Το «παράδοξο» είναι ότι τότε η Ουγγαρία ανήκε στο ανατολικό μπλοκ, ήταν μια χώρα δηλαδή που υποτίθεται ότι έχτιζε τον σοσιαλισμό. Οι στρατιώτες που προσπαθούσαν να καταλάβουν το οδόφραγμα, όμως, δεν ήταν Αμερικάνοι ή «δυτικοί»: ήταν Ρώσοι.
Η Ουγγρική Επανάσταση του 1956 ήταν μια γνήσια εργατική εξέγερση κόντρα σε ένα καθεστώς «κάλπικου» σοσιαλισμού, στην πραγματικότητα κρατικού καπιταλισμού.
Η Ουγγαρία είχε ζήσει μια ακόμα εργατική επανάσταση, τη βραχύβια Δημοκρατία των Συμβουλίων το 1919. Την κατέστειλε η εσωτερική αντεπανάσταση με τη βοήθεια ρουμάνικων, σέρβικων και γαλλικών στρατευμάτων. Το καθεστώς του «Αντιβασιλέα» Χόρθι ήταν μια σκληρή αντιδραστική δικτατορία των τσιφλικάδων και των καπιταλιστών. Η Ουγγαρία συμμετείχε στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της ναζιστικής Γερμανίας. Το 1944-5 μετά από σκληρές μάχες καταλήφθηκε από τον ρώσικο στρατό.
Ο «σοσιαλισμός» ήρθε με τα ρώσικα τανκς. Ο μηχανισμός του Κ.Κ «κατέλαβε» τον παλιό κρατικό μηχανισμό. Το 1951, ο Ματίας Ράκοσι, «ο καλύτερος Ούγγρος μαθητής του Στάλιν», εξήγησε τον τρόπο σε μια ομιλία του σε ανώτερους αξιωματούχους του καθεστώτος.
Μοιρασιά
Ηταν η περίφημη «τακτική του σαλαμιού» όπως την αποκάλεσε. Μια «φέτα» του κρατικού μηχανισμού τη φορά. Πρώτα ο στρατός, μετά τα υπόλοιπα. Και όπως δήλωσε: «ένα κομμάτι κρατήσαμε για τον εαυτό μας από την αρχή και δε δεχτήκαμε καμιά μοιρασιά: την υπηρεσία ασφαλείας». Αυτή η μυστική αστυνομία, η AVH, θα γινόταν ο στόχος του μίσους των εξεγερμένων το 1956.
Είναι χαρακτηριστικός ο τρόπος που εθνικοποιήθηκε η βιομηχανία. Μια ωραία μέρα του 1948, η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι η Μεγάλη Δευτέρα θα είναι αργία. Όταν οι εργάτες γύρισαν στη δουλειά την επόμενη, ανακάλυψαν ότι τα εργοστάσια ήταν «δικά τους» για την ακρίβεια ήταν κρατικά. Η κρατικοποίηση δεν προήλθε από τη δράση των εργατών ούτε είχε σκοπό να ικανοποιήσει τις ανάγκες τους. Ο πρώτος στόχος της γραφειοκρατίας ήταν ένα πρόγραμμα ταχείας ανάπτυξης της βαριάς βιομηχανίας. Επιπρόσθετα, έπρεπε να ικανοποιηθούν οι πολεμικές αποζημιώσεις στην Ρωσία, που ανέρχονταν στο 1/4 των δαπανών του προϋπολογισμού το 1948.
Το κόστος το φορτώθηκαν οι εργάτες με σκληρότερη δουλειά και μικρότερες αμοιβές. Το ίδιο το πρόγραμμα εκβιομηχάνισης συνάντησε ανυπέρβλητα εμπόδια: εργοστάσια ξεκινούσαν να χτίζονται χωρίς να έχει εξασφαλιστεί η παροχή ενέργειας, τεράστιοι πόροι δεσμεύονταν στη βιομηχανία ενώ η γεωργία έμενε πίσω –ακόμα και η παροχή ψωμιού καρκινοβατούσε.
Το 1953 πέθανε ο Στάλιν. Ο θάνατός του άνοιξε στην άρχουσα τάξη της Ρωσίας καυγάδες για το ποιες μεταρρυθμίσεις χρειάζονταν για να εκσυγχρονιστεί το καθεστώς. Αυτοί οι καυγάδες είχαν άμεση αντανάκλαση στην Ουγγαρία. Το 1953 για ένα σύντομο διάστημα τα ηνία ανέλαβε ο «μεταρρυθμιστής» Ίμρε Νάγκι. Δεν κρατήθηκε για πολύ. Τον διαδέχτηκε ο Ράκοσι και μετά ο εξίσου «σκληρός» Έρνο Γκέρο. Αλλά ο Νάγκι είχε εξασφαλίσει τη δημοτικότητά του.
