Ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από τη Γαλλία, το φάντασμα του Μάη του 1968. Με την εξέγερση της νεολαίας να κλιμακώνεται, η εφημερίδα Financial Times, διαπιστώνει ότι «οι γαλλικές κυβερνήσεις φοβούνται από παλιά τις φοιτητικές κινητοποιήσεις, που μπορούν να φουντώσουν απρόβλεπτα και να στρέψουν γρήγορα την κοινή γνώμη υπέρ τους. Το 1968, μια φοιτητική εξέγερση έγινε το έναυσμα για πανεθνικές απεργίες».
Αξίζει να θυμηθούμε τον Μάη του ΄68 και το υπόβαθρο που οδήγησε σε αυτή την έκρηξη.
Όταν στα τέλη Μάρτη του 1968 μερικές εκατοντάδες φοιτητές και φοιτήτριες καταλάμβαναν κτίρια του πανεπιστημίου της Ναντέρ -σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την καταστολή μιας σχετικά μικρής διαδήλωσης ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ- η κυβέρνηση του προέδρου Ντε Γκολ ένιωθε αρκετά ισχυρή να στείλει τα ΜΑΤ να τους ξυλοφορτώσουν. Η Ναντέρ είχε «παρελθόν» στις κινητοποιήσεις: ένα χρόνο πριν, το ζήτημα ήταν η απαγόρευση στις φοιτήτριες να δέχονται φοιτητές στην εστία τους. Αλλά η δεξιά κυβέρνηση και μαζί όλοι οι περισπούδαστοι σχολιαστές θεωρούσαν ότι τέτοιες «μειοψηφίες» ήταν απομονωμένες και έκαναν απλά θόρυβο για περιθωριακά ζητήματα.
Στις αρχές του Μάη η Λε Μοντ, μια από τις μεγάλες εφημερίδες, κυκλοφορούσε με ένα σχόλιο που ισχυριζόταν ότι «η Γαλλία βαριέται». Ήταν ένας πολύ επιφανειακός ισχυρισμός. Δεν είχε περάσει και πολύς καιρός από τότε που ένα ολόκληρο κίνημα συγκρουόταν με τον βάρβαρο πόλεμο του γαλλικού ιμπεριαλισμού στην Αλγερία. Τότε άρχισε να διαμορφώνεται η μαγιά των επαναστατικών οργανώσεων και τάσεων στα πανεπιστήμια και τη νεολαία που θα έπαιζαν πρωταγωνιστικό ρόλο στις μάχες του Μάη.
Ούτε η εργατική τάξη «βαριόταν». Από το 1966 οι απεργίες πολλαπλασιάζονταν, σημειώνονται μέχρι και καταλήψεις χώρων δουλειάς, και οι συνδικαλιστικές ηγεσίες προσπαθούσαν να εκτονώσουν τις μαχητικές διαθέσεις με συμβολικές κινητοποιήσεις διαμαρτυρίας: «προειδοποιητικές», «κυλιόμενες» απεργίες «διαμαρτυρίας». Όμως, κάθε τέτοια μάχη άφηνε πίσω της «κρατούμενα» και πρόσθετε νέο εύφλεκτο υλικό.
Η αλυσίδα των γεγονότων που οδήγησαν στην έκρηξη ξεκίνησε την πρώτη βδομάδα του Μάη, με φοιτητικές διαδηλώσεις ενάντια στις διώξεις εις βάρος πρωταγωνιστών του κινήματος στη Ναντέρ και την καταστολή των φοιτητικών κινητοποιήσεων στη Σορβόννη. Tη νύχτα 10 με 11 Μάη, χιλιάδες φοιτητές συγκρούονταν για ώρες με την αστυνομία στο Καρτιέ Λατέν του Παρισιού. Η «νύχτα των οδοφραγμάτων» έγινε ο πυροδότης αυτού που κρυβόταν κάτω από τη «βαρεμάρα» και την «απάθεια»: της συσσωρευμένης οργής της εργατικής τάξης.
Οι ηγεσίες των συνδικάτων αποφάσισαν να καλέσουν μια 24ωρη απεργία στις 13 Μάη σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την αστυνομική βία. Εκείνη τη μέρα 10 εκατομμύρια εργάτες/ριες κατέβηκαν σε απεργία. Αυτός ο αριθμός ήταν τέσσερις φορές μεγαλύτερος από το σύνολο των συνδικαλισμένων εργατών στη Γαλλία. Η διαδήλωση στο Παρίσι –σχεδόν ένα εκατομμύριο κατέβηκε στο δρόμο– ήταν η μεγαλύτερη από την Απελευθέρωση του 1944.
