Οι σκηνές από την κλασσική ταινία του Σεργκέι Αϊζενστάιν «Οκτώβρης» με το καταδρομικό Αβρόρα να δίνει το σύνθημα με μια κανονιά και χιλιάδες φαντάρους και εργάτες να κάνουν έφοδο στα Χειμερινά Ανάκτορα, έχουν ταυτιστεί στη συλλογική μνήμη με την Επανάσταση του Οκτώβρη. Γι’ αυτό μέχρι και σήμερα, οι κάθε λογής πολέμιοι της επαναστατικής ανατροπής του καπιταλισμού ειρωνεύονται όσους «ονειρεύονται εφόδους στα Χειμερινά Ανάκτορα».
Στην πραγματικότητα, η έφοδος στα Χειμερινά Ανάκτορα όπου είχε εγκατασταθεί η Προσωρινή Κυβέρνηση του Κερένσκι, δεν είχε τις διαστάσεις που τις απέδωσε ο μεγάλος σκηνοθέτης. Την νύχτα της 6 προς 7 Νοέμβρη (24 με 25 Οκτώβρη με το παλιό ημερολόγιο), στρατιωτικές μονάδες της φρουράς της Πετρούπολης και αποσπάσματα της Κόκκινης Φρουράς από τα εργοστάσια καταλάμβαναν ένα προς ένα τα κυβερνητικά κτίρια χωρίς ιδιαίτερη αντίσταση.
Εκείνη την ώρα το Δεύτερο Πανρωσικό Συνέδριο των Σοβιέτ ξεκινούσε τις εργασίες του. Οι φαντάροι και οι κοκκινοφρουροί που ανέτρεπαν την προσωρινή κυβέρνηση κινούνταν σύμφωνα με τις διαταγές της Στρατιωτικής Επαναστατικής Επιτροπής του Σοβιέτ της Πετρούπολης, με επικεφαλής τον πρόεδρό του, Λέοντα Τρότσκι. Πήραν την εξουσία από τους αστούς για να την παραδώσουν στο Συνέδριο των Σοβιέτ.
Για να καταλάβουμε πώς φτάσαμε στον Οκτώβρη πρέπει να γυρίσουμε πίσω στον Φλεβάρη. Η Ρωσία συμπλήρωνε τρία χρόνια συμμετοχής στο σφαγείο του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Οι νεκροί στο μέτωπο είχαν φτάσει τα δυο εκατομμύρια. Στις πόλεις, οι ελλείψεις τροφίμων και άλλων βασικών αγαθών, φούντωναν το μίσος για τον πόλεμο και το καθεστώς. Αυτό το συναίσθημα απλωνόταν πλέον σε όλα τα στρώματα της κοινωνίας, η αγροτιά έβλεπε τους γιους της να σφαγιάζονται και τη γη να την κρατάνε οι γαιοκτήμονες. Όμως, την τύχη του Τσάρου και του καθεστώτος του την έκριναν οι εργάτες στην πρωτεύουσα, την Πετρούπολη. Για την ακρίβεια, οι εργάτριες.
Στις 8 Μάρτη (με το νέο ημερολόγιο) βγήκαν στους δρόμους να τιμήσουν τη Διεθνή Μέρα της Γυναίκας. Η διαδήλωση έγινε απεργία σε μερικά εργοστάσια. Απλώθηκε κι έγινε γενική απεργία. Οι εργάτες συναδελφώθηκαν με τους φαντάρους και τσάκισαν ό,τι απέμεινε από τους υποστηρικτές του καθεστώτος. Ο Τσάρος έπεσε και μαζί του το πιο καταπιεστικό και σκοταδιστικό καθεστώς που για αιώνες ήταν ο προμαχώνας της αντίδρασης στην Ευρώπη.
Οι εργάτες έκαναν και κάτι άλλο. Γύρισαν στα εργοστάσια και άρχισαν να εκλέγουν αντιπροσώπους για τα σοβιέτ, τα αρχικά των λέξεων «συμβούλιο αντιπροσώπων» στα ρώσικα. Το ίδιο έκαναν κι οι φαντάροι στους στρατώνες τους.
