Κι όμως, η ιδέα αυτή φέρνει πάνω της την σκουριά ενός αιώνα κυριαρχίας δύο πολιτικών και ιδεολογικών ρευμάτων που τη συκοφάντησαν, της σοσιαλδημοκρατίας και του σταλινισμού. Για πάνω από εκατό χρόνια, τα ρεύματα αυτά ηγεμόνευσαν στους κόλπους του εργατικού και σοσιαλιστικού κινήματος και μετέτρεψαν την σοσιαλιστική ιδέα σε μια «Δευτέρα Παρουσία» που καμία σχέση δεν είχε με την καθημερινότητα της δράσης τους. Η μεν σοσιαλδημοκρατία κρατούσε τη σοσιαλιστική ιδεολογία μόνο για τους πρωτομαγιάτικους λόγους των ηγετών της, ενώ παράλληλα συμβιβαζόταν με τον καπιταλισμό. Ο δε σταλινισμός χρησιμοποιούσε τα τσιτάτα των επαναστατών σοσιαλιστών για να αποκρύψει την εκμετάλλευση των εργατών στα καθεστώτα όπου τα σταλινικά κόμματα βρέθηκαν στην εξουσία.
Πολλοί αγωνιστές της Αριστεράς και των κινημάτων, αντιδρώντας σε αυτή την κατάσταση, ελκύονται από την προοπτική της «άμεσης δράσης» για την αλλαγή του κόσμου όχι σε κάποιο μακρινό μέλλον, αλλά στο «εδώ και τώρα». Η επιλογή αυτή έχει συνέπειες τόσο στα περιεχόμενα δράσης, όσο και στον τρόπο οργάνωσης: ένα αυτοδιαχειριζόμενο πάρκο είναι έτσι σημαντικότερο από μια «οικονομίστικη» απεργία, γιατί δίνει πιο απτά την εικόνα μιας διαφορετικής κοινωνίας. Η ίδια η οργάνωση της Αριστεράς πρέπει, σύμφωνα με αυτή την άποψη, να αποτελεί πρόπλασμα της απελευθερωτικής κοινωνίας για την οποία παλεύουμε, και το ίδιο ισχύει και για τον τρόπο ζωής των αγωνιστών της.
Το πρόβλημα με αυτές τις απόψεις δεν είναι το πόσο πολύ επιχειρούν να συγκρουστούν με τη σοσιαλδημοκρατία και το σταλινισμό, αλλά - αντίθετα - το γεγονός ότι συμμερίζονται μαζί τους μια βασική αρχή, ότι δηλαδή η εργατική τάξη στο σύνολό της δεν μπορεί να αποτελέσει το υποκείμενο της κοινωνικής αλλαγής. Εκεί που η σοσιαλδημοκρατία βλέπει μονάχα μια δεξαμενή ψηφοφόρων και ο σταλινισμός ένα παθητικό υποστήριγμα του κόμματος, οι απόψεις αυτές βλέπουν στην εργατική τάξη μια αλλοτριωμένη μάζα που έχει ανάγκη μια μειοψηφία φωτισμένων πνευμάτων να της δείξει το μέλλον της απελευθέρωσής της. Υπάρχει προφανώς μια αντίφαση ανάμεσα στη μαρξιστική αρχή ότι «η απελευθέρωση της εργατικής τάξης είναι έργο της ίδιας» και στη διαπίστωση ότι «σε κάθε κοινωνία οι κυρίαρχες ιδέες είναι οι ιδέες της κυρίαρχης τάξης». Αλλά ο τρόπος να λυθεί αυτή η αντίφαση δεν είναι οι μειοψηφίες που ξεκινούν να χτίζουν απελευθερωμένες νησίδες στο σήμερα.
Εργατικοί αγώνες
Το πρόπλασμα της μελλοντικής σοσιαλιστικής κοινωνίας βρίσκεται αλλού: στους σημερινούς αγώνες της εργατικής τάξης, που ξεκινάνε με αφετηρία την βελτίωση των όρων ζωής της και την διατήρηση των κατακτήσεών της, και φτάνουν μέχρι την διεκδίκηση ενός άλλου κόσμου. Είναι μέσα στις απεργίες, στις διαδηλώσεις, στις δράσεις του εργατικού κινήματος που βλέπουμε ψήγματα της κοινωνίας για την οποία παλεύουμε: στην αλληλεγγύη ενάντια στην απόλυση ενός συναδέλφου βλέπουμε τη συλλογικότητα της τάξης που μπορεί να πάρει στα χέρια της τον έλεγχο ολόκληρης της κοινωνίας, στην κοινή μάχη ντόπιων και μεταναστών ενάντια στα αστυνομικά πογκρόμ διακρίνουμε έναν μελλοντικό κόσμο χωρίς ρατσιστική καταπίεση, κλπ.
