Το 1904 ο Μαξ Βέμπερ στο βιβλίο του «Προτεσταντική Ηθική και το Πνεύμα του Καπιταλισμού» έκανε μια σημαντική διαπίστωση, ανακαλύπτοντας την συσχέτιση μεταξύ της ηθικής του προτεσταντισμού και της ανάπτυξης του καπιταλισμού.
Με δυο λόγια θεωρούσε οτι τα ήθη του προτεσταντισμού, όπως η εγκράτεια, ο μόχθος, η πλήρωση της ατομικότητας, η ενάρετη ζωή και η τιμωρία της αμαρτίας με πλήθος άλλα, συνεπικουρούμενης της αποδοχής του κέρδους και του τόκου από το θρησκευτικό αυτό ρεύμα, διάπλασε, εδραίωσε και νομιμοποίησε τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής.
Η συσχέτιση ήταν σωστή, όμως η διαπίστωσή του ανάποδη. Στην πραγματικότητα η ανάπτυξη των καπιταλιστικών σχέσεων έδωσε σχήμα, μορφή και περιεχόμενο στην προτεσταντική ηθική, αναδιαμορφώνοντάς την με το πέρασμα του χρόνου και χρησιμοποιώντας την για να αντλήσει νομιμοποίηση, καθώς η νομιμοποίηση που προσέφερε ο καθολικισμός στις σχέσεις παραγωγής και εκμετάλλευσης του Παλαιού Καθεστώτος ξέφτιζε μέσα από την ανάπτυξη των εμπορευματικών και χρηματιστικών σχέσεων, όπως και μέσα στην δίνη των αστικών επαναστάσεων.
Το παράδειγμα του Ηνωμένου Βασιλείου είναι χαρακτηριστικό: η αγγλικανική εκκλησία αγκαλιάστηκε από το κράτος και χρησιμοποιήθηκε από αυτό για την ανεξαρτησία του βασιλείου από την παπική εξουσία και την ανάπτυξη του θαλάσσιου εμπορίου. Η αγγλικανική εκκλησία και η χριστιανική ηθική που αυτή πρέσβευε διαμορφώθηκε και τροποποιήθηκε από το κράτος και την αστική τάξη, σε όλη την μακρά διάρκεια της ανάπτυξης του καπιταλισμού στην Αγγλία, καθόλες τις ιστορικές του φάσεις: από την εκχέρσωση των γαιών, την επανάσταση του Κρόμγουελ, στην αποικιοκρατία και την βιομηχανική επανάσταση, μέχρι την εκρηκτική ανάπτυξη του χρηματιστικού κεφαλαίου. Παρόμοια παραδείγματα μπορούμε να αντλήσουμε από την συσχέτιση του Πουριτανισμού στις Η.Π.Α. και του Λουθηρανισμού στις γερμανόφωνες χώρες με την αντίστοιχη ανάπτυξη των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής.
Φιλολογία
Από διάφορους κύκλους διανόησης στην χώρα μας (και όχι μόνο) αναπτύσσεται μια φιλολογία που θέλει την προτεσταντική ηθική των Γερμανών, αιτία των πολιτικών λιτότητας που εφαρμόζονται καθ’΄υπαγόρευση της Γερμανίας ως αντίδοτο στην κρίση της Ευρωζώνης. Η πολιτική αυτή έρχεται ως τιμωρία των αμαρτωλών που «κατανάλωναν περισσότερα από όσα παρήγαν». Η φιλολογία αυτή δεν είναι αρεστή μόνο σε κύκλους της άκρας, λαϊκής και φιλελεύθερης δεξιάς, αλλά αναπτύσσεται και από κύκλους της ευρύτερης αριστεράς και συνήθως πάει πακέτο με την εικόνα του κακού βορειοευρωπαίου που εχθρεύεται την ράθυμη «κουλτούρα μας».
