Με μια πολύ πετυχημένη εκδήλωση που την παρακολούθησαν πάνω από 80 άτομα ολοκληρώθηκε η συμμετοχή του Μαρξιστικού Βιβλιοπωλείου στη φετινή Έκθεση Βιβλίου στο Ζάππειο. Η πανεπιστημιακός Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, ο συγγραφέας και δημοσιογράφος της Εφ.Συν. Τάσος Κωστόπουλος και ο Πάνος Γκαργκάνας από την εφημερίδα Εργατική Αλληλεγγύη παρουσίασαν τα βιβλία "Μαρξισμός και εθνικισμός" του Κρις Χάρμαν και "Η κρίση στα Βαλκάνια, το Μακεδονικό και η εργατική τάξη". Παρακάτω παρουσιάζουμε αποσπάσματα από τις ομιλίες τους.
Τάσος Κωστόπουλος
Τις τελευταίες δεκαετίες υπάρχει έλλειψη εκλαϊκευτικών εγχειριδίων που να προορίζονται όχι για την κατ' επάγγελμα διανόηση, αλλά για τον κόσμο των κοινωνικών κινημάτων που θέλουν να έχουν μια εικόνα σε κρίσιμα ζητήματα. Οι εκδόσεις του ΜΒ καλύπτουν σε κάποιο σημαντικό βαθμό αυτά τα κενά.
Το βιβλίο του Χάρμαν είναι μια συνοπτική παρουσίαση και της ιστορικής και της θεωρητικής σχέσης της μαρξιστικής σκέψης με το εθνικό φαινόμενο. Το εθνικό φαινόμενο είναι περίεργο. Όλοι το βλέπουν γύρω, παράγει πολιτικά αποτελέσματα, κινητοποιεί ανθρώπους. Αλλά είναι κάτι που δεν μπορεί να οριστεί εύκολα.
Τα τρία βασικά σημεία του βιβλίου είναι πρώτον η υπενθύμιση και η τεκμηρίωση του γεγονότος ότι το έθνος είναι ένα σύγχρονο πολιτικό φαινόμενο. Δεν είναι κάτι που τραβάει από την αρχαιότητα, είναι ένα φαινόμενο η ανάδυση και η ύπαρξη του οποίου συνδέθηκε αναπόσπαστα και άμεσα με την εμφάνιση και την επέκταση του καπιταλισμού.
Το δεύτερο σημαντικό είναι η αντιμετώπιση του εθνικού ζητήματος από το εργατικό κίνημα. Ιστορικά το εθνικό φαινόμενο και οι εθνικές συγκρούσεις απασχόλησαν τους κλασικούς του μαρξισμού και προκάλεσαν πολύ έντονες αντιπαραθέσεις στο εσωτερικό της μαρξιστικής διανόησης και των εργατικών και σοσιαλιστικών κομμάτων.
Ένα από τα καλύτερα κομμάτια του βιβλίου είναι η αρκετά εύγλωττη και συνοπτική περιγραφή των βασικών αντιπαραθέσεων. Της αρχικής σκέψης των Μαρξ και Ενγκελς και των αντιθέσεων ανάμεσα στον Μπάουερ και τον Κάουτσκι ή τον Λένιν και τη Ρόζα. Ορθώς ο Χάρμαν επισημαίνει πως ο Λένιν έκανε την καλύτερη και πιο σοβαρή δουλειά σε αυτό το θέμα.
Κάθε εργατικό κίνημα, κάθε επιμέρους σοσιαλιστικό κόμμα που έρχεται αντιμέτωπο με τον εθνικισμό της δικής του αστικής τάξης, έχει ακριβώς το ζήτημα υπαγωγής στην εθνική πολιτική ή σύγκρουση μαζί της με τον κίνδυνο της περιθωριοποίησης.
Η γραμμή του Λένιν ήταν διττή. Από τη μια μεριά δικαίωμα στην αυτοδιάθεση, σε μια εποχή βέβαια που υπήρχαν ακόμα αυτοκρατορίες με πολύ μεγάλες καταπιεσμένες εθνότητες. Ταυτόχρονα όμως αποθάρρυνση της άσκησής του δικαιώματος αυτού. Δηλαδή οι καταπιεσμένες εθνότητες πρέπει να έχουν το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης αλλά τα κομμάτια του εργατικού κινήματος μέσα σε αυτές να μην παίζουν στο παιχνίδι του εθνικισμού.
