Οικονομία και πολιτική
“Αυτοκριτική” της ΕΕ για “λάθη” των μνημονίων: Ολόκληρο το σύστημα είναι ένα φονικό λάθος

Σχεδόν απαρατήρητη πέρασε από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης η “ανεξάρτητη” μελέτη με τίτλο “Μαθήματα από την οικονομική βοήθεια προς την Ελλάδα” που συνέταξε, ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας (ESM) κάτω από την ηγεσία του Χοακίμ Αλμούνια.  Όχι γιατί διακατέχεται από κάποιον υπερβολικό ριζοσπαστισμό. Ακριβώς το αντίθετο συμβαίνει. Ο Αλμούνια, άλλωστε, ήταν Επίτροπος Οικονομικών Υποθέσεων την περίοδο 2004-2010 και Επίτροπος Ανταγωνισμού (και αντιπρόεδρος της Κομισιόν) την περίοδο 2010-2014. Ήταν, με άλλα λόγια, ένας από τους κεντρικούς ηγέτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης την εποχή του πρώτου και του δεύτερου μνημονίου. Έβαλαν τον λύκο να φυλάει τα πρόβατα, που λέει και η παροιμία.

Η έκθεση αναγνωρίζει ότι “έγιναν λάθη” στην προσπάθεια διάσωσης της Ελλάδας. Ένα από αυτά ήταν και η υποτίμηση των συνεπειών που θα είχαν τα μέτρα “σταθεροποίησης” της ελληνικής οικονομίας για την κοινωνία. Στη συνέντευξη που έδωσε ο Αλμούνια στο Βήμα παραδέχεται ότι η προτεραιότητα ήταν η “δημοσιονομική προσαρμογή” -δηλαδή ο μηδενισμός των ελλειμμάτων. “Οι συνέπειες με όρους ανάπτυξης και ανεργίας ήταν σοβαρές”.

Ο Αλμούνια, όμως, δεν είναι ο πρώτος που αναγνωρίζει ότι τα μνημόνια είχαν σοβαρά λάθη. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο είχε παραδεχτεί ότι είχε υποτιμήσει τους διαβόητους “πολλαπλασιαστές” - δηλαδή το μέγεθος των συνεπειών που θα είχαν οι περικοπές, οι αυξήσεις στους φόρους κλπ πάνω στην ύφεση. Ούτε είναι ο πρώτος που παραδέχεται ότι το κοινωνικό κόστος ήταν υπερβολικό. Ο Τόμσεν, το πρωτοπαλίκαρο του ΔΝΤ, είχε εκφράσει δημόσια τη “συμπόνια του” απέναντι στον ελληνικό λαό, για τα βάσανα που περνούσε. Φυσικά αυτή η συμπόνια δεν τον εμπόδισε ποτέ να πιέζει για ολοένα και μεγαλύτερες θυσίες. Το συναίσθημα είναι συναίσθημα και το καθήκον καθήκον. Να μην τα μπλέκουμε!

Πάρτι

Γιατί, πέρασε, λοιπόν, η έκθεση Αλμούνια στα “ψιλά”; Γιατί έστω και πλάγια θυμίζει ποιοι έκαναν πάρτι  στα χρόνια που η ΝΔ ήταν ξανά στην κυβέρνηση: “Θυμάμαι ότι όταν ανέλαβα ως επίτροπος Οικονομικών Υποθέσεων τον Απρίλιο του 2004”, λέει στην συνέντευξή του στο Βήμα, “μία από τις πρώτες αποφάσεις μου ήταν να ξεκινήσω τη Διαδικασία Υπερβολικού Ελλείμματος (EDP) για ορισμένα κράτη-μέλη. Ένα από αυτά ήταν η Ελλάδα, κατά τη διάρκεια των πρώτων ημερών της κυβέρνησης Καραμανλή...  Οι υπουργοί Οικονομικών αρνήθηκαν... Τον Ιούνιο του 2009, λίγους μήνες πριν από τις εκλογές, ενημέρωσα γραπτώς το Eurogroup ότι το αληθινό μέγεθος του ελληνικού δημοσιονομικού ελλείμματος υπερβαίνει το 10%, αλλά δεν είχαμε λάβει εξουσίες να ερευνήσουμε τα πραγματικά στοιχεία... Όταν, τον Οκτώβριο του 2009, η κυβέρνηση Παπανδρέου άνοιξε τα βιβλία, δεν εξεπλάγην”. Τα “υπερβολικά ελλείμματα” της κυβέρνησης Καραμανλή δεν περιμένουμε, προφανώς, να τα προβάλει η Σία Κοσιώνη.