Η εργατική τάξη μπορεί να μην είναι διαρκώς σε κίνηση και άρα αυτό να δημιουργεί προβλήματα «ανυπομονησίας» στα πιο πρωτοπόρα κομμάτια, αλλά η τάση της προς τη συλλογική αντίσταση είναι ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο που δεν αφορά μόνον κάποιες ανήσυχες μειοψηφίες.
Στον φετινό Μαρξισμό 2010 στο Λονδίνο, ο Τζον Χολογουέι έφερε σαν το καλύτερο παράδειγμα του κινήματος στην Ελλάδα το αυτοδιαχειριζόμενο πάρκο των Εξαρχείων. Η αλήθεια είναι ότι το κίνημα στην Ελλάδα έχει να επιδείξει πολύ πιο προχωρημένα παραδείγματα της αυτενέργειας των από κάτω από ένα γκρίζο πάρκινκ που η πρωτοβουλία των κατοίκων μιας περιοχής μετέτρεψε σε ένα όμορφο πάρκο.
Ένα παράδειγμα: οι εργαζόμενοι στον Ελεύθερο Τύπο δεν είχαν τη φήμη του αριστερού, του αντιεξουσιαστή ή του επαναστάτη. Δεν ήταν καν συνδικαλισμένοι. Κι όμως όταν αντιμετώπισαν την απόφαση της Αγγελοπούλου να κλείσει την εφημερίδα και να τους πετάξει στο δρόμο, κατέλαβαν τον χώρο εργασίας τους και αποφάσισαν, σαν κομμάτι του αγώνα τους, να συνεχίσουν την έκδοσή της χωρίς αφεντικά. Στην κατάληψη του Ελεύθερου Τύπου είδαμε στο σήμερα - έστω και για λίγο - μια εικόνα της μελλοντικής κοινωνίας για την οποία παλεύουμε, με την ίδια την εργατική τάξη - όχι την πρωτοπορία της - να παίρνει τον έλεγχο των μέσων παραγωγής και να τα διαχειρίζεται για το συμφέρον της και το συμφέρον ολόκληρης της κοινωνίας.
Ανάλογες εμπειρίες έχουμε και στα ζητήματα της καταπίεσης και της καταστολής: οι εναερίτες της ΔΕΗ ξεσήκωσαν τις γενικές απεργίες για το ασφαλιστικό σκαρφαλώνοντας με τα εργαλεία και τα ρούχα της δουλειάς τους και απενεργοποιώντας τις κάμερες που κατέγραφαν την απεργιακή συγκέντρωση.
Αν ξεκαθαρίσουμε ότι η ίδια η εργατική τάξη στην κίνησή της είναι αυτή που προδιαγράφει μια διαφορετική κοινωνία σε σύγκρουση με τον καπιταλισμό, τότε μπορούμε να αντιμετωπίσουμε και τα ζητήματα του πώς πρέπει να είναι οργανωμένη η Αριστερά. Η οργάνωση της Αριστεράς δεν αποτελεί πρόπλασμα της μελλοντικής σοσιαλιστικής κοινωνίας, γιατί απλούστατα δεν είναι η Αριστερά που θα αποφασίσει πώς θα είναι η μελλοντική κοινωνία οργανωμένη. Δεν φτιάχνουμε συνταγές για τις κουζίνες του μέλλοντος, ούτε φαλανστήρια σαν κι αυτά που έπλαθαν οι ουτοπικοί σοσιαλιστές πίσω στην νηπιακή ηλικία του εργατικού κινήματος. Η οργάνωση της Αριστεράς λογοδοτεί στις ανάγκες της ταξικής πάλης όπως αυτή ξεδιπλώνεται σήμερα, έχοντας απέναντί μας τα αφεντικά σε θέση ισχύος, το αστικό κράτος και τους μηχανισμούς του, την κυρίαρχη ιδεολογία που επηρεάζει ανθρώπους της δικής μας πλευράς και ούτω καθεξής.