Ολο το καλοκαίρι του 1956 η δυσαρέσκεια φούντωνε. Στις 23 Οκτώβρη έγινε μια διαδήλωση στη Βουδαπέστη με συνθήματα για συμπαράσταση στη Πολωνία και στη «μεταρρυθμιστική» της ηγεσία. Ο Ερνο Γκέρο, ο γραμματέας του ΚΚ, έκανε μια συκοφαντική ομιλία από το ραδιόφωνο. Και ένα μεγάλο κομμάτι της διαδήλωσης πήγε στο ραδιοφωνικό σταθμό να διαμαρτυρηθεί. Η αντιπροσωπεία που μπήκε δε γύρισε. Και οι μπάτσοι της AVH άρχισαν να πυροβολούν τον κόσμο που διαμαρτύρονταν.
Το πλήθος, οι περιγραφές μιλάνε για εκατό χιλιάδες, δε διαλύθηκε. Χιλιάδες κατευθύνθηκαν στο μεγάλο πάρκο στο κέντρο και γκρέμισαν το τεράστιο άγαλμα του Στάλιν. Η Ουγγρική Επανάσταση είχε αρχίσει. Οι εξεγερμένοι άρχισαν να επιτίθενται στα αρχηγεία και στα κρησφύγετα της μισητής AVH. Ο ρώσικος στρατός άρχισε να χτυπάει βάρβαρα. Αλλά οι ένοπλοι εργάτες από τα βιομηχανικά προάστια ενώθηκαν με ολόκληρες μονάδες του ουγγρικού στρατού που εξεγέρθηκαν. Και στις 28 του μηνός οι Ρώσοι στρατηγοί έδωσαν διαταγή να αποσυρθούν τα στρατεύματά τους από τις μεγάλες πόλεις.
Εργατικά συμβούλια
Στις 24 του Οκτώβρη είχε σχηματιστεί μια νέα κυβέρνηση με επικεφαλής τον Ιμρε Νάγκι, ένα βασικό αίτημα των εξεγερμένων. Αυτή η κυβέρνηση διαπραγματεύτηκε την κατάπαυση πυρός με τους ρώσους διοικητές. Όμως, η καρδιά της επανάστασης χτυπούσε αλλού. Στα εκατοντάδες εργατικά συμβούλια και επαναστατικές επιτροπές που ξεπηδούσαν μέσα από την Γενική Απεργία που είχε κηρυχτεί.
Δεν ήταν απλά «συνδικαλιστικά» όργανα, είχαν πολιτικό πρόγραμμα: Να φύγουν τα ρώσικα στρατεύματα, η γη στους αγρότες, τα εργοστάσια στους εργάτες, καμιά επιστροφή των παλιών καπιταλιστών και γαιοκτημόνων. Ο Πήτερ Φράιερ ήταν ο ανταποκριτής της εφημερίδας Daily Worker, του ΚΚ της Βρετανίας. Οι ανταποκρίσεις του δε δημοσιεύτηκαν ποτέ. Το γιατί, το εξηγεί η περιγραφή που έδωσε για αυτά τα συμβούλια:
«Λόγω της αυθόρμητης γέννησής τους, της σύνθεσής τους, της αίσθησης ευθύνης, της αποτελεσματικής οργάνωσης στον εφοδιασμό και στη τήρηση της τάξης, της σοφίας με την οποία χειρίστηκαν τα ρώσικα στρατεύματα, και πολύ περισσότερο, λόγω της εντυπωσιακής ομοιότητας με τα συμβούλια των εργατών, αγροτών και φαντάρων στην Ρωσία των επαναστάσεων του 1905 και του Φλεβάρη του 1917, αυτές οι επιτροπές, το δίκτυο των οποίων απλώθηκε σε όλη την Ουγγαρία, ήταν ιδιαιτέρως ομοιογενείς. Ήταν ταυτόχρονα όργανα της εξέγερσης - η συσπείρωση αντιπροσώπων εκλεγμένων στα εργοστάσια και τα πανεπιστήμια, τα ορυχεία και τις στρατιωτικές μονάδες- και όργανα λαϊκής αυτοκυβέρνησης που εμπιστεύονταν ο ένοπλος λαός.