Η Τρόικα δεν παράβλεψε μόνο το κοινωνικό κόστος: παράβλεψε συνολικά τις συνέπειες που θα είχαν τα μνημόνια για την ελληνική οικονομία. Η έκθεση παραδέχεται ότι ο πραγματικός στόχος δεν ήταν η διάσωση της Ελλάδας αλλά η προστασία του Ευρώ: «Δόθηκε έμφαση στη χρηματοοικονομική σταθερότητα της Ευρωζώνης επί των επιδιώξεων της Ελλάδας. Οι πολιτικοί ηγέτες της Ευρωζώνης θεωρούσαν υπέρτατης σημασίας τη διάσωση της Ευρωζώνης». Οι εκταμιεύσεις της βοήθειας, οι διαβόητες “δόσεις” παραδέχεται η μελέτη δεν γίνονταν πραγματικά με βάση την “πρόοδο” που σημείωνε η Ελλάδα σε σχέση με τους μνημονιακούς στόχους αλλά με βάση τις πληρωμές που είχε μπροστά του το ελληνικό δημόσιο – δηλαδή στο “παρά πέντε” κάθε φορά της χρεοκοπίας (που θα απειλούσε να γκρεμίσει ολόκληρο το οικοδόμημα του Ευρώ). 

Η έκθεση επισημαίνει πολλά και διάφορα ακόμα “λάθη”. Παρόλα αυτά, ο τελικός απολογισμός των μνημονίων ήταν θετικός, σύμφωνα με τον Αλμούνια. Το Διοικητικό Συμβούλιο του ESM μελέτησε και αποδέχτηκε τα συμπεράσματα της μελέτης. “Η Ελλάδα”, γράφει στην ανακοίνωσή του, “βγήκε από τα προγράμματα οικονομικής βοήθειας με μια ισχυρότερη οικονομία που στηρίζεται στις δημοσιονομικές και διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν”. Η κατακρήμνιση του ΑΕΠ κατά 25% και η εκτίναξη της ανεργίας πάνω από το 20% προφανώς είναι σημάδια οικονομικής ευρωστίας, σύμφωνα με τη διεστραμμένη λογική των Βρυξελλών. 

Γιατί;

Γιατί χτυπήθηκε η Ελλάδα τόσο άγρια από την κρίση του χρέους; Ο Αλμούνια έχει πολύ λίγα να πει για αυτό. Και πολύ κοινότοπα: τα διαπλεκόμενα συμφέροντα -δηλαδή οι δημόσιοι υπάλληλοι, που δυστυχώς δεν κατάφερε η Τρόικα, παρά τις πιέσεις του ΔΝΤ, να πείσει καμιά από τις ελληνικές κυβερνήσεις να τους απολύσει. Προφανώς η επιτυχία του προγράμματος θα ήταν ακόμα μεγαλύτερη, σύμφωνα με τον Αλμούνια, αν στις στρατιές των ανέργων είχαν προστεθεί και μερικές δεκάδες χιλιάδες ακόμη μόνιμοι υπάλληλοι του δημοσίου.

Αυτές οι ερμηνείες δεν είναι μόνο κοινότοπες. Είναι και ψεύτικες. Η Ελλάδα, για να ξεκινήσουμε από τα βασικά, δεν έχει “πολλούς δημοσίους υπαλλήλους”. Η υγεία, η παιδεία, η κοινωνική πρόνοια είναι φριχτά υποστελεχωμένες. Είναι πραγματική πρόκληση να μιλάει κανείς για απολύσεις την ώρα που ο πλανήτης χτυπιέται από την πανδημία και στα νοσοκομεία υπάρχουν δεκάδες χιλιάδες οργανικές θέσεις κενές.

Η ένταση της κρίσης στην Ελλάδα δεν οφείλεται σε “διαπλοκή” ανάμεσα στους εργαζόμενους, τους φτωχούς και το κράτος. Οφείλεται στην αδυναμία του ελληνικού καπιταλισμού. Και την προκλητική διαπλοκή ανάμεσα στην άρχουσα τάξη και το κράτος. Ο εκτροχιασμός του δημόσιου χρέους ήταν αποτέλεσμα της διόγκωσης του ιδιωτικού χρέους -του χρέους των επιχειρήσεων δηλαδή- τα πρώτα χρόνια του Ευρώ. 

Με την είσοδο της Ελλάδας στην Ευρωζώνη οι μεγάλες επιχειρήσεις απέκτησαν ξαφνικά πρόσβαση σε φτηνά και εύκολα δάνεια -και έτρεξαν αμέσως να πέσουν με τα μούτρα στο “ψητό”. Η ύφεση του 2007-8, το σκάνδαλο των αμερικανικών τοξικών στεγαστικών δανείων και η χρεοκοπία, τελικά, τον Σεπτέμβρη του 2008 της Λήμαν Μπράδερς αντέστρεψαν απότομα αυτή την εικόνα: ο δανεισμός ανάμεσα στις τράπεζες διακόπηκε και οι χρηματοπιστωτικές εταιρείες (τράπεζες, επενδυτικά funds, κερδοσκοπικά κεφάλαια κλπ) άρχισαν να ζητάνε “τα λεφτά τους πίσω”. 

