Η κρίση άρχισε στις αρχές Δεκέμβρη, όταν η αστυνομία συνέλαβε, με μια μυστική επιδρομή, τους γιους δυο υπουργών, του Ζαφέρ Καγκλαγιάν (υπουργός Οικονομικών) και του Μουαμάρ Γκυλέρ (υπουργός Εσωτερικών) με την κατηγορία της διαφθοράς, του παράνομου χρηματισμού και της λαθρεμπορίας χρυσού. Στο σπίτι του Μπαρίς Γκυλέρ, του γιου του υπουργού Εσωτερικών, η αστυνομία βρήκε μια ολόκληρη περιουσία σε χαρτονομίσματα στοιβαγμένα σε χαρτονένια κουτιά, και μια αυτόματη μηχανή καταμέτρησης, σαν αυτές που έχουν τα ταμεία των τραπεζών -οι μίζες καταβάλλονται, ως γνωστόν, κατά παράδοση σε μετρητά.
Το υπουργείο Εσωτερικών, που είναι υπεύθυνο για την αστυνομία, "απάλλαξε" αμέσως από τα καθήκοντά τους αστυνομικούς που διέταξαν την επιδρομή και τη σύλληψη με τη δικαιολογία ότι "δεν είχαν ενημερώσει τους προϊσταμένους τους". Ο εισαγγελέας που διέταξε τις συλλήψεις, ο Μουαμέρ Ακάς «απομακρύνθηκε» από την υπόθεση, με την κατηγορία ότι διέρρεε στοιχεία στον τύπο. Και ο Ερντογάν έτρεξε να ρίξει τις ευθύνες στα "σκοτεινά συμφέροντα" και τους "ξένους συνωμότες" που επιβουλεύονται την κυβέρνηση και τη χώρα. Ο Ερντογάν επιτέθηκε ονομαστικά στον Ακάς, που τον κατηγόρησε ότι μετέτρεψε «αθώους ανθρώπους σε αποδιοπομπαίους τράγους».
Ο Ερντογάν έχει μια μακριά ιστορία σύγκρουσης με το τους δικαστές και τους εισαγγελείς. Εκλέχτηκε για πρώτη φορά βουλευτής το 1991 με το Κόμμα της Πρόνοιας του Νεχμετίν Ερμπακάν -αλλά το δικαστήριο δεν του επέτρεψε να πάρει την έδρα. Το 1996 ο Ερμπαγκάν έγινε, σε συμμαχία με δυο άλλα μικρότερα κόμματα, πρωθυπουργός της Τουρκίας -αλλά ανατράπηκε από τον στρατό ένα χρόνο αργότερα. Το 1998 το Συνταγματικό Δικαστήριο έθεσε το Κόμμα της Πρόνοιας εκτός νόμου.
Ο Ερντογάν, που είχε στο μεταξύ εκλεγεί δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης, καθαιρέθηκε και κλείστηκε στις φυλακές -με την δικαιολογία ότι είχε απαγγείλει, το 1997 στη Σύρτη, στίχους από ένα απαγορευμένο ποίημα σε μια ανοιχτή συγκέντρωση. Το 2008 το Συνταγματικό Δικαστήριο προσπάθησε για μια ακόμα φορά να θέσει το κόμμα του, το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ), εκτός νόμου και να τον καθαιρέσει από την πρωθυπουργία -αλλά αυτή τη φορά το «συνταγματικό πραξικόπημα» απέτυχε.
Ο Ερντογάν έχει, ταυτόχρονα, και μια μακριά ιστορία σύγκρουσης με τον στρατό. Το 2002 που κέρδισε για πρώτη φορά τις εκλογές, πέντε μόλις χρόνια μετά την ανατροπή του Ερμπακάν από τον στρατό, η πραγματική εξουσία βρισκόταν,πρακτικά, στα χέρια του διαβόητου Συμβουλίου Ασφαλείας -των στρατηγών που έψαχναν συνεχώς ευκαιρία για να τον ανατρέψουν. Αλλά δεν τα κατάφεραν: ο Ερντογάν κατάφερε τελικά να τους περιθωριοποιήσει και με την αποκάλυψη των σκανδάλων «Εργκενεγκόν» και «Βαριοπούλα» να κλείσει εκατοντάδες "συνωμότες" αξιωματικούς στις φυλακές.
Η σύγκρουση αυτή με το «παλιό κατεστημένο» βοήθησε τον Ερντογάν να κερδίσει τρεις απανωτές εκλογικές μάχες -ένα φαινόμενο σχεδόν μοναδικό στην ιστορία της Τουρκίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει κάτι το προοδευτικό στον Ερντογάν και το κόμμα του. Το ΑΚΡ είναι ένα δεξιό, νεοφιλελεύθερο, Ισλαμοδημοκρατικό, κόμμα -ένα κόμμα οικοδομημένο στα πρότυπα της Ευρωπαϊκής Χριστιανοδημοκρατίας. Το ΑΚΡ είναι σήμερα το κόμμα της άρχουσας τάξης της Τουρκίας.
