσημείωτες παρατηρήσεις και μαρτυρίες για την εργατική σύνθεση του πληθυσμού της περιοχής, την ιστορία της αριστεράς στην περιοχή, τη μεθοδευμένη διάλυση της γειτονιάς κλπ. Συμπληρωματικά, η Κωνσταντίνα, εκπρόσωπος της Ε’ ΕΛΜΕ, μετέφερε την απόφαση του σωματείου για στήριξη της εκδήλωσης, η Τάνια Βρυζάκη, τοπική κοινοτική σύμβουλος με την Ανταρσία στις γειτονιές της Αθήνας, αναφέρθηκε στις αντιφασιστικές μάχες στη γειτονιά την τελευταία δεκαετία καθώς και τη σημερινή επίθεση “εξευγενισμού” που διώχνει ξανά τους φτωχούς από την περιοχή. Η Μαρία Στύλλου τόνισε ότι δεν έπαιξαν ρόλο μόνο οι κοινωνικές συνθήκες για να πάρει το Δουργούτι αυτό το χαρακτήρα, αλλά και το γεγονός ότι υπήρχαν Αρμένιοι που ήρθαν σαν πρόσφυγες και ήδη ήταν οργανωμένοι στην επαναστατική αριστερά της εποχής.

Βίντεο από την εκδήλωση