Τα περιεχόμενα του αφιερώματος αναδεικνύουν την πολύπλευρη συνεισφορά του μαρξισμού σε πολλά και διαφορετικά πεδία, όπως οι κοινωνικές επιστήμες, η πολιτική, η φιλοσοφία, το δίκαιο, κλπ.
Το εναρκτήριο άρθρο ανήκει στον Istvan Meszaros, έναν από τους σημαντικότερους εν ζωή μαρξιστές φιλοσόφους, και έχει τίτλο “Ο μαρξικός αναπροσανατολισμός της μεθόδου” (από παραδρομή ο τίτλος έχει λαθεμένα αποδοθεί ως “ο μαρξικός αποπροσανατολισμός της μεθόδου”). Ο Meszaros εξηγεί ότι για να γράψει ο Μαρξ το Κεφάλαιο χρειάστηκε να αμφισβητήσει την μέχρι τότε επιστημονική μέθοδο που ξεκινούσε με αφετηρία την εικόνα της αστικής κοινωνίας για τον εαυτό της, δηλαδή την κοινωνία ως άθροισμα ατόμων, τον χωρισμό κοινωνίας και πολιτικής, την διάκριση μεταξύ παραγωγής και διανομής των προϊόντων, κλπ. Οι αφετηρίες αυτές απέκρυπταν τους δομικούς ανταγωνισμούς της αστικής κοινωνίας και γι' αυτό χρειάστηκε μια ριζικά διαφορετική μέθοδος που ξεκινούσε από τη σκοπιά της εργατικής τάξης και των συμφερόντων της για να δώσει μια γνήσια επιστημονική αποτίμηση της αστικής κοινωνίας. Αυτή υπήρξε και η βασική μεθοδολογική συμβολή του Μαρξ.
Το ζήτημα της σχέσης του μαρξισμού με την ηθική αποτέλεσε αντικείμενο επίθεσης στον μαρξισμό, αλλά και αντιπαράθεσης ανάμεσα στους ίδιους τους υποστηρικτές του. Η Ουτοπία προσφέρει δύο μελέτες που καταπιάνονται με το ζήτημα από διαφορετικές οπτικές. Ο Δημήτρης Σαραφιανός, στο άρθρο του “Από την κριτική του ουρανού στην κριτική της γης: Σκέψεις για μια επαναδιαπραγμάτευση της σχέσης δικαιοσύνης και ηθικής στο έργο του Μαρξ”, επιχειρηματολογεί κατά μιας υπερ-ιστορικής αντίληψης της ηθικής και της δικαιοσύνης (είτε με βάση την ανθρώπινη φύση είτε με βάση την ηθική μιας μελλοντικής κομμουνιστικής κοινωνίας). Η κριτική του Μαρξ στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής δεν βασίζεται στην ηθική ή τη δικαιοσύνη, αλλά στην επιστήμη του ιστορικού υλισμού, λέει ο Σαραφιανός. Από την άλλη, ο Υβόν Κινιού, στο άρθρο του “Η ηθική στον Μαρξ”, ενώ αποδέχεται την επιστημονική (άρα και αποστασιοποιημένη από ηθικές κατηγορίες) βάση της σκέψης του Μαρξ, επιχειρεί να εντοπίσει εκείνες τις ηθικές αξιολογικές κρίσεις που ενυπάρχουν στη σκέψη του. Έτσι, για τον Κινιού η έννοια της εκμετάλλευσης δεν είναι απλά μια επιστημονική έννοια, αλλά και μια κριτική στην εργαλειοποίηση του ανθρώπου που συνεπάγεται ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής. Κατά συνέπεια, ο μαρξισμός αν και επιστημονικός δεν μπορεί να θεωρηθεί ηθικά ή αξιολογικά ουδέτερος.
Στα άλλα άρθρα της Ουτοπίας, ο Δημήτρης Καλτσώνης εξετάζει τις θέσεις του “Μαρξ για το δίκαιο στη σοσιαλιστική κοινωνία”, ο Γιάννης Βαρουφάκης συσχετίζει και αντιπαραθέτει τον μαρξισμό με τις νεοδαρβινικές κοινωνικές θεωρίες στο άρθρο του “Άλλο εξέλιξη, άλλο ιστορία: ένας πρόλογος στη μαρξιστική κριτική των σύγχρονων εξελικτικών θεωριών”, και ο Andre Tosel γράφει για την “Μαρξιστική κριτική της θρησκείας και τον κοινωνικό δεσμό”. Τη σχέση του μαρξισμού με τα ρεύματα της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας αναλύει ο Georges Gastaud στο άρθρο του “Μαρξισμός και αρχαία σοφία”.