Το τρίτο κομμάτι του βιβλίου είναι αυτό που αφορά τις σύγχρονες μορφές εθνικισμού. Ασχολείται με τρεις σύγχρονους Βρετανούς στοχαστές τον Μπένεντικτ Άντερσον, τον Έρνεστ Γκέλνερ και τον Έρικ Χόμπσμπάουμ το έργο των οποίων έχει μεταφραστεί στην Ελλάδα. Κατά τη γνώμη μου, για να βάλω και την διαφωνία μου, το σχήμα του Άντερσον πως το έθνος συγκροτεί μια νοερή κοινότητα, μια πολιτική κοινότητα, είναι ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο -ασχέτως με τις επιμέρους πτυχές της ανάλυσής του- το οποίο μπορεί να μας βοηθήσει και να δούμε και στα δικά μας την μετεξέλιξη των παλιών είτε δυναστικών, είτε θρησκευτικών ταυτοτήτων, σε εθνικές.
Το δεύτερο βιβλίο έχει μια ενδιαφέρουσα ιστορία. Όπως θα ξέρετε όταν κυκλοφόρησε είχε μια δικαστική περιπέτεια αφού το 1992 σύντροφοι της ΟΣΕ που το διακινούσαν συνελήφθησαν. Ήταν η περίοδος που η κυβέρνηση Μητσοτάκη μαζί με το γιγάντωμα του εθνικισμού γύρω από Μακεδονικό, ταυτόχρονα κατέστειλε με μια φοβερή αγριότητα οποιαδήποτε διαφωνία υπήρχε δημόσια. Πρόκειται για ένα ιστορικό τεκμήριο μιας εικοσιπενταετίας για τα λεγόμενα εθνικά ζητήματα και των συγκρούσεων με τον ελληνικό εθνικισμό.
Αλεξάνδρα Ιωαννίδου
Αυτά τα δυο βιβλία θα τα χαρακτήριζα πραγματικά αλφαβητάρια.
Σήμερα, 25 χρόνια μετά από την εθνικιστική υστερία στα Βαλκάνια, τις σφαγές και τις καταστροφές που είδαμε τη δεκαετία του '90, ζούμε πάλι ξανά εδώ στην Ελλάδα το ίδιο σενάριο, με συλλαλητήρια για το Μακεδονικό και βέβαια την προσπάθεια των ίδιων ή των γόνων των πολιτικών που δημιούργησαν τα προβλήματα τότε, να χτίσουν τις καριέρες τους για άλλη μια φορά πάνω στα πτώματα της συμφιλίωσης των λαών και της καλής γειτονίας.
Ο Χάρμαν μας δίνει όλη τη συζήτηση μέσα στην αριστερά. Ξεκινάει από τον Μαρξ και τον Έγκελς και καταλήγει στους τρεις Βρετανούς στοχαστές Μπένεντικτ Άντερσον, Έρνεστ Γκέλνερ και Έρικ Χόμπσμπάουμ, δίνοντας μια πολύ αντικειμενική εικόνα των απόψεών τους για τον εθνικισμό. Και απαντάει στο βασικό ερώτημα: Τι πρέπει να κάνει η αριστερά ενόψει εθνικιστικής έξαρσης.
Η απάντηση είναι απλή. Ο εθνικισμός είναι αδερφάκι με τον καπιταλισμό και έχει να κάνει με την ταξική πάλη. Δεν θα πρέπει ποτέ, συμβουλεύει ο Χάρμαν και οι διανοητές στους οποίους αναφέρεται, να εγκαταλείψουμε την ταξική αλληλεγγύη και τη συνείδησή μας ως εργαζόμενοι άνθρωποι.
Σαν αριστερά πρέπει να εμμένουμε στην αλληλεγγύη μας στους εργαζόμενους της γειτονικής χώρας. Αυτή είναι η απάντηση που δίνει ο Χάρμαν.
Σε ότι αφορά το Μακεδονικό πιστεύω πως η κατάσταση δεν είναι τόσο άθλια όσο ήταν το 1992.
Παρόλο που έχω φίλους και γνωστούς που καταδικάζουν τη συμφωνία εξ' αριστερών, θεωρώντας πως η συμφωνία οδηγεί σε μεγαλύτερη ενδυνάμωση του ΝΑΤΟ στα Βαλκάνια, εγώ χαιρέτισα τη συμφωνία.
Για έναν απλό λόγο, γιατί με αυτήν άρεται η φρικτή λογοκρισία στην οποία υπαγόμασταν επί σειρά ετών όσοι θέλαμε να μιλήσουμε ή να γράψουμε για το Μακεδονικό ζήτημα. Λογοκρισία που υπέστησαν και οι 5 της ΟΣΕ με την έκδοση του βιβλίου για το Μακεδονικό.
Θα πρέπει να αναστοχαστούμε για το ηθικό μας δικαίωμα να αποφανθούμε εμείς στην Ελλάδα για το πώς θα αυτοπροσδιοριστεί ένας ολόκληρος λαός, για το πώς θα ονομάζεται η γλώσσα του, για το πώς θα ονομάσει τον εαυτό του και τη χώρα του.