Τα σοβιέτ ήταν η πιο προχωρημένη δημοκρατία που έχει γνωρίσει μέχρι και σήμερα η ανθρωπότητα. Ήταν σώματα που συζητούσαν, νομοθετούσαν και ήταν υπόλογα για την εφαρμογή των αποφάσεών τους. Τα μέλη τους, οι αντιπρόσωποι, ήταν άμεσα ανακλητοί από τους εκλογείς τους. Ήταν οι συνάδελφοι που δούλευαν και ζούσαν δίπλα τους. Επίσης, ήταν μορφές οργάνωσης με πραγματική ισχύ, όχι καφενέδες που ακουγόταν αυτός που είχε τη δυνατότερη φωνή.
Όταν το σοβιέτ της Πετρούπολης έβγαλε την πρώτη εντολή του σχετικά με τα στρατεύματα της πόλης, απαγορεύοντας κάθε μετακίνησή τους χωρίς την άδειά του, οι στρατηγοί, οι καπιταλιστές κι όλη η «καλή κοινωνία» έβγαλαν αφρούς. Όμως, την απόφαση την εφάρμοσαν οι ίδιοι οι φαντάροι. Το ίδιο και στα εργοστάσια. Ένα από τα πιο παλιά αιτήματα του εργατικού κινήματος ήταν το 8ωρο. Τα σοβιέτ αποφάσισαν απλά να το εφαρμόσουν και έτσι κι έγινε.
Την ίδια στιγμή που στην Πετρούπολη συγκροτούταν το σοβιέτ της πόλης, λίγες εκατοντάδες μέτρα μακριά, η «προσωρινή επιτροπή της Δούμας» -του ψευτοκοινοβούλιου του Τσάρου- δήλωνε ότι αναλάμβανε την διακυβέρνηση της δημοκρατικής Ρωσίας. Γύρω της συγκεντρώθηκαν οι βιομήχανοι, οι τραπεζίτες, οι στρατηγοί, οι παπάδες, οι Άγγλο-γάλλοι σύμμαχοι. Στην Ρωσία διαμορφώθηκαν δυο εξουσίες (η «δυαδική εξουσία» σύμφωνα με τον όρο του Λένιν) που η μια ανταγωνιζόταν την άλλη. Η ηγεσία των σοβιέτ στήριξε την Προσωρινή Κυβέρνηση και αργότερα έδωσε υπουργούς σ’ αυτήν. Κι αυτή η κυβέρνηση αρνιόταν πεισματικά να υλοποιήσει τα βασικά αιτήματα των επαναστατημένων εργατών και αγροτών (οι φαντάροι ήταν στη συντριπτική πλειοψηφία τους αγρότες).
Φαινομενικά, επρόκειτο για ένα παράδοξο. Η πλειοψηφία έκανε μια επανάσταση και περίμενε να δρέψει τους καρπούς. Όμως, την ίδια στιγμή εξέλεγε στα σοβιέτ ηγεσίες που ξεπουλούσαν αυτά τα αιτήματα. Όμως, κανένα παράδοξο δεν υπήρχε.
Βίαιη είσοδος
Η επανάσταση είναι η βίαιη είσοδος των μαζών εκεί που καθορίζεται το πεπρωμένο τους, έγραφε ο Λέον Τρότσκι. Εξ’ ορισμού, λοιπόν, επανάσταση σημαίνει ότι εκατομμύρια εκμεταλλευόμενοι και καταπιεζόμενοι «ασχολούνται με τα πολιτικά» με μια ένταση και πάθος που δε την συναντάμε ούτε και στην πιο μαζική προεκλογική εκστρατεία. Αυτό έγινε και στην Ρωσία.
Ο Τζον Ρηντ στο κλασσικό του βιβλίο «Δέκα Μέρες που Συγκλόνισαν τον Κόσμο» περιγράφει το απίστευτο θέαμα των είκοσι χιλιάδων εργατών του Πουτίλοφ να ξεχύνονται οποιαδήποτε στιγμή της μέρας και της νύχτας απ’ τις πύλες του εργοστασίου για να ακούσουν ρήτορες από κάθε πτέρυγα και τάση. Σημειώνει ειρωνικά τα παράπονα των αστών κυριών γιατί οι «δούλες» τους αρνιόταν να περιμένουν στις ουρές για το ψωμί για να μη φθείρουν τα παπούτσια τους. Τα γκαρσόνια της Πετρούπολης οργανώθηκαν, κατέβηκαν σε απεργία, και το πανό τους έγραφε «κάτω το φιλοδώρημα-είμαστε εργαζόμενοι».