Ο Δημήτρης Γρηγορόπουλος στο άρθρο του “Ο Μαρξ για το θέμα της εξουσίας – Κυβερνητική εξουσία και μετασχηματισμός” δίνει θεωρητικά και πολιτικά επιχειρήματα υπέρ μιας “Κυβέρνησης της Αριστεράς” στα πλαίσια του καπιταλισμού, με προϋπόθεση αυτή να λειτουργήσει ως επιτελείο του εργατικού κινήματος που παλεύει για την ανατροπή του. Το άρθρο βρίσκεται στον αντίποδα των θεωρητικών και πολιτικών επιχειρημάτων που εκτίθενται στο τελευταίο τεύχος του περιοδικού Σοσιαλισμός Από τα Κάτω (“Κυβερνήσεις της Αριστεράς;”, Λέανδρος Μπόλαρης).
Τέλος ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου θυμίζει μια συνήθως παραμελημένη όψη του Μαρξ, αυτή του δημοσιογράφου, από την Εφημερίδα του Ρήνου μέχρι τη New York Tribune. Κάποια από τα σημαντικότερα πολιτικά κείμενα του Μαρξ (όπως οι Ταξικοί Αγώνες στη Γαλλία, η 18η Μπρυμέρ, κλπ) πρωτογράφτηκαν για τις στήλες αυτών των εφημερίδων.
Στο παράρτημα του αφιερώματος, η Ουτοπία δημοσιεύει τα προσχέδια μιας απάντησης που σχεδίαζε να στείλει ο Μαρξ σε επιστολή της Ρωσίδας επαναστάτριας Βέρας Ζάσουλιτς. Οι ρώσοι επαναστάτες – και ανάμεσά τους και οι μαρξιστές – ταλανίζονταν από την καθυστέρηση της ρωσικής κοινωνίας και από το ζήτημα του πώς θα την αντιμετώπιζαν. Η παλιά γενιά των επαναστατών αδιαφορούσε για τις κοινωνικές αλλαγές που επέφερε στη Ρωσία η καπιταλιστική ανάπτυξη και η δημιουργία των πρώτων εργατικών στρωμάτων των πόλεων, και έθετε ως προτεραιότητα τις αγροτικές κοινότητες με την πρωτόγονη κοινοκτημοσύνη τους (την ομπτσίνα). Από την άλλη, διάφοροι λαθραναγνώστες του Μαρξ υποστήριζαν ως αναπότρεπτο αποτέλεσμα της καπιταλιστικής ανάπτυξης την βίαιη προλεταριοποίηση των αγροτών και την παθητική αναμονή του “εκσυγχρονισμού” της Ρωσίας στο επίπεδο της Δύσης.
Προσχέδια
Ο Μαρξ δεν απάντησε τελικά ποτέ (παρά μόνο με ελάχιστες γραμμές) στα ερωτήματα της Ζάσουλιτς. Ωστόσο, στα προσχέδια των απαντήσεών του, καθώς και μετέπειτα στον πρόλογο της ρωσικής έκδοσης του Κομμουνιστικού Μανιφέστου, ο Μαρξ έδωσε το περίγραμμα μιας υλιστικής και βαθιά αντι-ντετερμινιστικής απάντησης: οι διαφορετικοί τρόποι παραγωγής δεν αποτελούν υποχρεωτικούς σταθμούς για το τρένο της ανθρώπινης ιστορίας που κινείται δήθεν πάνω σε σιδερένιες ράγες. Η ρωσική ομπτσίνα θα μπορούσε να διασωθεί και να αποτελέσει τη βάση μιας μελλοντικής κομμουνιστικής κοινοκτημοσύνης. Αλλά προϋπόθεση γι' αυτό θα ήταν η ρωσική επανάσταση να γίνει το σύνθημα μιας προλεταριακής επανάστασης στη Δύση.
Στο τμήμα των βιβλιοκριτικών, ο Ευτύχης Μπιτσάκης παρουσιάζει την πρόσφατη έκδοση του Μαρξιστικού Βιβλιοπωλείου με τα κείμενα του Φρήντριχ Ένγκελς “Ο ρόλος της εργασίας στην εξανθρώπιση του πιθήκου” και του Κρις Χάρμαν “Ο Ένγκελς και η καταγωγής της ανθρώπινης κοινωνίας”. Όπως καταλήγει χαρακτηριστικά ο Μπιτσάκης: “Το σύντομο δοκίμιο του Harman, όπως και η πλούσια, απαλλαγμένη από τον νεκρό δογματισμό, σημερινή μαρξιστική φιλοσοφική παραγωγή, διαψεύδουν τις αντιμαρξιστικές Κασσάνδρες, όπως και τους ιδιόμορφους υποστηρικτές της κομμουνιστικής προοπτικής κατά τους οποίους ο μαρξισμός είναι νεκρός”.
Το αφιέρωμα της Ουτοπίας είναι άλλη μια απόδειξη ότι ο μαρξισμός είναι ζωντανός και γονιμοποιεί όσο ποτέ άλλοτε πλατιά θεωρητικά πεδία, καθώς και τα ζωντανά κινήματα που παλεύουν για την κοινωνική αλλαγή.