Το βιβλίο για το Μακεδονικό εγώ θα το διάβαζα ξανά και ξανά σαν ένα χρονικό. Αν το πάρει κανείς από την αρχή ως το τέλος έχει μια πλήρη εικόνα, από την πιο προοδευτική σκοπιά, του πώς κανονικά θα έπρεπε να ειδωθεί όλη αυτή η τρέλα που είδαμε στα Βαλκάνια τα τελευταία 25 χρόνια και που συνεχίζεται. Είναι στην 5η έκδοση πλέον ένα βιβλίο που παρακολουθεί όλες τις εξελίξεις από το 1992 και προσθέτει λιθαράκι λιθαράκι τα νέα πορίσματα τις νέες σκέψεις και τα γεγονότα που έχουν προστεθεί στα παλιά.
Εδώ και πολλά χρόνια έχουμε κληρονομήσει τη φρίκη της εθνικής συναίνεσης. Είναι η αίσθηση ότι είμαστε μια ποδοσφαιρική ομάδα που όταν μια άλλη αντίπαλη ποδοσφαιρική ομάδα μας πειράξει γινόμαστε όλοι ένα και καθόμαστε όλοι μαζί κάτω από την ελληνική σημαία. Αριστεροί και Κασιδιάρηδες δίπλα δίπλα για να χαιρετήσουμε το έθνος.
Όμως θα πρέπει ο εθνικισμός και οι εθνικιστές να αποκλείονται με όλα τα επιχειρήματα και σε κάθε περίσταση, είτε αυτό μας κοστίζει ψήφους και δημοτικότητα είτε όχι.
Δεν γίνεται να λες ότι υπάρχει εθνική συναίνεση και ότι στα λεγόμενα εθνικά ζητήματα είμαστε όλοι μαζί. Όχι δεν είμαστε όλοι μαζί. Γιατί δεν είμαστε εκπρόσωποι της αστικής τάξης, δεν είμαστε καταπιεστές, δεν είμαστε εργοστασιάρχες. Και την απάντηση τη δίνει ο Χάρμαν στο Μαρξισμός και Εθνικισμός: δεν έχει να κάνει με τα έθνη έχει να κάνει με την τάξη.
Πάνος Γκαργκάνας
Θα ήθελα να πω δυο λόγια για τον συγγραφέα του Εθνικισμός και Μαρξισμός, τον Κρις Χάρμαν. Δεν είναι ένας τυχαίος συγγραφέας. Ο Κρις ήταν ένας από τους πρωταγωνιστές της έκρηξης του 1968. Ήταν τότε στο LSE φοιτητής, μπήκε μέσα στο αντιπολεμικό κίνημα και τη συμπαράσταση στο Βιετνάμ και από εκεί και πέρα ακολούθησε μια ολόκληρη διαδρομή που την αφιέρωσε ουσιαστικά στους αγώνες της εργατικής τάξης και της επαναστατικής αριστεράς.
Στο βιβλίο του Κρις Χάρμαν έχουμε κάποια πολύ βασικά ξεκαθαρίσματα για το πρόβλημα του τι είναι έθνος και τι εθνικισμός που πραγματικά έχουν ταλανίσει την αριστερά σε μεγάλη χρονική διάρκεια, από τις αρχές του 20ου αιώνα μέχρι τις μέρες μας.
Ένα πρώτο πράγμα είναι ότι δεν πρέπει να ψάχνουμε την απάντηση εξετάζοντας το έθνος σαν αντικείμενο του οποίου πρέπει να βρούμε τον ακριβή ορισμό. Χρειάζεται να τοποθετήσουμε το έθνος μέσα στο ιστορικό γίγνεσθαι, μέσα στην κοινωνική διαδικασία. Αυτή είναι η προσπάθεια που έχουν κάνει οι μαρξιστές και που προσπαθεί να συνοψίσει ο Χάρμαν στο βιβλίο του. Είναι πολύτιμη διότι μας δίνει την εικόνα ότι το έθνος είναι σύγχρονος θεσμός δεμένος με την ανάδυση του καπιταλισμού. Κάθε άρχουσα τάξη καταλαβαίνει ότι αν θέλει να έχει ανάπτυξη και άνοδο χρειάζεται ένα εθνικό κέντρο συσσώρευσης. Το έθνος-κράτος είναι βασικός θεσμός για να μπορέσει να αναπτυχθεί η καπιταλιστική συσσώρευση.