Δημοκράτης;
Υπήρχαν δυο παράγοντες που βοήθησαν τον Ερντογάν, όλα αυτά τα χρόνια, να κρατήσει τόσο μεγάλα ποσοστά λαϊκής αποδοχής. Ο πρώτος ήταν η οικονομική επιτυχία: πριν από έντεκα χρόνια, όταν το ΑΚΡ παρέλαβε την εξουσία η Τουρκία ήταν ακόμα μια χρεοκοπημένη χώρα, που στηριζόταν σε μια μακροχρόνια "βοήθεια" του ΔΝΤ. Το 2002 η Τουρκία χρωστούσε 28 δις δολάρια στο ΔΝΤ. Τον περασμένο Μάιο πλήρωσε την τελευταία δόση (412 εκατομμύρια δολάρια), κλείνοντας μια σχέση χρέους 50 ετών. Τώρα η Τουρκία ανήκει στις χώρες που δανείζουν, αντί να δανείζονται, από το ΔΝΤ.
Το δημόσιο χρέος έπεσε μέσα σε αυτά τα 11 χρόνια από το 78% στο 40% του ΑΕΠ. Τα spread των τουρκικών ομολόγων, που ακόμα και το 2008 ξεπερνούσαν το 20%, έπεσαν το 2013 κάτω από το 5%. Αυτό το "νοικοκύρεμα" των δημοσίων οικονομικών στηρίχτηκε σε μια πρωτοφανή οικονομική άνθηση -που, με εξαίρεση το 2009, αντί να προσγειωθεί επιταχύνθηκε μέσα στην περίοδο της κρίσης. Το 2010 η οικονομία αναπτυσσόταν με ρυθμούς 9.2%, το 2011 8.5%. Το 2012 έπεσε στο 2.2% -για να ανέβει και πάλι το 2013 (το τέταρτο τρίμηνο του 2013 έκλεισε με ρυθμούς ανάπτυξης 4.4%).
Ο κύριος κερδισμένος από αυτή την εκρηκτική ανάπτυξη ήταν η άρχουσα τάξη. Η ανεργία, για παράδειγμα, παραμένει σταθερά στα επίπεδα του 10% -το 2009 έφτασε μάλιστα για λίγο στο 16%, το υψηλότερο σημείο από τότε που υπάρχουν στοιχεία για την Τουρκία. Η οικονομική άνθηση, όμως, έδινε στον Ερντογάν τη δυνατότητα να υποστηρίζει ότι "πάμε καλά" -και να μοιράζει ψευδαισθήσεις ότι αυτή η βελτίωση θα απλωθεί σιγά-σιγά σε όλους στην Τουρκία. Στο διάγγελμά του αυτές τις μέρες της πολιτικής κρίσης προς τον Τουρκικό λαό, ο Ερντογάν "απείλησε" ότι ο κόσμος θα πεινάσει αν περάσουν τα σκοτεινά σχέδια των "συνωμοτών".
Ο δεύτερος λόγος πίσω από τις εκλογικές επιτυχίες του Ερντογάν ήταν η μυωπία της αντιπολίτευσης. Αντί να κοντράρει τις νεοφιλελεύθερες συνταγές του AKP η αντιπολίτευση (και μαζί της και η επίσημη αριστερά) προτίμησε να συμμαχήσει με τους θιασώτες του Συμβουλίου Ασφαλείας και τους αναπολητές των πραξικοπημάτων. Στο νέο σύνταγμα που πρότεινε ο Ερντογάν -που περιόριζε τις δικαιοδοσίες του στρατού- η αντιπολίτευση ψήφισε μαζί με τους στρατηγούς "όχι".
Και κράτησε την ίδια αρνητική στάση απέναντι σε όλες τις μεταρρυθμίσεις που συνόδευαν αυτό το ψαλίδισμα της εξουσίας του "βαθιού κράτους" -την χαλάρωση της έντασης με τους Κούρδους για παράδειγμα. Το αποτέλεσμα ήταν να αφήσουν στον Ερντογάν τη δυνατότητα να εμφανίζεται σαν μεταρρυθμιστής και δημοκράτης.
Αυτή τη φορά, όμως, τα πράγματα είναι διαφορετικά: η προσπάθειά του να παρουσιάσει την σημερινή του αναμέτρηση με τους εισαγγελείς και τους δικαστές σαν μια ακόμα μάχη ενάντια στα «συμφέροντα» πέφτει στο κενό.