Όμως αυτός ο ίδιος κόσμος δεν διέκρινε και πολλές διαφορές ανάμεσα στα προγράμματα των διάφορων σοσιαλιστικών κομμάτων. Όλοι σοσιαλιστές δεν ήταν; Όλοι την κόκκινη σημαία δεν ανέμιζαν; Κάποιοι απ’ τους σοσιαλιστές υπουργούς, από τα κόμματα των Μενσεβίκων και των Σοσιαλ-επαναστατών (εσέροι) γύριζαν από μακρόχρονες εξορίες, είχαν αντιταχθεί στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Οι εργάτες που έκαναν την επανάσταση του Φλεβάρη έπρεπε να διδαχτούν από την πείρα τους ότι δεν πρέπει να αφήσουν τη δουλειά στη μέση. Όλη η περίοδος από τον Φλεβάρη μέχρι τον Οκτώβρη ήταν μια τέτοια «εκπαιδευτική» εμπειρία. Χρειάστηκε να δουν με τα ίδια τους τα μάτια ότι οι ηγεσίες των σοβιέτ δεν πρόκειται να σπρωχτούν άλλο στ’ «αριστερά» (οι Μέρες του Ιούλη), να αποκρούσουν το αντεπαναστατικό πραξικόπημα του στρατηγού Κορνίλοφ (τέλη Αυγούστου), να δώσουν αναρίθμητες μάχες στα εργοστάσια και στους δρόμους, κι ότι για να πάρουν «ειρήνη, ψωμί, γη» πρέπει να κάνουν πράξη το σύνθημα «Όλη η εξουσία στα σοβιέτ».
Με άλλα λόγια, έπρεπε να κάνουν πολιτικές επιλογές και να απαντήσουν σε πολιτικά διλήμματα. Οι επαναστάσεις δεν προγραμματίζονται από κανένα επιτελείο και μ’ αυτή την έννοια είναι αυθόρμητα κινήματα. Όμως, αυθόρμητο δεν σημαίνει χωρίς ιδέες. Από την αρχή της επανάστασης, στα εργοστάσια, στις εργατοσυνοικίες, στα χαρακώματα και τους στρατώνες, κρίνονταν και αντιπαραθέτονταν διαφορετικά προγράμματα και άνθρωποι που οργανώνονταν για να τα υποστηρίξουν, δηλαδή κόμματα. Ο Οκτώβρης έγινε η πρώτη νικηφόρα εργατική επανάσταση επειδή το πάνω χέρι σε αυτήν την αντιπαράθεση πήρε το επαναστατικό κόμμα, οι Μπολσεβίκοι.
Πριν από τον Οκτώβρη, ο Απρίλης
Όταν ξέσπασε η επανάσταση του Φλεβάρη, οι πρώτοι που βγήκαν στο δρόμο για να οργανώσουν την σύγκρουση με την αστυνομία, για το άπλωμα της απεργίας και το κέρδισμα των φαντάρων στο πλευρό των εργατών, ήταν Μπολσεβίκοι εργάτες, κυρίως από το εργατικό προάστιο του Βίμποργκ.
Όμως, παρόλο που βρέθηκαν στην εμπροσθοφυλακή, τις επόμενες μέρες και βδομάδες έμοιαζαν να βρίσκονται στο περιθώριο. Όταν συνεδρίασε για πρώτη φορά το Σοβιέτ της Πετρούπολης, οι μπολσεβίκοι δεν ήταν περισσότεροι από σαράντα σε ένα σύνολο πάνω από χιλίων αντιπροσώπων. Εκείνες τις πρώτες βδομάδες το κόμμα έφτασε τα 25.000 περίπου μέλη σε όλη την αχανή Ρωσία που δεν ήταν και πολλοί βέβαια για την πολιτική που θα ακολουθήσουν στη νέα κατάσταση.
Σε λιγότερο από εφτά μήνες, οι Μπολσεβίκοι είχαν γίνει ένα μαζικό κόμμα 300.000 μελών και είχαν την στήριξη εκατομμυρίων. Στο Δεύτερο Πανρωσικό Συνέδριο των Σοβιέτ τον Οκτώβρη, από τους 650 αντιπροσώπους, οι 320 ήταν μπολσεβίκοι.
Δεν ήταν μια αυτόματη διαδικασία. Το Μπολσεβίκικο κόμμα πέρασε από μάχες και αντιπαραθέσεις στο εσωτερικό του, για να παίξει αυτόν τον ρόλο. Σε αυτές, ο ρόλος του Λένιν ήταν κρίσιμος. Όμως, το κόμμα πατούσε σε δυνατές βάσεις που του επέτρεψαν να τα καταφέρει.