Το φθινόπωρο του 2008 η κυβέρνηση του Καραμανλή ενέκρινε ένα πακέτο στήριξης 28 δισεκατομμυρίων για τις ελληνικές τράπεζες. Με απλά λόγια, οι τράπεζες και οι μεγάλες επιχειρήσεις, αποκομμένες πλέον από τις διεθνείς αγορές, απαίτησαν να πάρουν από το κράτος τα κεφάλαια που δεν μπορούσαν να δανειστούν πλέον από τις αγορές. Και τα πήραν. Ο ιδιωτικός τομέας ήταν αυτός που πρωτοστάτησε στην κρίση, όχι ο δημόσιος. 

Τα μνημόνια είχαν πράγματι σαν βασικό στόχο την διάσωση του Ευρώ. Αλλά ταυτόχρονα είχαν σαν στόχο την προστασία των ευρωπαϊκών τραπεζών -που είχαν δανείσει πολλά δισεκατομμύρια στο ελληνικό δημόσιο τα προηγούμενα χρόνια. Αλλά το πρόβλημα δεν ήταν εθνικό. Ήταν (και παραμένει) ταξικό.

“Τα μνημόνια είναι ευλογία για τον τόπο” 

Ο Θεόδωρος Πάγκαλος, ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης του Γιώργου Παπανδρέου, της κυβέρνησης που υπέγραψε το πρώτο μνημόνιο, μπορεί να προκάλεσε την κοινή γνώμη με τις κυνικές του δηλώσεις “μαζί τα φάγαμε”, “τα μνημόνια είναι ευλογία” κλπ. Αλλά έκφρασε ταυτόχρονα αυτό που σκεφτόταν ολόκληρη η άρχουσα τάξη: τα μνημόνια δεν έσωσαν μόνο την Ευρωζώνη. Έσωσαν και τα μεγάλα ελληνικά συμφέροντα φορτώνοντας τα βάρη της κρίσης αποκλειστικά σχεδόν στους εργάτες και τους φτωχούς. Η ίδια η έκθεση του Αλμούνια εμμέσως παραδέχεται αυτήν την αλήθεια: η ψαλίδα ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς αυξήθηκε στα χρόνια των μνημονίων στην Ελλάδα.

Κάποιες τράπεζες -οι πιο αδύναμες και οι πιο “αεριτζίδικες” σαν την Μαρφίν- έκλεισαν. Οι μικρομέτοχοι που είχαν επενδύσει τις οικονομίες τους σε κάθε είδους μετοχές (ειδικά στις τραπεζικές) έχασαν τα πάντα. Αλλά οι τέσσερις μεγάλες “συστημικές” τράπεζες διασώθηκαν, με τα χρήματα των μνημονίων, με δάνεια που θα πληρώνει η εργατική τάξη για τα επόμενα 50 χρόνια. Ανάμεσα στα θετικά επιτεύγματα των μνημονίων που επικαλείται ο Αλμούνια ήταν και η διάσωση των τραπεζικών καταθέσεων -στο ακέραιο: οι εργάτες έχασαν τις δουλειές τους, οι συνταξιούχοι είδαν τις συντάξεις τους να περικόπτονται σε επίπεδα πείνας και οι εργαζόμενοι τους μισθούς τους να πέφτουν στα 560 ευρώ αλλά οι καταθέτες δεν έχασαν ούτε ένα ευρώ από τις περιουσίες που έχουν στους τραπεζικούς λογαριασμούς τους. Οι μεγαλοκαταθέτες είχαν την ελευθερία να φυγαδεύσουν ό,τι ήθελαν στις οφσόρ. Το τίμημα αυτής της λαμπρής διάσωσης θα το πληρώσουν οι εργάτες, τα παιδιά τους και τα εγγόνια τους.

Σήμερα ο πλανήτης ολόκληρος χτυπιέται για μια ακόμα φορά από την κρίση. Οι άρχουσες τάξεις και τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης προσπαθούν να μας πείσουν ότι η ύφεση οφείλεται στην πανδημία. Λένε ψέμματα. Η κρίση του 2008/9 ήταν συστημική κρίση -ήταν μια κλασσική κρίση του καπιταλισμού, μια “επανάληψη” της Μεγάλης Ύφεσης του μεσοπολέμου. Το ίδιο ισχύει και για τη νέα ύφεση. Τα μνημόνια δεν άφησαν την κρίση να πάρει (διεθνώς) της διαστάσεις που είχε πάρει τη δεκαετία του 1930. Αλλά την έκαναν διαρκή και μόνιμη. 

Ο καπιταλισμός έχει γίνει ανοιχτά και απροκάλυπτα ζόμπι. Ζει ρουφώντας το αίμα των εργατών. Όχι, το πρόβλημα των μνημονίων δεν ήταν οι “υπερβολές” τους. Το πρόβλημα ήταν ότι διέσωσαν ένα σύστημα σάπιο, ένα σύστημα που σπέρνει πλέον μόνο τον θάνατο και την καταστροφή.