Ιστορία
Το αντιρατσιστικό κίνημα στις ΗΠΑ: Βαθειές ρίζες

Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ στο Σέλμα, Αλαμπάμα το 1964

“Είμαι 84 κι ακόμα διαδηλώνω γι' αυτά τα πράγματα” έγραφε το πλακάτ μιας γυναίκας στις ΗΠΑ αυτές τις μέρες. Ο αντιρατσιστικός ξεσηκωμός που συγκλονίζει τις ΗΠΑ πατάει σε μια παράδοση αγώνων τόσο παλιά όσο και τα χρόνια αυτής της γυναίκας. 

Το τέλος του Β' Παγκόσμιου Πολέμου βρήκε σε ισχύ τους νόμους Jim Crow, ένα σύνολο ρατσιστικών νόμων, τοπικών κι ομοσπονδιακών, που επέβαλαν το διαχωρισμό των μαύρων από τους λευκούς σε κάθε πτυχή της δημόσιας ζωής. Ακόμα και το λιντσάρισμα των μαύρων δεν ανήκε στο παρελθόν, με πιο γνωστή τη δολοφονία δύο οικογενειών μαύρων βετεράνων του Β' ΠΠ, που επιστρέφοντας από τον πόλεμο λιντσαρίστηκαν το 1946 στο Γουόλτον της Τζόρτζια από τις συμμορίες των λευκών γαιοκτημόνων.   

Το 1949 το να τραγουδήσει δημόσια ένας διάσημος μεν, μαύρος κι αριστερός δε, τραγουδιστής δεν ήταν αυτονόητο. Η περίπτωση της συναυλίας του βαρύτονου και ηθοποιού Πολ Ρόμπσον στο Πίκσκιλ του Νιού Τζέρσεϋ έμεινε στην ιστορία όταν ο Ρόμπσον κινδύνεψε με λιντσάρισμα και η συναυλία αναβλήθηκε αρχικά εξαιτίας της βίαιης επίθεσης ρατσιστών και αστυνομίας, για να πραγματοποιηθεί λίγες μέρες μετά χάρη στην περιφρούρηση των τοπικών εργατικών συνδικάτων. Η θέα του παραμορφωμένου πτώματος του Έμετ Τιλ, στην κηδεία του το 1954, ενός δεκατετράχρονου μαύρου που λιντσαρίστηκε στο Μισισιπί προκάλεσε σοκ και οργή σε εκατομμύρια.

Αυτή η οργή μεταφράστηκε σε κίνημα τότε που η Ρόζα Παρκς, γραμματέας του τοπικού ΝΑACP (από τις πιο παλιές αντιρατσιστικές οργανώσεις στις ΗΠΑ) στο Μοντγκόμερι, αρνήθηκε να σηκωθεί από τη “λευκή” θέση του λεωφορείου, πυροδοτώντας ένα κίνημα μποϋκοτάζ στα λεωφορεία που διήρκεσε για περισσότερο από ένα χρόνο. Ο μη βίαιος τρόπος πάλης ήταν το μοτίβο για αρκετά χρόνια. Οι κινητοποιήσεις στο Γκρίνσμπορο και το Νάσβιλ το '60, οι πορείες στο Σέλμα της Αλαμπάμα το '65, η μεγάλη διαδήλωση στην Ουάσιγκτον το 1963 – όπου o Mάρτιν Λούθερ Κινγκ εκφώνησε την ιστορική του ομιλία “Ι have a dream” - ήταν μερικά μόνο από τα στιγμιότυπα του κινήματος που έμεινε στην ιστορία ως Κίνημα για τα Κοινωνικά Δικαιώματα (Civil Rights Movement) κι έφτασε στην κατάκτηση, μόλις το 1964, της νομικής κατάργησης των διαχωρισμών λόγω χρώματος και την επόμενη χρονιά στο καθολικό δικαίωμα στην ψήφο.

Ωστόσο οι κρατικές αρχές και οι ρατσιστές – στενά συνδεδεμένοι μεταξύ τους – δεν ακολουθούσαν την ίδια ειρηνική οδό. Οι δεύτεροι δολοφονούσαν και οι πρώτοι -όποτε δεν δολοφονούσαν- αναλάμβαναν να τους βγάζουν λάδι. Η ζωή στις φτωχογειτονιές εξακολουθούσε να είναι κόλαση, είτε γιατί θα γινόσουν στόχος από τους μπάτσους είτε γιατί θα συνέχιζες να είσαι καταδικασμένος στην ανεργία και την αβεβαιότητα, την ίδια στιγμή που το κράτος διαφήμιζε το american dream. 

Ριζοσπαστικότερες φωνές σαν του Μάλκολμ Χ άρχισαν να ακούγονται όλο και περισσότερο, προπαγανδίζοντας την αντίσταση “με κάθε τρόπο”. Ο Μαλκολμ Χ, είχε αναδειχθεί σε ηγετική φυσιογνωμία του κινήματος και ήδη ακολουθούσε πορεία προς τα αριστερά. Από εξέχον μέλος της σεπαρατιστικής οργάνωσης “Έθνος του Ισλάμ”, από το '64 που αποχώρησε μέχρι την επόμενη χρονιά που δολοφονήθηκε, ο Μάλκολμ Χ ανέπτυξε σχέσεις με την επαναστατική αριστερά και δήλωνε σοσιαλιστής “από τη στιγμή που ο σοσιαλισμός θα σήμαινε καλύτερες μέρες για τον μαύρο πληθυσμό”. 