Στις ανταποκρίσεις τους από την Τουρκία οι εφημερίδες και τα κανάλια τονίζουν σήμερα συχνά τη ρήξη ανάμεσα στον Ερντογάν και τον Φετουλάχ Γκιουλέν, τον ισλαμιστή ηγέτη και παλιό σύμμαχο του ΑΚΡ που ζει το τελευταίο διάστημα αυτοεξόριστος στις ΗΠΑ. Η κρίση, λένε, πυροδοτήθηκε από την απόφαση του Ερντογάν να κλείσει τα "σχολεία του Χιζμέτ", τα ιδιωτικά "φροντιστήρια" του θρησκευτικού τάγματος του Γκιουλέν.
Η ρήξη ανάμεσα στον Ερντογάν και τον Γκιουλέν είναι αληθινή. Αυτό που κρύβεται, όμως, πίσω από αυτή την ρήξη είναι το ξαφνικό τέλος του "οικονομικού θαύματος" της Τουρκίας. Πολλοί φοβούνται ότι το τέλος αυτό θα είναι όχι μόνο απότομο αλλά και δραματικό.
Κίνδυνος
Το οικονομικό θαύμα της Τουρκίας ήταν στην πραγματικότητα χτισμένο πάνω σε μια φούσκα. Και η φούσκα αυτή, παρόλο που οι ρυθμοί ανάπτυξης συνεχίζουν να είναι όχι μόνο θετικοί αλλά και μεγάλοι για τα δεδομένα του αναπτυγμένου κόσμου, είναι σαφές ήδη ότι έχει αρχίσει να χάνει αέρα. Το αν θα σκάσει απότομα, ή θα ξεφουσκώσει σιγά-σιγά αυτό κανένας δεν μπορεί να το προβλέψει σήμερα. Αλλά ο κίνδυνος να σκάσει είναι πολύ πραγματικός.
Αυτός ο κίνδυνος είναι που αποσαθρώνει τις συμμαχίες πάνω στην οποίες στηριζόταν μέχρι σήμερα ο Ερντογάν, αυτή η προοπτική είναι που μετατρέπει τους παλιούς του φίλους, σαν τον Γκιουλέν (ο πρόεδρος της Τουρκίας, ο Αμπντουλάχ Γκιούλ ανήκει σύμφωνα με τα ΜΜΕ στον κύκλο του Γκιουλέν) σε εχθρούς και συνωμότες.
Η εκρηκτική άνθηση της Τουρκίας στηρίχτηκε σε μια εξίσου εκρηκτική εισροή ξένων κεφαλαίων: "το χρέος του ιδιωτικού τομέα", έγραφε πριν από λίγους μήνες το Bloomberg (ένα από τα πιο "έγκυρα" ιδιωτικά οικονομικά "ινστιτούτα" του κόσμου), "συνέβαλε στο να γίνει το 2011 η Τουρκία η χώρα με το δεύτερο μεγαλύτερο, μετά τις ΗΠΑ, έλλειμμα στο ισοζύγιο πληρωμών στον κόσμο. Το έλλειμμα των 77 δις δολαρίων αντιστοιχούσε στο 10% του ΑΕΠ. Πέρσι το έλλειμμά της ήταν το τρίτο μεγαλύτερο στον κόσμο..."
Η πραγματική πηγή αυτών των δισεκατομμυρίων δολαρίων που έτρεξαν να επενδυθούν στην Τουρκία είναι τα πιεστήρια της κεντρικής τράπεζας των ΗΠΑ -τα δολάρια των προγραμμάτων "Ποσοτικής Χαλάρωσης" της αμερικανικής FED. Με απλά λόγια, κερδοσκοπικά κεφάλαια, έτοιμα να φύγουν από την Τουρκία κυριολεκτικά "σε μια νύχτα", όχι μόνο αν πέσουν οι προσδοκίες του γρήγορου κέρδους στην Τουρκία αλλά ακόμα και αν δυσκολέψουν οι όροι διεθνώς πχ αν η νέα διοίκηση της FED τερματίσει την πολιτική του εύκολου και φτηνού χρήματος. Μια προοπτική που είναι πλέον ορατή, "δια γυμνού οφθαλμού" στον ορίζοντα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Ερντογάν είναι "τελειωμένος". Αλλά η περίοδος όπου ο κόσμος άρχισε να βγαίνει στους δρόμους ενάντια στον Ερντογάν, μια περίοδος που άνοιξε το καλοκαίρι με το Γκεζί Παρκ δεν πρόκειται να κλείσει. Αντίθετα, τώρα φουντώνει.