Ο καπιταλισμός δεν έχει δημιουργήσει γενικά και αφηρημένα το έθνος-κράτος, έχει δημιουργήσει αλυσίδα από έθνη-κράτη που δεν είναι όλα ίδια αναμεταξύ τους. Έχουν μια ανισόμερη ανάπτυξη. Υπάρχουν έθνη-κράτη που είναι στην κορυφή της ιεραρχίας αυτής και κυριαρχούν στον πλανήτη. Και υπάρχουν έθνη-κράτη που είναι στις κάτω κλίμακες αυτής της ιεραρχίας. Έτσι και αλλιώς ο καπιταλισμός είναι ένα σύστημα τυφλού ανταγωνισμού που ξεκινώντας από την αγορά και την οικονομία απλώνεται σε όλες τις πλευρές της κοινωνικής δραστηριότητας. Ενθαρρύνει τους ανταγωνισμούς που υπάρχουν στα επιμέρους κεφάλαια και σε όλους τους θεσμούς της κοινωνίας. Στρέφει άντρες εναντίον γυναικών, λευκούς εναντίον μαύρων και έθνη εναντίον εθνών. Αν έχουμε αυτή την εικόνα μπορούμε να καταλάβουμε γιατί δεν μας αρκεί ένας αφηρημένος ορισμός του έθνους, αλλά πρέπει να βλέπουμε τη συγκεκριμένη θέση του κάθε έθνους και τους κράτους του, μέσα σε αυτή την ιεραρχία και τις αντιθέσεις στις οποίες βρίσκεται μπλεγμένο.
Αυτή η αντιμετώπιση για μεγάλο χρονικό διάστημα μέχρι και πρόσφατα θεωρήθηκε ξεπερασμένη. Ότι πλέον αυτού του είδους οι αντιθέσεις δεν υπάρχουν, η παγκοσμιοποίηση έχει υποβαθμίσει το ρόλο του έθνους κράτους και επομένως αυτού του είδους τα ζητήματα δεν έχουν μεγάλη σημασία. Δεν είναι σωστή αυτή η εικόνα. Έχουμε την Καταλονία σαν πρόσφατο παράδειγμα, όπου εκατομμύρια βγαίνουν στους δρόμους ξεκινώντας από το αίτημα της ανεξαρτησίας από το Ισπανικό κράτος.
Νομίζω ότι το άλλο βασικό στοιχείο, που δίνει η μαρξιστική αντιμετώπιση και που υπάρχει στο βιβλίο του Χάρμαν, είναι ότι οι ταξικές διαφορές στη σύγχρονη κοινωνία είναι ισχυρότερες από τις εθνικές διαφορές. Αυτό είναι κάτι που πολύ εύκολα ξεχνιέται. Ακόμα και μέσα στην αριστερά επικρατεί η άποψη πως δεν είναι δυνατόν να διαρρήξεις την εθνική ενότητα και πως η τάξη πρέπει να κάνει πίσω απέναντι στο έθνος.
Αυτό είναι καταστροφικό. Όποτε επικράτησαν τέτοιου είδους απόψεις στις ηγεσίες της αριστεράς, διότι δεν είχαν την εμπιστοσύνη ότι η ταξική διαφορά θα υπερκεράσει τον εθνικισμό, πήγαμε πίσω. Αυτή η εμπιστοσύνη είναι πολύτιμη, γιατί έχει αποδειχτεί πολλές φορές στην ιστορία ότι η τάξη είναι ισχυρότερη από το έθνος. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα που δείχνουν ότι τελικά οι ταξικές διαφορές διασπούν την ενότητα του έθνους και ανοίγουν τη δυνατότητα για μια διαφορετική ενότητα ανάμεσα στους από κάτω.
Το δεύτερο βιβλίο έχει ως βασικό του σύνθημα: Οι εργάτες των Βαλκανίων είναι αδέρφια μας. Και αυτό είναι προσπάθεια με μεγάλη διαδρομή, αλλά είναι προσπάθεια ξανά σήμερα. Προφανώς πρέπει να συγκρουστούμε με τους Σκοπιανοφάγους. Και να έχουμε την αυτοπεποίθηση πως με τη δύναμη της εργατικής τάξης μπορούμε να τους ξεπεράσουμε.
Νομίζω ότι και στα δυο βιβλία επιβεβαιώνεται η διαφορά της εικόνας μεταξύ του 1992 και του σήμερα. Τότε όσοι μιλάγαμε για αυτά τα πράγματα ήμασταν μια μικρή μειοψηφία διωκόμενη με την απειλή καταδίκης για εσχάτη προδοσία. Σήμερα δεν ισχύει αυτό. Σήμερα μπορούμε και κουβεντιάζουμε εδώ, ανοιχτά, δημόσια, χωρίς να κινδυνεύουμε ότι στη γωνία περιμένει ο χαφιές για να ειδοποιήσει την εισαγγελία για τα περαιτέρω. Αυτό είναι κατάκτηση και οφείλεται ακριβώς στο ότι η μικρή μειοψηφία που μίλαγε για αυτά τα πράγματα στις αρχές της δεκαετίας του 90 έβαλε τις βάσεις για να πάμε μπροστά. Έχουμε πολύ δουλειά ακόμα να κάνουμε αλλά πιστεύω ότι πατάμε σε καλό έδαφος.