Η σημαντικότερη ήταν ότι υπήρχε πολύ πριν την επανάσταση και αποκτήσει σημαντικές ρίζες στο εργατικό κίνημα ακόμα και αν υπήρχαν περίοδοι που το κόμμα έμοιαζε απελπιστικά μικρό, απομονωμένο και «σεκταριστικό». Οι Μπολσεβίκοι ήταν η μια τάση του Σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμματος της Ρωσίας που μετά το δεύτερο συνέδριο του 1903 διαχωρίστηκαν από τους Μενσεβίκους. Αρχικά η διαφορά ήταν «οργανωτική». Οι Μενσεβίκοι αρνήθηκαν να υποταχθούν σε αποφάσεις του Συνεδρίου. Γρήγορα η διάσπαση έγινε πολιτική.
Οι Μπολσεβίκοι επέμεναν ότι στην επερχόμενη επανάσταση στην Ρωσία που θα ανέτρεπε τον Τσάρο και τα απομεινάρια της φεουδαρχίας, την ηγεσία θα την είχαν οι εργάτες γιατί οι αστοί ήταν δεμένοι με το καθεστώς. Οι Μενσεβίκοι σταδιακά έφτασαν στη θέση ότι η εργατική τάξη πρέπει να υποταχθεί στους αστούς για να τους κερδίσει στον αγώνα για τη δημοκρατία.
Όμως, τι σήμαινε αυτός ο στρατηγικός προσανατολισμός στις συνθήκες του πολέμου και της επανάστασης; Τον Απρίλη του 1917 ο Λένιν επέστρεψε στην Ρωσία και υποστήριξε ότι το κόμμα πρέπει να απαλλαγεί από τις παλιές φόρμουλες που περιόριζαν τους ορίζοντές του στη δημοκρατική επανάσταση. Τα σοβιέτ, υποστήριζε, είναι η απόδειξη ότι οι εργάτες μπορούν να πάρουν την εξουσία οι ίδιοι, επικεφαλής όλων των καταπιεσμένων, και να αρχίσουν να χτίζουν μια σοσιαλιστική κοινωνία. Η νίκη της εργατικής επανάστασης στην Ρωσία θα ήταν ο προπομπός της επανάστασης σε όλη την Ευρώπη και ιδιαίτερα στην Γερμανία. Στην οπτική του Λένιν η επανάσταση είναι διεθνής.
Θέσεις
Οι «Θέσεις του Απρίλη», όπως έμεινε γνωστή η πολιτική γραμμή που πρότεινε, προκάλεσαν μια μεγάλη αντιπαράθεση στο κόμμα αλλά στο τέλος πλειοψήφησαν. Μια σειρά «παλιοί μπολσεβίκοι» τις απέρριψαν, όπως ο Κάμενεφ και ο Ζηνόβιεφ, άλλοι άλλαξαν στάση τελευταία στιγμή –όπως ο Στάλιν. Όμως, η υιοθέτησή τους έφερε στο κόμμα έναν επαναστάτη που θα έπαιζε κεντρικό ρόλο στα επόμενα χρόνια, τον Λέοντα Τρότσκι. Για κάμποσα χρόνια μετά την επανάσταση του Οκτώβρη, το κόμμα των Μπολσεβίκων ήταν, για εχθρούς και φίλους, το κόμμα του Λένιν και του Τρότσκι.
Υπάρχει μια άποψη που υποστηρίζει ότι οι Μπολσεβίκοι απλά «καπέλωσαν» το κίνημα για τους δικούς τους σκοπούς. Η αλήθεια είναι πολύ διαφορετική. Οι Μπολσεβίκοι ρίχτηκαν σε μια προσπάθεια να «εξηγούν υπομονετικά» στους εργάτες και τους φαντάρους την ανάγκη να ανατραπεί η Προσωρινή Κυβέρνηση, να περάσει ο έλεγχος των εργοστασίων στους εργάτες, να πάρουν οι ίδιοι οι αγρότες τη γη.