Οι εκρήξεις στις γειτονιές των μεγαλουπόλεων άρχισαν να κάνουν ακόμα μεγαλύτερο κρότο.

Το Χάρλεμ θα έπαιρνε φωτιά τον Ιούλιο του '64 όταν ο μπάτσος Τόμας Κίλιγκαν θα δολοφονούσε τον 15χρονο αφροαμερικάνο Τζέιμς Πάουελ. Λίγες μέρες μετά θα ξεσηκωνόταν το Ρότσεστερ και η Φιλαδέλφεια. Ένα χρόνο μετά η μεγαλύτερη εξέγερση μέχρι τότε θα γινόταν στο γκέτο του Γουάτς του Λος Άντζελες. 14.000 εθνοφρουροί άφησαν πίσω τους 34 νεκρούς στην επιχείρηση καταστολής της εξέγερσης. Ακολούθησε το Σικάγο την επόμενη χρονιά και το “Μακρύ καυτό καλοκαίρι” του 1967 όπου ξέσπασαν 159 εξεγέρσεις σε πόλεις και γειτονιές. 

Βιετνάμ

Πλέον από “κίνημα για τα κοινωνικά δικαιώματα” προσηλωμένο στη μάχη ενάντια στον καθιερωμένο ρατσισμό του Νότου, η μάχη είχε μεταφερθεί στις γειτονιές της εργατικής τάξης στις μεγάλες αμερικάνικες πόλεις. Η κυβέρνηση τους έλεγε ότι πρέπει να πάνε να σκοτωθούν πολεμώντας “τους κόκκινους” στο Βιετνάμ, μια χώρα που άκουγαν για πρώτη φορά οι περισσότεροι. Αλλά η ζωή στη γειτονιά παρέμενε ίδια. Φτώχεια, ρατσισμός, αστυνομικές παρενοχλήσεις.

“Παίρνουμε νεαρούς μαύρους που έχουν πληγωθεί από την κοινωνία μας, και τους στέλνουμε οχτώ χιλιάδες μίλια μακριά, στη Νοτιοανατολική Ασία, για να εγγυηθούν ελευθερίες που δεν τις έχουν στη νοτιοδυτική Τζόρτζια ή στο ανατολικό Χάρλεμ” έλεγε ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ που από αντιρατσιστής πασιφιστής πάστορας, θα μετακινούνταν σε όλο και περισσότερο αντικαπιταλιστικές θέσεις υποστηρίζοντας ότι ο αγώνας έπρεπε να διεξαχθεί ενάντια στο “τριπλό κακό, του πολέμου, του ρατσισμού και της οικονομικής ανισότητας”.  Υποστήριξε το μέσο της απεργίας και δήλωνε ότι “κάποια στιγμή πρέπει να αναρωτηθούμε γιατί υπάρχουν σαράντα εκατομμύρια φτωχοί στην Αμερική. Κι όταν θέτεις αυτό το ερώτημα, τότε αρχίζεις να αμφισβητείς την καπιταλιστική οικονομία”. 

Η δολοφονία του στις 4 Απριλίου 1968 θα πυροδοτούσε το επόμενο μεγάλο ξέσπασμα εξεγέρσεων. Σε 125 πόλεις χιλιάδες μαύροι, αλλά και λευκοί αντιρατσιστές, θα έβγαιναν στο δρόμο για αρκετές ημέρες, με τις μεγαλύτερες διαδηλώσεις να γίνονται στην Ουάσιγκτον, το Σικάγο και τη Βαλτιμόρη. 

Δυο χρόνια πριν, στο Όκλαντ, ο Μπόμπι Σιλ με τον Χιούι Νιούτον είχαν ιδρύσει το Κόμμα των Μαύρων Πανθήρων για την Αυτοάμυνα. Μια μαχητική οργάνωση αφροαμερικάνων που από τη μια χρησιμοποιούσαν τις δυνατότητες που έδινε η αμερικάνικη νομοθεσία περί οπλοχρησίας για να περιφρουρούν τις γειτονιές τους από την αστυνομική αυθαιρεσία και την ίδια στιγμή οργάνωναν το δικό τους δίκτυο για να καλύψουν τις ανάγκες των γειτονιών τους σε Παιδεία και Υγεία.  Στηριγμένοι σε ένα πρόγραμμα 10 άμεσων διεκδικήσεων, οι Μαύροι Πάνθηρες έφτασαν να μετράνε χιλιάδες μέλη και την υποστήριξη της συντριπτικής πλειοψηφίας του μαύρου πληθυσμού.

