Ο Αρης Βελουχιώτης, ο “πρωτοκαπετάνιος” του ΕΛΑΣ ήταν και παραμένει η εμβληματική φυσιογνωμία αυτού του μεγάλου κινήματος. Θα ξέφευγε κατά πολύ από το σκοπό αυτού του σημειώματος η ανάλυση του τρόπου με τον οποίο το ΠΑΣΟΚ χειρίστηκε τη μνήμη της ΕΑΜικής Αντίστασης και τον ίδιο τον Αρη Βελουχιώτη. Όπως και να έχει η επανακυκλοφορία αυτού του ντοκιμαντέρ από τη New Star Productions μόνο επιδοκιμασία μπορεί να προκαλέσει, για μια σειρά λόγους.
Στη μεταπολίτευση και στα χρόνια που ακολούθησαν μια ολόκληρη νέα γενιά αγωνιστών ανακάλυπτε την ιστορία της Αντίστασης. Ενα τέτοιο ντοκιμαντέρ, που γυρίστηκε για να τιμήσει την επέτειο των σαράντα χρόνων από την ίδρυση του ΕΑΜ, το Σεπτέμβρη του 1941, θα ήταν αδιανόητο στις συνθήκες της δεκαετίας του '50 ή του '60. Από τότε έχουν περάσει δεκαετίες και η ιστορία χρειάζεται να γίνει γνωστή ξανά, παρά τον όγκο των βιβλίων, των αφιερωμάτων, των επιστημονικών συνεδρίων.
Οταν ο εκπρόσωπος του ΛΑΟΣ τολμάει να επιτεθεί στις φοιτητικές καταλήψεις με την απειλή ότι “Οι κομμουνιστές παίζουν με τη φωτιά. Οσάκις το αποτόλμησαν στο παρελθόν, η ιστορία τιμώρησε τις μεθοδεύσεις και τις πρακτικές τους”, είναι καιρός να μάθουμε και να ξαναμάθουμε τι πραγματικά έγινε στην δεκαετία του '40 και ποιος ήταν ποιος.
Καταρχήν το ντοκιμαντέρ είναι λοιπόν ένα χρονικό της Αντίστασης, των βασικών σταθμών της και των πιο κρίσιμων καμπών της. Το χρονικό ζωντανεύει με την αφήγηση αγωνιστών που τα ονόματά τους σήμερα μπορεί να μην λένε πολλά στους μη-”γνώστες”, αλλά ήταν σημαντικοί ο καθένας με τον τρόπο του. Σύντροφοι και συμπολεμιστές του Βελουχιώτη όπως ο “Περικλής” Γ. Χουλιάρας, καπετάνιοι του ΕΛΑΣ όπως ο Μπουκουβάλας, “απλοί” ΕΛΑΣίτες όπως ο “Δημητρός” που βρέθηκαν δίπλα στο Βελουχιώτη στο φοβερό του τέλος. Στελέχη του ΚΚΕ όπως ο Θανάσης Χατζής, γραμματέας μέχρι το καλοκαίρι του 1944 του ΕΑΜ που μας έχει αφήσει ένα σημαντικό τετράτομο έργο με τον εύστοχο τίτλο “Η Νικηφόρα Επανάσταση που Χάθηκε”.
Ακόμα και ο βρετανός ταξίαρχος Εντι Μάγιερς, που ήταν ο πρώτος επικεφαλής της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής στην Ελλάδα και ο Χανς Ρούντφουκς, επικεφαλής του 2ου Γραφείου της μεραρχίας “Εντελβάις” στην Ηπειρο που είχε να πει μερικά πολύ ενδιαφέροντα πράγματα για τις δοσοληψίες του Ζέρβα με τη Βέρμαχτ. Όλες αυτές οι μαρτυρίες, στις οποίες παρεμβάλλεται η ιστορική αφήγηση, ντύνονται από πλούσιο κινηματογραφικό και φωτογραφικό υλικό που από μόνο του και πολύτιμο είναι και συγκινητικό.
Όμως, το ντοκιμαντέρ κάνει κάτι παραπάνω. Μιλάει για τις επιλογές που οδήγησαν το κίνημα στην ήττα. Ξεκινάει από το “τέλος”, από την Συμφωνία της Βάρκιζας, τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ και την άρνηση του Βελουχιώτη, παρόλο που υπέγραψε τη διαταγή παράδοσης των όπλων, να ακολουθήσει τον ίδιο δρόμο και να γίνει “πρόεδρος του συνδέσμου εφεδροελασιτών” όπως ήταν η εντολή της ηγεσίας.
Μετά η αφήγηση γυρίζει προς τα πίσω, καταγράφοντας έναν έναν τους συμβιβασμούς που έφεραν την Βάρκιζα: την ένταξη στο Συμμαχικό Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, το “Εθνικό Συμβόλαιο” του Λιβάνου, τις Συμφωνίες της Καζέρτας, την ήττα στο Δεκέμβρη.
Ο Βελουχιώτης δυσανασχετούσε με τους συμβιβασμούς, όπως χιλιάδες άλλοι αγωνιστές. Η αδυναμία του ήταν ότι δεν είχε καμιά εξήγηση για την αιτία τους. Κι η τραγωδία του ότι περίμενε πως η ηγεσία του ΚΚΕ θα άλλαζε ξαφνικά γραμμή όταν το τιμόνι θα έπαιρνε ξανά στα χέρια του “Ο Αρχηγός”, ο Νίκος Ζαχαριάδης. Αποκηρυγμένος από το κόμμα του, κυνηγημένος από τις παρακρατικές συμμορίες και τα αποσπάσματα της Εθνοφυλακής, αυτοκτόνησε μετά από μάχη στις 16 Ιούνη του 1945.
Είναι πρόκληση εξήντα έξι χρόνια μετά, η ηγεσία του ΚΚΕ στο Β' Τόμο της ιστορίας του κόμματος, να αποκαθιστά μετά τυμπανοκρουσιών πολιτικά και κομματικά τον Ζαχαριάδη ως γραμματέα του κόμματος και για τον Βελουχιώτη να επιφυλάσσει μια μικρόπρεπη αναφορά στη συνεισφορά του με παρατηρήσεις για την “απειθαρχία” του. Αντε μετά να πείσουν ότι δεν θα είναι πρόθυμοι να υπερασπίσουν νέες Βάρκιζες όπως το ίνδαλμά τους.