Φυσικά, όπως σε κάθε πραγματική επανάσταση ‘απ’ τα κάτω’ υπήρχε ‘πολύ’ πολυλογία, εντάσεις, ενθουσιασμός, αυτοσχεδιασμός, περιττοί καυγάδες. Αυτό όμως ήταν η μια πλευρά της εικόνας. Η άλλη, είναι η εμφάνιση σε ηγετικές θέσεις καθημερινών ανδρών, γυναικών και νέων που ήταν φιμωμένοι από την AVH. Η επανάσταση τους έσπρωξε μπροστά, ξύπνησε την περηφάνια και την ανεκδήλωτη μέχρι τώρα ικανότητα οργάνωσης, τους έβαλε να δουλέψουν για το χτίσιμο μιας πραγματικής δημοκρατίας».
Στις 31 Οκτώβρη, το συντονιστικό των εργοστασιακών συμβουλίων της Βουδαπέστης διακήρυξε: «Το ανώτερο σώμα στο εργοστάσιο είναι το δημοκρατικά εκλεγμένο εργατικό συμβούλιο... Ο διευθυντής είναι υπάλληλος του εργοστασίου. Αυτός και οι ανώτεροι υπάλληλοι εκλέγονται από το εργατικό συμβούλιο. Είναι υπόλογος στο εργατικό συμβούλιο για κάθε ζήτημα».
Το Συμβούλιο του Μίσκολσκ, μιας βιομηχανικής πόλης στα βόρεια της Βουδαπέστης, ζήτησε: «Η κυβέρνηση πρέπει να προτείνει τη δημιουργία ενός Επαναστατικού Εθνικού Συμβουλίου, βασισμένου στα εργατικά συμβούλια των διαφόρων περιφερειών της Βουδαπέστης και αποτελούμενο από δημοκρατικά εκλεγμένους αντιπροσώπους από αυτά τα συμβούλια. Την ίδια στιγμή το παλιό κοινοβούλιο πρέπει να διαλυθεί».
Ένοπλη αντίσταση
Στις 4 Νοέμβρη ξεκίνησε η δεύτερη φάση της ρώσικης επέμβασης, με σκοπό να τσακίσει την επανάσταση. Ο «μεταρρυθμιστής» Χρουτσόφ από τη Μόσχα έστειλε 3.000 τανκς και 200.000 στρατιώτες σε μια χώρα δέκα εκατομμυρίων ανθρώπων. Η ένοπλη αντίσταση ήταν σκληρή σε πολλά σημεία, με εκατοντάδες νεκρούς.
Η Γενική Απεργία συνεχίστηκε μέχρι τις 19 του Νοέμβρη. Οι εργάτες στο Τσέπελ της Βουδαπέστης έβγαλαν μια αφίσα που ειρωνευόταν τη ρώσικη προπαγάνδα: «Οι 40.000 αριστοκράτες και βιομήχανοι του Τσέπελ συνεχίζουν την απεργία». Ισως δεν ήταν τυχαίο ότι από το 1919 κιόλας αυτή η συνοικία (ένα νησάκι στο Δούναβη) είχε τη φήμη του “Vörös Csepel”, «Κόκκινου Τσέπελ».
Σύμφωνα με την εξήγηση που δίνει η σημερινή ηγεσία του ΚΚΕ ο Χρουτσόφ με τις μεταρρυθμίσεις του άνοιξε το δρόμο για την «παλινόρθωση του καπιταλισμού», που ολοκλήρωσαν οι «ανατροπές» του 1989. Οι εργάτες της Ουγγαρίας μάλλον θα είχαν μια διαφορετική άποψη. Όχι ότι βρήκαν υποστήριξη από τον «ελεύθερο κόσμο» της Δύσης. Η αμερικάνικη κυβέρνηση έσπευσε να διαβεβαιώσει την ρώσικη ότι δεν εγκρίνει «βίαιες αλλαγές» στο χάρτη της Ευρώπης.
Η Δυτική προπαγάνδα εξύμνησε τους «μαχητές της ελευθερίας», η ελληνική κυβέρνηση κυκλοφόρησε γραμματόσημα με τον Νάγκι. Η CIA έστειλε κάμποσα χρήματα και όπλα σε «δικούς της» ακροδεξιούς στην Ουγγαρία, αλλά τίποτα παραπάνω. Και δεν κατάφεραν τίποτα το ουσιαστικό. Παρόλο που πολλοί μαχητές των ένοπλων ομάδων μισούσαν κάθε τι «κόκκινο» λόγω της σταλινικής καταπίεσης, οι απόψεις που θέλανε επιστροφή στη παλιά μοναρχική, αντιδραστική Ουγγαρία των τσιφλικάδων έμειναν απελπιστικά μειοψηφικές.
Αυτοί που κυβερνούσαν σε Ανατολή και Δύση καταλάβαιναν πολύ καλά ότι η Ουγγρική Επανάσταση ήταν εχθρός τους.