Απεργία διαρκείας
Στις 14 Μάη οι εργάτες στη Σιντ-Αβιασιόν στη Νάντη κατέβηκαν σε απεργία διαρκείας. Κατέλαβαν το εργοστάσιο και κλείδωσαν τον διευθυντή στο γραφείο του και τον υποχρέωσαν να ακούει ξανά και ξανά τη Διεθνή στη διαπασών. Την επόμενη μέρα καταλήφθηκε η Ρενό-Κλεόν και στις 16 του μηνός η απεργία και οι καταλήψεις απλώθηκαν σε όλα τα εργοστάσια της Ρενό.
Όπως θυμόταν αργότερα ένας εργάτης στη Ρενό Μπιγιανκούρ: «Περίπου 25.000 εργάτες απεργούσαν στο εργοστάσιό μας. Η Ρενό Μπιγιανκούρ είχε τη μεγαλύτερη συγκέντρωση εργατών. Γι’ αυτό το λόγο η απεργία εκεί ήταν τόσο σημαντική. Ο πρόεδρος Ντε Γκολ αναγκάστηκε να επιστρέψει άρον άρον από την επίσημη επίσκεψή του στη Ρουμανία εξαιτίας της κατάληψής μας. Ο Ζορζ Πομπιντού, ο πρωθυπουργός, σχολίασε μόλις έμαθε τα νέα: ‘Τώρα το πράγμα σοβαρεύει’». Στις 20 Μάη απεργούσαν εννιά εκατομμύρια. Και όχι μόνο η βιομηχανική εργατική τάξη. Οι χορεύτριες στα Φολί Μπερζέρ, ποδοσφαιριστές, δημοσιογράφοι, εμποροϋπάλληλοι.
O Μορίς Γκριμό, διοικητής της Αστυνομίας στο Παρίσι το Μάη του 1968, είκοσι χρόνια μετά θυμόταν: «Ο πραγματικός κίνδυνος εμφανίστηκε όταν πήραν μέρος οι εργάτες. Tότε φανερώθηκε καθαρά το εύθραυστο του κράτους. Η αστυνομία μπορούσε να διαλύσει δέκα και είκοσι οδοφράγματα, αλλά δεν μπορούσε να ανακαταλάβει εκατό ή πεντακόσια εργοστάσια, πολυκαταστήματα, τράπεζες ή σιδηροδρομικούς σταθμούς. Και πολύ περισσότερο να τα κάνει να δουλέψουν ξανά».
Στις 24 Μάη ο Ντε Γκολ βγήκε στην τηλεόραση να κάνει διάγγελμα, που κατέληξε σε υστερικές αναφορές στον κίνδυνο εμφυλίου πολέμου. Ο Ντε Γκολ είχε περάσει με επιτυχία τις φουρτούνες ενός Παγκοσμίου Πολέμου, της κρίσης της Αλγερίας, είχε γίνει πρόεδρος το 1958 με απέραντες υπερεξουσίες. Κι όμως, όπως είχε εξομολογηθεί στον Πομπιντού: «Για πρώτη φορά διστάζω». Αντί να τρομοκρατήσει με το διάγγελμα, κατάφερε να πυροδοτήσει νέο κύκλο διαδηλώσεων που απλώθηκαν σε περίπου 500 πόλεις.
Στις 25-26 Μάη η CGT (η συνομοσπονδία που ελεγχόταν από το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα) υπέγραψε τις Συμφωνίες της Γκρενέλ με την κυβέρνηση και τον γαλλικό ΣΕΒ. Πρόβλεπαν 30% αυξήσεις στον κατώτατο μισθό, που μεταφραζόταν σε μια γενική αύξηση των μισθών κατά 10%. Οι συνδικαλιστικές ηγεσίες (και οι κομματικές) πανηγύριζαν: μια μεγάλη νίκη! Τα στελέχη τους ξεχύθηκαν στα εργοστάσια να πείσουν για έγκριση των συμφωνιών και επιστροφή στη δουλειά. Πήγαν και αρχικά εισέπραξαν τη μια απόρριψη μετά την άλλη.
«Όλα έχουν γαμηθεί»
Στις 29 του μηνός ο Ντε Γκολ εξαφανίστηκε από το Παρίσι και σύντομα μαθεύτηκε ότι πήγε στην Γερμανία, στην έδρα των γαλλικών τμημάτων του ΝΑΤΟ. Ο στρατηγός Μασού («ήρωας» των αποικιακών πολέμων σε Βιετνάμ και Αλγερία) τον υποδέχτηκε και σύμφωνα με την περιγραφή του ο άλλοτε αγέρωχος πρόεδρος του είπε: «Όλα έχουν γαμηθεί. Οι κομμουνιστές έχουν παραλύσει τη χώρα. Δεν ελέγχω τίποτα».
‘Ομως, την επόμενη μέρα ο Ντε Γκολ ανακοίνωσε ότι «τη λύση θα τη δώσει ο λαός» σε εκλογές. Αλλά πρώτα έπρεπε να επανέλθει η «ομαλότητα». Ο «λαός της δεξιάς» άρχισε να βγαίνει στο δρόμο.