Δεν εξηγούσαν απλά, αλλά έμπαιναν μπροστά σε κάθε μάχη. Στις εργατικές επιτροπές στα εργοστάσια που απαγόρευαν απολύσεις, άνοιγαν τα «βιβλία» των αφεντικών, οργάνωναν την παραγωγή. Στις συναδελφώσεις με τους Γερμανούς φαντάρους στο μέτωπο. Υποστήριζαν με κάθε τρόπο τις «ακρότητες» των αγροτών που έκαιγαν τα αρχοντικά των γαιοκτημόνων και μοίραζαν τη γη. Γι’ αυτό οι αντίπαλοί τους κατηγορούσαν σαν «ανεύθυνους», «δημαγωγούς» που ξεσήκωναν τον «όχλο».
Όμως, οι Μπολσεβίκοι έδιναν και ηγεσία στο κίνημα. Τον Ιούλη για παράδειγμα χρειάστηκε να λειτουργήσουν σαν «πυροσβέστες» για να εμποδίσουν μια πρόωρη εξέγερση που θα έμενε απομονωμένη στην Πετρούπολη και θα συντριβόταν.
Σε άλλες περιπτώσεις ηγεσία σήμαινε να είναι ένα βήμα μπροστά από το κίνημα. Η ίδια η κατάληψη της εξουσίας τον Οκτώβρη είναι ένα τέτοιο παράδειγμα. Εκατοντάδες σοβιέτ, εργατικές επιτροπές, συνδικάτα, είχαν πάρει αποφάσεις για την ανάγκη να περάσει η εξουσία στα σοβιέτ. Όμως, η οργάνωση αυτού του βήματος δεν έγινε «αυθόρμητα». Η Κεντρική Επιτροπή των Μπολσεβίκων αποφάσισε τη μέρα –ύστερα από μια θυελλώδη συζήτηση- και τα στελέχη τους όπως ο Τρότσκι καθόρισαν τα συγκεκριμένα «τεχνικά» βήματα. Έδρασαν συγκεντρωτικά, «δικτατορικά» για να εξασφαλίσουν την υλοποίηση της θέλησης της πλειοψηφίας, την δημοκρατία των «από κάτω».
Μια “έφοδος στον ουρανό”
Η Επανάσταση του Οκτώβρη ήταν μια γιγάντια νίκη για τους εργάτες όλου του κόσμου. Σήμερα, με την εμπειρία των σταλινικών καθεστώτων που κατέρρευσαν πριν είκοσι χρόνια, πολύς κόσμος ίσως να αναρωτιέται για το αν ο Οκτώβρης ήταν τελικά κάτι που άξιζε να γίνει. Κι όμως, χωρίς την Επανάσταση του Οκτώβρη, δεν θα υπήρχε η επανάσταση του Νοέμβρη του 1918 στη Γερμανία. Αυτές οι δυο επαναστάσεις σταμάτησαν τη μεγαλύτερη σφαγή που είχε γνωρίσει μέχρι τότε η ανθρωπότητα, τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Στην ίδια την Ρωσία αυτό που επικράτησε μετά τον Οκτώβρη ήταν «η αίσθηση των απεριόριστων δυνατοτήτων» για το χτίσιμο μια άλλης κοινωνίας.
Καταρχάς, η νέα σοβιετική εξουσία τήρησε τις υποσχέσεις της. Ένα από τα πρώτα διατάγματά της ήταν η έκκληση για υπογραφή ειρήνης και στη συνέχεια η δημοσίευση όλων των μυστικών διπλωματικών συμφωνιών που είχε κάνει ο Τσάρος με τους συμμάχους του για τη μοιρασιά των «σφαιρών επιρροής» και των αποικιών.
Οι αγρότες συνέχισαν να μοιράζουν τη γη των αφεντάδων, αλλά αυτή τη φορά είχαν στο πλευρό τους την ένοπλη δύναμη της εργατικής εξουσίας. Η Αυτοκρατορία του Τσάρου ήταν μια φυλακή για δεκάδες έθνη και λαούς. Η νέα σοβιετική εξουσία αναγνώρισε το δικαίωμα όλων στην αυτοδιάθεση, μέχρι και του αποχωρισμού από το κράτος. Δεν περιορίστηκε εκεί. Οι μουσουλμάνοι του Καυκάσου και της Κεντρικής Ασίας υφίσταντο τη πιο σκληρή καταπίεση από τον ρώσικο εθνικισμό που ήταν και «χριστιανός ορθόδοξος». Το εργατικό κράτος κατέσχεσε την περιουσία της Εκκλησίας (και τα κτήματά της) αλλά πήρε κάθε μέτρο για να προστατέψει τα θρησκευτικά δικαιώματα των καταπιεσμένων μουσουλμάνων και να τους κερδίσει στην υπόθεση της επανάστασης.
