Η Ταινιοθήκη της Ελλάδας οργανώνει από 5 ως 18 Ιούνη ένα μεγάλο αφιέρωμα στο σινεμά του Ζαν-Λικ Γκοντάρ. Είναι μια εξαιρετική ευκαιρία να γνωρίσουμε και να θυμηθούμε τον μεγάλο 84χρονο Γαλλο- Ελβετό κινηματογραφιστή που μαζί με τη γενιά του «Νέου Κύματος» άλλαξε την αντίληψη και τη μορφή αυτού που θεωρείται κινηματογράφος.
Όντας φοιτητής ανθρωπολογίας στο Παρίσι των αρχών της δεκαετίας του 1950, ο Γκοντάρ «έμπλεξε» με το σινεμά μέσα από τις κινηματογραφικές λέσχες που ευδοκιμούσαν στο Καρτιέ Λατέν και την Αριστερή όχθη. Εκεί γνώρισε τους μετέπειτα συνοδοιπόρους του στη Νουβέλ Βαγκ -Φρανσουά Τριφό, Κλοντ Σαμπρόλ, Ερίκ Ρομέρ και Ζακ Ριβέτ. Με τους δυο τελευταίους αποπειράθηκαν την έκδοση της «Gazette du Cinema», που έζησε για μόλις πέντε τεύχη και σύντομα πέρασαν στα «Cahiers du Cinema», τα «Κινηματογραφικά Τετράδια» θεωρίας και κριτικής που ίδρυσε ο Αντρέ Μπαζέν.
Μέσα από τις στήλες του περιοδικού, κριτικάρουν τον ακαδημαϊσμό του Γαλλικού σινεμά και τις ακριβές υπερπαραγωγές που σκοτώνουν τη δημιουργικότητα του κινηματογραφιστή για να παράγουν εμπορικές ταινίες χειραγώγησης του θεατή. Μελετούν την κληρονομιά του βωβού κινηματογράφου (Γερμανικός εξπρεσιονισμός, Ρώσικη πρωτοπορία), τον Ιταλικό Νεορεαλισμό αλλά και αμερικανούς σκηνοθέτες όπως ο Χάουαρντ Χοκς , ο Νίκολας Ρέι, ο Χίτσκοκ. Καταλήγουν στο ότι ο κινηματογραφιστής οφείλει να αποτινάξει τον ασφυκτικό έλεγχο του παραγωγού - χρηματοδότη πάνω στη διαδικασία φτιαξίματος της ταινίας, να πάψει να είναι σκηνοθέτης (αυτός που βάζει τις σκηνές σε σειρά) και να ξαναγίνει δημιουργός (auteur – cineaste). Η κάμερα γίνεται και πάλι εργαλείο, όπως το στιλό είναι το εργαλείο του συγγραφέα, έτσι προέκυψε ο όρος «κάμερα-στιλό».
Πίσω από την κάμερα
Όταν οι συγγραφείς των «Τετραδίων» πέρασαν πίσω από την κάμερα γεννήθηκε μια νέα πρωτοπορία, η «Νουβέλ Βαγκ», που εισήγαγε εντελώς νέα στοιχεία όπως η μη κλασσική αφήγηση, τα απότομα κόψε-ράψε (jam-cuts) των σκηνών, η απρόβλεπτη έκβαση, οι εμφανείς αναφορές – φόρος τιμής – σε μεγάλες κινηματογραφικές στιγμές του παρελθόντος. Τα φυσικά ντεκόρ μεταφέρουν μια λαβυρινθώδη εικόνα των σύγχρονων μεγαλουπόλεων και οι ηθοποιοί μπαινοβγαίνουν στα πλάνα, όπως συχνά και οι περαστικοί από το χώρο των γυρισμάτων. Η πρώτη ταινία μεγάλου μήκους του Γκοντάρ «Με κομμένη την ανάσα» (1959) είναι χαρακτηριστικό δείγμα αυτής της αντίληψης.
Η δεκαετία του ’60 ήταν η πιο παραγωγική και πιστεύουμε η πιο γόνιμη για τον Γκοντάρ, βασικά γιατί επηρεάστηκε βαθειά από τις πολιτικές εξελίξεις της περιόδου και σύντομα πέρασε από την υπαρξιστική αμφισβήτηση της καπιταλιστικής ευδαιμονίας στη μαρξιστική οπτική. «Ο μικρός στρατιώτης», η «Περιφρόνηση», «Οι καραμπινιέροι», «Ζούσε τη ζωή της», «2-3 πράγματα που ξέρω γι’αυτή», «Σαββατοκύριακο» εκφράζουν την καταγγελτική διάθεση προς τον Γαλλικό καπιταλισμό αλλά και το πώς αυτός διαπερνά και αλλοτριώνει τη ζωή και τις σχέσεις των ανθρώπων.
Ο Μάης του ’68 τον βρίσκει στρατευμένο στον Μαρξισμό. Με τους Φ. Τριφό, Λουί Μαλ, Ρ. Πολάνσκι και Κλοντ Λελούς πρωτοστατούν στην κατάληψη-ουσιαστικά διακοπή του φεστιβάλ Καννών- επιστρέφει στο εξεγερμένο Παρίσι και ιδρύει την κολεκτίβα «Τζίγκα Βέρτωφ» (προς τιμή του πρωτοπόρου Σοβιετικού δημιουργού). Η Μαοϊκή ευφορία δεν θα κρατήσει για πολύ, ο ίδιος αποκήρυξε τα δημιουργήματα της περιόδου αυτής σαν «επαναστατικά σκουπίδια», γύρισε το «Όλα πάνε καλά» και αποτραβήχτηκε σε πιο προσωπική θεματολογία, με την πολιτική σε δεύτερο πλάνο αλλά όχι απούσα. Τα «Ο σώζω εαυτόν σωθήτω», «Film Socialism» επιχειρούν ένα αριστερό απολογισμό για τις προσδοκίες και διαψεύσεις του 20ου αιώνα. Ο Γκοντάρ συνεχίζει να δημιουργεί και πρόσφατα στο φεστιβάλ των Κανών προβλήθηκε η τελευταία του ταινία «Αποχαιρετισμός στη γλώσσα».
Επηρέασε όσο κανείς άλλος της εποχής του το σύγχρονο σινεμά. Από τον Μπερτολούτσι, τον Μίλος Φόρμαν, τον Βέντερς και τον Φόλκερ Σλέντορφ μέχρι τους Ασιάτες Όσιμα, Γουόγκ Καρ Γουάι αλλά και τους Αμερικανούς Σκορσέζε, Κόπολα, Άλτμαν, Ντε Πάλμα, Τζιμ Τζάρμους και Ταραντίνο. Φυσικά δεν βρέθηκε ποτέ υποψήφιος για Όσκαρ, εκτός από μια τιμητική βράβευση το 2010.
Το αφιέρωμα περιλαμβάνει 42 ταινίες του που εντάσσονται στις εξής ενότητες: «1950-1968: Νέο Κύμα/Auteur/ Cahiers du Cinema», «Οπλισμένες Κάμερες», «Επιστροφή στη Μυθοπλασία», «Αποχαιρετισμός στη Γλώσσα», «Γκοντάρ, ο ιστορικός του κινηματογράφου».
Δήμητρα Κυρίλλου