Συμφέροντα
Αυτή η ερμηνεία μπάζει σχεδόν από παντού. Καταρχάς, η κρίση της Ευρωζώνης δεν είναι αυτόνομο φαινόμενο, αλλά εντάσσεται στις φάσεις της καπιταλιστικής κρίσης που ξεκίνησε το 2007. Στην συνέχεια, οι πολιτικές λιτότητας που εφαρμόζονται δεν είναι αποκλειστική επιλογή της ηγεμονεύουσας Γερμανίας, αλλά αποτελούν συγκεκριμένη πολιτική επιλογή για να αντιμετωπιστεί η πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους. Τέλος, ακόμα κι αν υποθέταμε ότι η πολιτική αυτή εκπορεύεται από την Γερμανία και μόνο, δεν ανταποκρίνεται στις θρησκευτικές ιδεοληψίες των Γερμανών, αλλά στα συμφέροντα του γερμανικού κράτους.
Εδώ ο Βέμπερ μπορεί να μας φανεί και πάλι χρήσιμος. Στο «Κοινωνιολογία του Κράτους» διαπιστώνει ότι το κράτος αποτελεί ένα μηχανισμό που υπερίπταται της κοινωνίας και ο οποίος με την σειρά του αποτελείται από επαγγελματίες πολιτικούς και γραφειοκράτες υπαλλήλους, το κύριο μέλημα των οποίων, ενώ θα έπρεπε να είναι η χρηστή διοίκηση των κοινών, είναι η αναπαραγωγή του κρατικού μηχανισμού και των ιδίων. Και πάλι έχουμε να κάνουμε με ορθές παρατηρήσεις, αλλά αναποδογυρισμένο συμπέρασμα. Γιατί το κράτος και η γραφειοκρατία του δεν είναι ουδέτερος αλλά εξουσιαστικός μηχανισμός εξυπηρέτησης συγκεκριμένων συμφερόντων: αυτών της άρχουσας τάξης. Η αστική δημοκρατία δεν είναι τίποτα άλλο από την δικτακτορία της αστικής τάξης και το κράτος της λειτουργεί ως «συλλογικός καπιταλιστής». Η γερμανική οικονομική πολιτική, όπως ασκείται μέσω του γερμανικού κράτους, δεν απαντά στην θρησκευτική ή άλλη ιδεολογία των Γερμανών, ούτε απλά και μόνο στην αναπαραγωγή του κρατικού μηχανισμού, αλλά στα συμφέροντα των Γερμανών καπιταλιστών. Αντίστοιχα η πολιτική της Ε.Ε. και της Ε.Κ.Τ. έρχεται να απαντήσει στα συμφέροντα των ευρωπαίων καπιταλιστών, ανάμεσά τους και των Ελλήνων. Είναι δύσκολο το να φανταστεί κανείς ότι ο κάθε Σόιμπλε υπηρετεί και αντιπροσωπεύει με τον ίδιο τρόπο τόσο τον μέτοχο της Siemens όσο και τον εργάτη των 450 με mini job, ακόμα κι αν δεχτεί κανείς ότι όλοι οι παραπάνω ανήκουν σε κάποια ομιχλώδη κοινή «κουλτούρα».
Μία από τις σημαντικές συμβολές του διαλεκτικού υλισμού είναι η διαπίστωση ότι η Ιδέα δεν είναι αυθύπαρκτη ουσία. Δημιουργείται από τον Άνθρωπο, τις υλικές συνθήκες της ζωής και τις παραγωγικές σχέσεις. Στην συνέχεια διαμορφώνεται ακολουθώντας τις αλλαγές στις σχέσεις και χρησιμοποιείται για να τις αναδιαμορφώσει με την σειρά της. Η συζήτηση περί κάποιας ιδεολογίας που αποκλειστικά κινεί τα νήματα της οικονομίας και των ασκούμενων πολιτικών λιτότητας λειτουργεί αποπροσανατολιστικά και αποκρύπτει την μεγάλη διεθνή σύγκρουση μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας των τελευταίων πέντε χρόνων της κρίσης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε και μάλιστα με όλες μας τις δυνάμεις, την ηθική και την ιδεολογία του πολιτικού μας αντιπάλου, αλλά να έχουμε την απαραίτητη διαύγεια ώστε να εντοπίζουμε και να καταδεικνύουμε τις συνθήκες που την παράγουν και τους σκοπούς που αυτή εξυπηρετεί. Ο αγώνας για την κατάργηση της καπιταλιστικής ηθικής περνάει μέσα από τον αγώνα για την κατάργηση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής.