Φέτος συμπληρώνονται σαράντα χρόνια από την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Δεν χρειάζονται και πολλά λόγια για να πούμε ότι αυτή η επέτειος κάθε άλλο παρά τυπική θα είναι. Για να καταλάβουμε πώς φτάσαμε στην εξέγερση και στις πολιτικές μάχες που την καθόρισαν, έχει σημασία να πάρουμε υπόψη τις εξελίξεις εκείνης της χρονιάς, του 1973. Οι μεγάλες πολιτικές μάχες που κρίνουν τις επόμενες εξελίξεις δεν είναι ποτέ κεραυνοί εν αιθρία.
Η κατάληψη της Νομικής τον Φλεβάρη του 1973 ήταν η πρώτη μεγάλη μάχη. Η χούντα είχε επιτρέψει να γίνουν εκλογές στους φοιτητικούς συλλόγους, αλλά χρησιμοποίησε όλους τους μηχανισμούς της για να νοθεύσει τα αποτελέσματα. Τον Φλεβάρη επιστράτευσε δεκάδες γνωστούς συνδικαλιστές φοιτητές, διακόπτοντας την αναβολή τους. Στις 21 Φλεβάρη οι φοιτητές της Νομικής μαζί με αυτούς της Φυσικομαθηματικής, που ήρθαν με πορεία από το Χημείο, συγκεντρώθηκαν στο κτίριο της σχολής. Έφτασαν τις 4.500.
Η κατάληψη ενός δημόσιου κτιρίου από τους φοιτητές στη καρδιά της πρωτεύουσας έδωσε τη δυνατότητα να εκφραστεί το μίσος ενάντια στη χούντα. Χιλιάδες άνθρωποι άρχισαν να «περνάνε» γύρω από τη Νομική δείχνοντας τη συμπαράστασή τους στους φοιτητές παρά τις επιθέσεις και τις προκλήσεις των παρακρατικών και της αστυνομίας.
Τα αιτήματα της κινητοποίησης αφορούσαν αρχικά την κατάργηση του χουντικού διατάγματος για την επιστράτευση των φοιτητών και γενικότερα τις παρεμβάσεις της χούντας στα πανεπιστήμια. Όμως πήρε γρήγορα συνολικό, πολιτικό χαρακτήρα, έγινε η πρώτη μετωπική σύγκρουση με τη χούντα. Τα συνθήματα «Κάτω η Χούντα», «Έξω οι Αμερικάνοι» κυριαρχούσαν. Χιλιάδες ήταν οι συμπαραστάτες στους γύρω δρόμους.
Η κατάληψη τέλειωσε την επόμενη μέρα. Η Επιτροπή Κατάληψης δέχτηκε τις διαβεβαιώσεις του Πρύτανη Τούντα, ότι είχε εξασφαλίσει απ’ το καθεστώς την ασφαλή αποχώρηση των φοιτητών. Υποσχέσεις που φυσικά δεν τηρήθηκαν. Στις 20 Μάρτη μια δεύτερη κατάληψη της Νομικής τερματίζεται γρήγορα από τη βίαιη εισβολή των μπάτσων και των παρακρατικών ύστερα από σχετική άδεια της Συγκλήτου.
Αμφισβήτηση
Όμως, οι αγώνες των φοιτητών με αποκορύφωμα την κατάληψη της Νομικής έδειξαν ότι το μαζικό κίνημα επιστρέφει μετά από απουσία έξι χρόνων. Ήταν ο «απρόβλεπτος παράγοντας» που έβαζε σε αμφισβήτηση όλα τα σχέδια της χούντας και των αστών πολιτικών που παζάρευαν μαζί της διάφορα σχέδια «ομαλοποίησης».
Η συνέχεια ήταν η ανακήρυξη της «αβασίλευτης δημοκρατίας» από τη χούντα τον Ιούνη μαζί με ένα ψευτοδημοψήφισμα που στόχο είχε να προσφέρει δημοκρατικό μανδύα. Ο Παπαδόπουλος ορκίστηκε «πρόεδρος της Δημοκρατίας». Τον Οκτώβρη ένας παλιός αστός πολιτικός, ο Σπύρος Μαρκεζίνης έγινε «πρωθυπουργός».