Αυταπάτη
Για όλους αυτούς τους λόγους, είναι ψέμα και αυταπάτη να θέτουμε σαν στόχο να αναπαράγουμε την μελλοντική κοινωνία (έστω και ως πρόπλασμα) στους κόλπους μιας επαναστατικής οργάνωσης στο σήμερα. Όποιος το επιχειρήσει θα καταλήξει να αναπαράγει στο εσωτερικό της Αριστεράς την πολυσυλλεκτικότητα της σοσιαλδημοκρατίας, και τίποτα παραπάνω. Τουναντίον, αυτό που χρειαζόμαστε σήμερα είναι οργανώσεις που να συσπειρώνουν τα πιο πρωτοπόρα κομμάτια της εργατικής τάξης και να τους προσφέρουν την απαραίτητη συλλογικότητα ώστε να κερδίσουν οργανωμένα στην επαναστατική προοπτική την πλειοψηφία της τάξης στις καθημερινές μάχες του σήμερα.
Ο Τόνι Κλιφ συνήθιζε να λέει ότι ο Μικελάντζελο, για να φιλοτεχνήσει ένα όμορφο άγαλμα του Δαβίδ, δεν χρησιμοποιούσε ένα όμορφο σφυρί ή ένα όμορφο καλέμι. Στην αναλογία αυτή, η Αριστερά και το επαναστατικό κόμμα δεν αντιστοιχούν ούτε στον Μικελάντζελο ούτε στο άγαλμα του Δαβίδ, αλλά στο σφυρί και στο καλέμι. Η εργατική τάξη περνώντας μέσα από το καμίνι της επανάστασης θα δημιουργήσει η ίδια τους θεσμούς και την ηθική της δικής της κοινωνίας, οπλισμένη με την αυτενέργεια και τη δημιουργικότητα των εκατομμυρίων ανθρώπων που θα έχουν μπει στη μάχη και την πολιτική συνειδητοποίηση. Η Αριστερά έχει να βοηθήσει οργανικά αυτή τη διεργασία και όχι να την υποκαταστήσει, όσο καλές και αν είναι οι προθέσεις των πρωτοπόρων αγωνιστών της.
Μήπως αυτή η αντίληψη είναι εργαλειακή και φτάνει να αποσυνδέει τη δράση στο σήμερα από το σοσιαλιστικό μέλλον που φαντάζει πολύ μακρινό; Μήπως έτσι επιστρέφουμε ξανά στα αμαρτήματα της σοσιαλδημοκρατίας και του σταλινισμού;
Για τους επαναστάτες μαρξιστές, η επαναστατική οργάνωση δεν είναι ένα έτοιμο εργαλείο που η εργατική τάξη μπορεί ανά πάσα στιγμή να χρησιμοποιήσει στην πάλη της. Αυτή ήταν η αντίληψη επαναστατών όπως ο Μπορντίγκα, που αντιμετώπιζαν το επαναστατικό κόμμα ως κάτι που οικοδομείται έξω από τις εμπειρίες της τάξης, για να το ανακαλύψει αυτή στη συνέχεια όταν απογοητευτεί από τους ρεφορμιστές. Γι΄ αυτό, το επαναστατικό κόμμα έπρεπε να είναι ηθικά άσπιλο, να μην συμμετέχει στους αστικούς θεσμούς (κοινοβούλιο, συνδικάτα) και ούτω καθεξής.
Σε αντίθεση με τέτοιου είδους απόψεις, το επαναστατικό κόμμα είναι κομμάτι της τάξης, σε στενή διαλεκτική σύνδεση μ΄ αυτή και το επίπεδο συνείδησής της. Μια Αριστερά που θέλει να είναι επαναστατική συγκεντρώνει ταυτόχρονα δύο στοιχεία: αποτελεί τη συλλογική μνήμη των καλύτερων εμπειριών της τάξης, την ίδια στιγμή που εγκολπώνεται τις καινούργιες πρωτοπορίες που η πάλη ενάντια στον καπιταλισμό δημιουργεί. Έτσι, δεν είναι μόνο η τάξη, αλλά και το ίδιο το κόμμα που συνδέεται διαλεκτικά με την κοινωνία που θέλουμε να χτίσουμε.
Όσο πιο δυνατό είναι το εργατικό κίνημα, όσο πιο ριζωμένη και αποτελεσματική είναι η επαναστατική του πτέρυγα, τόσο περισσότερο θα ζωντανεύει όχι σαν ένα μελλοντικό όραμα, αλλά σαν μια πραγματικότητα στους αγώνες του σήμερα η σοσιαλιστική προοπτική και η κοινωνία για την οποία παλεύουμε.