Η ηγεσία του Γαλλικού ΚΚ υπέκυψε στο δίλημμα που είχε βάλει ο Ντε Γκολ, Στις 29 Μάη οι εκατοντάδες χιλιάδες διαδηλωτές/τριες φώναζαν «Αντίο Ντε Γκολ». Όμως, για την ηγεσία του ΓΚΚ αυτή η προοπτική, η παραίτηση του Προέδρου από την πίεση της γενικής απεργίας, ήταν «τυχοδιωκτισμός». Τη λύση θα έδιναν οι κάλπες, σε συνθήκες ηρεμίας, όχι απεργιών. Η επαναστατική Αριστερά ήταν πολύ μικρή και άπειρη για να προσφέρει εναλλακτική ηγεσία απέναντι σε αυτή την προοπτική. Οι απεργίες σταμάτησαν, η ώρα της κάλπης ήρθε κι ο Ντε Γκολ νίκησε. Μια επαναστατική ευκαιρία είχε χαθεί.
Όμως, τίποτα δεν ήταν το ίδιο μετά. Ο Μάης του ’68 ξανάφερε μετά από μισό αιώνα την προοπτική της επανάστασης σε όλο τον πλανήτη. Η Γαλλία λειτούργησε σαν έμπνευση για όλο τον κόσμο, η φλόγα άρχισε να απλώνεται σε όλες τις χώρες. Η «κοινή λογική» έλεγε μέχρι τότε ότι η επανάσταση ανήκει στο παρελθόν τουλάχιστον όσον αφορά τον ανεπτυγμένο καπιταλισμό. Όμως, τώρα η προοπτική της ανατροπής του συστήματος έμπαινε μέσα στα εργοστάσια και τους χώρους δουλειάς.
Την επόμενη χρονιά, στη διάρκεια του «καυτού φθινοπώρου» των απεργιών στην Ιταλία οι εργάτες στη Φιατ στο Τορίνο διαδήλωναν μέσα στο εργοστάσιο φωνάζοντας «Ανιέλι, η Ινδοκίνα βρίσκεται εδώ». Στην Επανάσταση των Γαρυφάλλων στην Πορτογαλία το 1974 χιλιάδες εργάτες της Λισαβώνας διαδήλωναν μαζί με εξεγερμένους ένοπλους φαντάρους πίσω από ένα πανό με το σύνθημα «ενάντια στο ΝΑΤΟ και τον καπιταλισμό».
Οι φοιτητές ανακάλυψαν ξανά την εργατική τάξη σαν τη δύναμη που μπορεί να αλλάξει συθέμελα την κοινωνία. Το σύνθημα στο πανό των φοιτητών της Σορβόννης που έφτασαν στη Ρενό Μπιγιανκούρ όταν ξεκίνησε η κατάληψη του εργοστασίου έγινε οδηγός για χιλιάδες από τη Γαλλία μέχρι την Αμερική ακόμα και τις χώρες του υποτιθέμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού» που ζούσαν τους δικούς τους Μάηδες: «Ο πυρσός πρέπει να περάσει από τα αδύνατα χέρια των φοιτητών στα δυνατά χέρια της εργατικής τάξης».
Η έκρηξη που σάρωσε όλη την κοινωνία έφερε τεράστια αλλαγή στις ιδέες. «Ό,τι μέχρι τότε έμοιαζε σταθερό διαλυόταν στον αέρα» όπως είχε γράψει ο Μαρξ στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο. Το ’68 ήταν μια έκρηξη ριζοσπαστικοποίησης. Σήμανε το σπάσιμο των ρατσιστικών στερεότυπων, όλων των διακρίσεων και όλων των ταμπού που καλλιεργεί συστηματικά η άρχουσα τάξη για να διασπάσει την εργατική τάξη: από τη σεξουαλική απελευθέρωση μέχρι τις αλλαγές που έφερε στην εκπαίδευση, στην καλλιτεχνική έκφραση, την προσωπική εμφάνιση, τον «ιερό» θεσμό της οικογένειας. Ο Μάης εξακολουθεί να είναι μια πηγή ιδεολογικής αμφισβήτησης που στοιχειώνει τους καπιταλιστές.
Μέσα στη φωτιά της εξέγερσης του Μάη, αναδείχθηκαν για πρώτη φορά μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο μαζικές οργανώσεις της επαναστατικής Αριστεράς που προσπάθησαν να δώσουν προοπτική κόντρα στους συμβιβασμούς της ρεφορμιστικής Αριστεράς. Η επαναστατική Αριστερά του σήμερα έχει μια ολόκληρη εμπειρία, που τότε έλειπε, σε συνθήκες που η σταθερότητα του συστήματος έχει τιναχτεί στον αέρα. Να τη δυναμώσουμε για να είναι οι νέοι Μάηδες νικηφόροι.