Όμως, αυτοί οι ελιγμοί δεν μπόρεσαν να εκτονώσουν την πίεση που σιγόβραζε. Οι προειδοποιήσεις για την έκρηξη που πλησίαζε ήταν πολλές.
Το εργατικό κίνημα είχε φιμωθεί από τη χούντα από τις πρώτες μέρες της. Όμως, το 1973 (και από το τέλος της προηγούμενης χρονιάς) σημειώνονται μια σειρά κινητοποιήσεις και απεργίες. Ο συνδυασμός της ακρίβειας, μιας σειράς αντεργατικών μέτρων και νομοσχεδίων που έβαζαν χέρι σε παλιότερες κατακτήσεις των εργαζομένων και μιας νέας αυτοπεποίθησης που γεννιέται σε κομμάτια εργατών είναι το υπόβαθρο αυτών των κινητοποιήσεων. «Ξαφνικά» αριστεροί και μαχητικοί εργάτες άρχισαν να νιώθουν ότι δεν είναι πλέον απομονωμένοι.
Στις 3 του Ιούλη κατεβαίνουν σε απεργία οι εργάτες στον Τύπο με αποτέλεσμα να μην κυκλοφορήσουν για μια μέρα οι εφημερίδες στην Αθήνα. Οι μεταλλωρύχοι στην Κασσάνδρα κατεβαίνουν κι αυτοί σε απεργία. Στις 27 Αυγούστου απεργούν οι οδηγοί στα τρόλεϊ. Στις 19 Σεπτέμβρη οι εμποροϋπάλληλοι κάνουν μια μεγάλη συγκέντρωση ενάντια στην παράταση του ωραρίου που συνοδεύεται με αψιμαχίες με την αστυνομία. Στις 29 Οκτώβρη κατεβαίνουν σε απεργία οι εργαζόμενοι στη ΔΕΗ-ΠΑΠ ενάντια στον χουντικό κανονισμό εργασίας και συνεχίζουνε με προκήρυξη 48ωρης για τις 14-15 Νοέμβρη.
Τον Ιούνη οι αγρότες στα Μέγαρα είχαν ξεκινήσει το δικό τους αγώνα ενάντια στη χούντα που ήθελε να κατασχέσει τη γη τους για τη κατασκευή ενός διυλιστηρίου από ένα κολλητό της εφοπλιστή.
Στις 4 Νοέμβρη το μνημόσυνο του Γ. Παπανδρέου συνοδεύτηκε από εκτεταμένες συγκρούσεις με την αστυνομία στο κέντρο της Αθήνας. Για πρώτη φορά διαδηλωτές απωθούν τους μπάτσους. Τέσσερις μέρες μετά, νέα συγκέντρωση και συγκρούσεις με αίτημα την απελευθέρωση των 17 δικαζόμενων για τα γεγονότα της 4 Νοέμβρη. Όπως και στις προηγούμενες κινητοποιήσεις, ο χώρος του Πολυτεχνείου γέμισε με εκατοντάδες διαδηλωτές.
Στην κατάληψη της Νομικής η «επίσημη» επιτροπή των φοιτητών κυριαρχούνταν από τις παρατάξεις των δυο ΚΚΕ (της Αντι-ΕΦΕΕ και του Ρήγα Φεραίου) και από άλλους που αργότερα έγιναν γνωστά στελέχη του ΠΑΣΟΚ (όπως ο Τζουμάκας και ο Μαντζουράνης). Η γραμμή τους ήταν ο περιορισμός των κινητοποιήσεων σε αυστηρά φοιτητικά πλαίσια. Τα συνθήματα για την ανατροπή της χούντας, πολύ περισσότερο της άρχουσας τάξης, αυτές οι δυνάμεις τα θεωρούσαν ανώριμα και τυχοδιωκτικά. Στην πραγματικότητα, κυνηγούσαν συμμαχίες με τους αστούς πολιτικούς στο όνομα των πλατιών δημοκρατικών μετώπων, την ίδια στιγμή που οι τελευταίοι αναζητούσαν γέφυρες με τη χούντα.