Ένα άλλο από τα πρώτα διατάγματα ήταν η καθιέρωση του εργατικού ελέγχου σε όλες τις επιχειρήσεις. Στην πραγματικότητα, το κίνημα των εργοστασιακών επιτροπών πήγε παραπέρα από κει που ήθελαν οι Μπολσεβίκοι. Οι επιτροπές επέβαλαν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο την κρατικοποίηση όλης της οικονομίας στις πόλεις. Στα εργοστάσια δίπλα στο διευθυντή, η εξουσία ανήκε στη συνέλευση και το συνδικάτο.
Στην εκπαίδευση ξεκίνησε ένα τεράστιο «ελευθεριακό» πείραμα. Οι εξετάσεις για την εισαγωγή στα πανεπιστήμια καταργήθηκαν, το ίδιο και οι βαθμοί στα σχολεία, η διδακτική ύλη και το ωρολόγιο πρόγραμμα γινόταν υπόθεση των συμβουλίων διδασκόντων και διδασκομένων.
Άλλα πρωτοποριακά μέτρα αφορούσαν τις γυναίκες. Αυτόματο διαζύγιο, νομιμοποίηση πολιτικού γάμου και έκτρωσης, υποχρέωση του πατέρα να αναλαμβάνει τη φροντίδα του παιδιού οποιαδήποτε μορφή συμβίωσης και αν είχε το ζευγάρι, κατάργηση όλων των νόμων που ποινικοποιούσαν την ομοφυλοφιλία. Η νομική ισότητα ήταν η αρχή, ξεκίνησε μια ολόκληρη προσπάθεια να απαλλαγεί η εργαζόμενη από τη δουλεία του «νοικοκυριού», με παιδικούς, σταθμούς, συλλογικές κουζίνες, πλυντήρια.
Η εικόνα δεν ήταν ειδυλλιακή. Πολλά από αυτά τα πειράματα έμειναν ακριβώς εκεί, πειράματα. Η Ρωσία ήταν μια φτωχή χώρα, καταστραμμένη από τον πόλεμο. Η υλική βάση για το χτίσιμο μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας ήταν απίστευτα αδύνατη. Η Αλεξάνδρα Κολοντάι, η πρωτοπόρα αγωνίστρια των Μπολσεβίκων για τη γυναικεία απελευθέρωση, σχολίαζε με χιούμορ ότι: «έχουμε την ελευθερία να διαλέγουμε ανάμεσα σε μια πηχτή και μια νερουλή λαχανόσουπα».
Η μοίρα της επανάστασης ήταν δεμένη με την εξάπλωσή της. Αυτό ήταν ξεκάθαρο για όλους τους μπολσεβίκους. Ο διεθνισμός ήταν η καρδιά της κοσμοθεωρίας τους. Οι επαναστάσεις και τα μεγάλα κινήματα ήρθαν, στην Γερμανία, την Αυστροουγγαρία, την Ιταλία. Όμως έχασαν, γιατί πουθενά δεν υπήρχε ένα μαζικό και έμπειρο κόμμα όπως των Μπολσεβίκων να τις οδηγήσει στη νίκη. Και η απομόνωση της Ρώσικης Επανάστασης ήταν ο παράγοντας που οδήγησε στην ανάδυση της γραφειοκρατίας η οποία στο τέλος την στραγγάλισε.
Οι επαναστάσεις δεν οδηγούν «μοιραία» στην τυραννία. Ούτε οι Μπολσεβίκοι έκαναν κάποια «ιδεολογικά αμαρτήματα» που χαντάκωσαν την επανάσταση. Οι υλικοί συσχετισμοί έπαιξαν το βασικό ρόλο.
Το δίλημμα που είχαν μπροστά τους οι εργάτες της Ρωσίας το 1917 δεν ήταν ανάμεσα στο άλμα στο άγνωστο και σε μια «κανονική» δυτική δημοκρατία. Ήταν ανάμεσα στην πείνα και το θάνατο, ανάμεσα στην εξουσία τους και την δικτατορία των στρατηγών, των καπιταλιστών και των γαιοκτημόνων. Οι Μπολσεβίκοι έκαναν τη σωστή επιλογή, επέλεξαν την «έφοδο στον ουρανό».