Το Μάη του '68 στην αυτοκινητοβιομηχανία της Ντοντζ στο Ντιτρόιτ, θα ιδρυόταν το DRUM (Dodge Revolutionary Union Movement) μια οργάνωση μαύρων εργατών – το 70% των εργατών του εργοστασίου ήταν μαύροι – που θα έφτανε να οργανώσει μια απεργία 4.000 εργατών και θα στοίχιζε την παραγωγή 3.000 αυτοκινήτων. Το παράδειγμά τους ακολούθησαν και συνάδελφοί τους στη Φορντ (FRUM) και την Κράισλερ (ELRUM), φτιάχνοντας όλοι μαζί το Σύνδεσμο Μαύρων Επαναστατών Εργατών.

“Διαφωνούμε με την ιδέα ότι η λύση για τα προβλήματά μας είναι η εγκαθίδρυση μιας νέας οικονομίας μαύρων καπιταλιστών, όπου μαύροι εργοστασιάρχες θα εκμεταλλεύονται μαύρους εργάτες όπως κάνουν οι λευκοί. Τη λύση τη βλέπουμε, όχι στην εγκαθίδρυση μιας  κοινότητας με εθνικιστικά κριτήρια, αλλά αυτής όπου όλες οι μορφές εκμετάλλευσης και καταπίεσης θα έχουν εξαφανιστεί” υποστήριζε ο Τζον Γουότσον, ένας από τους ηγέτες του Συνδέσμου.

Εξεγέρσεις

Συνεχόμενη ριζοσπαστικοποίηση, οργάνωση κι εξεγέρσεις για τον μαύρο πληθυσμό συνδυασμένη με το μεγάλο κίνημα ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ. Ο συνδυασμός τους αποτέλεσε μια πραγματική απειλή για την άρχουσα τάξη της υπερδύναμης. Με μια καλά σχεδιασμένη επιχείρηση – υπό το όνομα Cointelpro – η αμερικάνικη κυβέρνηση δολοφόνησε δεκάδες αγωνιστές κι αγωνίστριες, διάβρωσε οργανώσεις σε σημείο διάλυσης, φυλάκισε με ψεύτικες κατηγορίες εκατοντάδες – ορισμένους μέχρι σήμερα. Τα χρόνια που ακολούθησαν οι αυταπάτες για αλλαγή μέσα από το Δημοκρατικό Κόμμα ξανακυριάρχησαν. Πολλές πόλεις που συγκλονίστηκαν από τις εξεγέρσεις της δεκαετίας του '60, απέκτησαν μαύρους δημάρχους. Ελάχιστα άλλαξαν στις φτωχογειτονιές τους.

Η οργή θα συνέχιζε να υπάρχει και θα έκανε ξανά την εμφάνισή της τον Απρίλη του 1992, όταν η αθώωση των μπάτσων που βιντεοσκοπήθηκαν να κακοποιούν τον αφροαμερικάνο Ρόντνι Κινγκ έβαλε τη σπίθα για να πάρουν φωτιά οι δρόμοι του Λος Άντζελες. Ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Λούις Ροντρίγκεζ θα έγραφε τότε: “Σε πόλεις σε ολόκληρη τη χώρα, κάθε είδους άνθρωποι διαδήλωσαν ενάντια στην ετυμηγορία της υπόθεσης Ρόντνι Κινγκ, ένα θέμα με το οποίο οι περισσότεροι Αμερικανοί συμφωνούν ανεξάρτητα από το χρώμα. Αν και το 'φυλετικό' ζήτημα συνεχίζει να μας καίει, το ζήτημα εδώ είναι ταξικό. Η βία του Λος Άντζελες ήταν η πρώτη μεγάλη κοινωνική απάντηση σε μια οικονομική επανάσταση που ξεκίνησε πριν από χρόνια” -όπου “οικονομική επανάσταση” εννοούσε τον νεοφιλελευθερισμό της εποχής Ρήγκαν. Την εξέγερση κατέστειλε ο στρατός αφήνοντας πίσω 63 νεκρούς.

Το κίνημα Βlack Lives Matter πάτησε πάνω σε αυτή την παράδοση. Οι ΗΠΑ το 2009 απέκτησαν τον πρώτο αφροαμερικανό πρόεδρο. Μέχρι το 2017 που κυβέρνησε ο Ομπάμα, τα ονόματα του Τράβιον Μάρτιν, του Μάικλ Μπράουν, του Έρικ Γκάρνερ και πολλών ακόμα, θα ακούγονταν από χιλιάδες στόματα που διαδήλωναν ζητώντας δικαιοσύνη. Το κοινό στοιχείο ήταν ότι είχαν δολοφονηθεί από την αστυνομία των ΗΠΑ επειδή ήταν μαύροι. Η διάψευση των προσδοκιών από τον Ομπάμα θα μπορούσε να γυρίσει αυτόν τον κόσμο στο σπίτι του. Αντίθετα, φούντωσε την οργή στα χρόνια του Τραμπ κι έστρεψε ακόμα περισσότερο κόσμο στα αριστερά, σε βαθμό που οι συγκρίσεις αναγκαστικά να γυρνάνε στην καυτή δεκαετία του '60.