Οι δυνάμεις της επαναστατικής αριστεράς που αναγεννιόταν εκείνη την περίοδο με κέντρο κυρίως τα πανεπιστήμια, είχαν μια διαφορετική αντιμετώπιση. Πάλευαν για ανατροπή της χούντας από το μαζικό κίνημα, για τη σύνδεση του αγώνα των φοιτητών με τον αγώνα των εργαζομένων. Και γι’ αυτό το λόγο έβγαζαν εντελώς διαφορετικά συμπεράσματα από την εμπειρία των μαχών σε σχέση με τις ηττοπαθείς εκτιμήσεις των ρεφορμιστικών ηγεσιών.
Πολιτικές νίκες
Χαρακτηριστικό είναι το άρθρο της παράνομης Μαμής, της εφημερίδας της Οργάνωσης Σοσιαλιστική Επανάσταση (απ’ την οποία προέρχεται το ΣΕΚ) του Απρίλη 1973, δηλαδή αμέσως μετά τις καταλήψεις στη Νομική. Ο τίτλος του άρθρου εξίσου χαρακτηριστικός: «Δεν θα χαρίσουμε τις πολιτικές νίκες του κινήματος στους Καραμανλήδες».
«Το κίνημα έδειξε το δυναμισμό του, με την πρώτη του κιόλας εμφάνιση επέβαλε νέους ρυθμούς στις πολιτικές εξελίξεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι έβαλε τέρμα στις μανούβρες των αστών για ‘ομαλοποίηση’. Σημαίνει όμως ότι έδειξε στην πράξη πόσο ευάλωτα είναι τα σχέδια των καπιταλιστών…
Η χούντα από τη μεριά της οχυρώνεται, αποκλείει την επιστροφή στην ‘ομαλότητα’ μέσα στο 1973 και ’74 (λόγος Παπαδόπουλου στις 3/3/73)…
Οι αντιπολιτευόμενοι αστοί μετακινήθηκαν ομαδόν προς τα δεξιά και συσπειρώθηκαν γύρω από τη ‘λύση Καραμανλή’. Ο επίδοξος αυτός αντικαταστάτης του Παπαδόπουλου συνεχίζοντας την πάγια τακτική του να προβάλλεται σαν το τελευταίο προπύργιο του νόμου και της τάξης σε κάθε παραπάτημα της χούντας, ζητάει ξανά να αναλάβει αυτός επικεφαλής μιας ‘δυνατής και έμπειρης’ κυβέρνησης με έκτακτες εξουσίες… ΕΡΕ, ΕΚ και πλήθος παράγοντες δεν ζητούν πια ‘άρση του στρατιωτικού νόμου και ελεύθερες εκλογές’ αλλά ‘ισχυρή κυβέρνηση με έκτακτες εξουσίες’».
Και κατέληγε:
«Η μόνη δύναμη που μπορεί να συντρίψει τη χούντα είναι το μαχητικό μαζικό κίνημα. Να παλέψουμε για το δυνάμωμά του, την οργάνωσή του… Χωρίς καμιά αναγνώριση για ‘λύσεις’ έξω από το μαζικό κίνημα, χωρίς καμιά παραχώρηση στους αστούς μανουβραδόρους…»
Η εξέγερση του Πολυτεχνείου τον Νοέμβρη του 1973 ήταν μια νέα πολιτική μάχη ανάμεσα στις δυο γραμμές. Αυτή τη φορά η γραμμή της σύγκρουσης και της κλιμάκωσης επικράτησε μέσα στις γενικές συνελεύσεις των φοιτητών στο κατειλημμένο Πολυτεχνείο, απέναντι στις απόψεις που πρότειναν «συντεταγμένη αποχώρηση». Έτσι το Πολυτεχνείο από φοιτητική διαμαρτυρία έγινε η εξέγερση των φοιτητών και των εργατών. Αυτή με τη σειρά της σφράγισε τη μοίρα της χούντας και άνοιξε το δρόμο για τους θυελλώδεις αγώνες της μεταπολίτευσης που ακύρωσαν τα σχέδια των Καραμανλήδων για μια «θωρακισμένη» δημοκρατία.
Σαράντα χρόνια μετά, το μαζικό κίνημα είναι ξανά ο πρωταγωνιστής των εξελίξεων.