Οικονομία και πολιτική
Σε ελεύθερη πτώση η παγκόσμια οικονομία

Σε ελεύθερη πτώση βρίσκεται η παγκόσμια οικονομία. Αυτό ήταν το δραματικό μήνυμα που έστειλε πριν από δυο εβδομάδες η Φθινοπωρινή Σύνοδος Κορυφής του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου -η οποία πραγματοποιήθηκε φέτος λόγω του κορονοϊού διαδικτυακά. Το παγκόσμιο ΑΕΠ θα κλείσει στο τέλος της χρονιάς, σύμφωνα με τις ως τώρα εκτιμήσεις του Ταμείου με πτώση 4,4%. Μέσα στον τελευταίο μισό αιώνα, το παγκόσμιο ΑΕΠ έχει μόνο μια φορά συρρικνωθεί σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά – το 2009 που έκλεισε με πτώση -1,67%. Τώρα το Ταμείο υπολογίζει ότι η βουτιά θα είναι δύο ως τρεις φορές χειρότερη. “Αναμένουμε τη χειρότερη παγκόσμια ύφεση μετά τη Μεγάλη Ύφεση (της δεκαετίας του 1930)”, δήλωσε η επικεφαλής του ΔΝΤ Κρισταλίνα Γκεοργίεβα.

Το ίδιο δραματικό μήνυμα έστειλε λίγες μέρες αργότερα και η Κριστίν Λαγκάρντ, η επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (και πρώην διοικήτρια του ΔΝΤ). Σε μια συνέντευξή της στη γαλλική εφημερίδα Le Monde την περασμένη εβδομάδα προέβλεψε ότι η ύφεση στην Ευρωζώνη θα φτάσει στο 8% φέτος – δυο φορές σχεδόν βαθύτερη από την ύφεση του 2009, την ύφεση που απείλησε να αφανίσει ολόκληρο το ευρωπαϊκό τραπεζικό σύστημα.

“Η κρίση απειλεί να αφήσει μόνιμες ουλές στην παγκόσμια οικονομία”, γράφει η ανακοίνωση του ΔΝΤ. “Ακόμα ασθενέστερη αύξηση της παραγωγικότητας, βαρύτερη επιβάρυνση χρέους, αυξημένη οικονομική ευαλωτότητα και μεγαλύτερη φτώχεια και ανισότητα”. Οι ισχυροί του πλανήτη, οι κυβερνήσεις των πλούσιων χωρών και οι κεντρικοί τραπεζίτες τους, όμως, παρακολουθούν το δράμα που εκτυλίσσεται μπροστά τους χωρίς να μπορούν να κάνουν τίποτα για να ανακόψουν την καταστροφική πορεία. 

Οι ΗΠΑ έκαναν το χρέος τους, δήλωσε στη σύνοδο του ΔΝΤ ο Στίβεν Μιούνιχ, ο υπουργός Οικονομικών του Τραμπ. “Ενεργοποιήσαμε το μεγαλύτερο πακέτο ανακούφισης στην Αμερικανική ιστορία”, είπε αναφερόμενος στο πακέτο βοήθειας ύψους 3 τρις δολαρίων που ενέκρινε το αμερικανικό Κογκρέσο την άνοιξη. Το ίδιο μήνυμα στέλνει και η Ευρωπαϊκή Ένωση: “Είμαι πεπεισμένος ότι η απόφασή μας, το γεγονός ότι κινητοποιήσαμε 1,8 τρις για την επόμενη διετία, το γεγονός ότι διαθέσαμε πόρους για να υποστηρίξουμε όλα τα κράτη μέλη... είναι η καλύτερη απόδειξη της πολιτικής μας θέλησης για μεγαλύτερη Ευρωπαϊκή αλληλεγγύη”, δηλώνει ο Σαρλ Μισέλ, ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. “Αν συγκρίνουμε την κατάσταση στην Ευρώπη με την κατάσταση στην κατάσταση στην Αμερική, ναι είχαμε συνέπειες στην αγορά εργασίας και την ανεργία... αλλά τίποτα συγκρίσιμο με αυτό που έγινε στην Αμερική”, συμπληρώνει ο Πάολο Τζεντιλιόνι, ο επίτροπος Οικονομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με άλλα λόγια και η Ευρώπη έκανε ό,τι της αναλογούσε -και μάλιστα με το παραπάνω, καλύτερα και από τις ΗΠΑ. Προφανώς οι χώρες που δεν έκαναν ό,τι τους αναλογούσε ήταν το Μπαγκλαντές και η Γκάνα. Για αυτό φτάσαμε στο σημείο που φτάσαμε. Για αυτό βυθίζεται η παγκόσμια οικονομία στην χειρότερη ύφεση από τη δεκαετία του 1930.

Οι διεθνείς οργανισμοί, οι κεντρικές τράπεζες και οι κυβερνήσεις ρίχνουν τώρα τις ευθύνες για την ύφεση στην πανδημία. Αλλά “ξεχνάνε” ότι η ύφεση είχε χτυπήσει τις μεγαλύτερες οικονομίες του πλανήτη ήδη από τα τέλη της περασμένης χρονιάς. Και ξεχνάνε ότι οι οικονομολόγοι προέβλεπαν μια βαθιά ύφεση για φέτος πολύ πριν εμφανιστεί ο κορονοϊός στο προσκήνιο.

Η πανδημία δίχως αμφιβολία όξυνε την ύφεση. Αλλά (όπως έχουμε υποστηρίξει πολλές φορές από τις στήλες της Εργατικής Αλληλεγγύης) η πανδημία δεν γέννησε την ύφεση. Η παγκόσμια οικονομία δεν κατάφερε να συνέλθει ποτέ από την κρίση “χρέους” του 2008-9. Είναι αλήθεια ότι οι ρυθμοί ανάπτυξης επέστρεψαν μετά το 2010 σχεδόν σε όλες τις χώρες (η Ελλάδα ήταν μια από τις εξαιρέσεις) σε θετικά επίπεδα. Αλλά δεν έφτασαν ποτέ στα προ του 2009 επίπεδα. Τώρα το ΔΝΤ μιλάει για “ουλές” που θα ταλανίζουν την παγκόσμια οικονομία για πολλά χρόνια. Οι πληγές, όμως, από την κρίση του 2008-9 δεν έχουν κλείσει ακόμα. 

Διασωληνωμένη οικονομία

Η αμερικανική οικονομία εξακολουθεί να βρίσκεται διασωληνωμένη με τα πιεστήρια της κεντρικής τράπεζας. Η Τζάνετ Άλεν, η πρώην διοικήτρια της FED (της κεντρικής τράπεζας των ΗΠΑ) είχε προσπαθήσει να διακόψει αυτή τη διασύνδεση και να “βγάλει” την ασθενή (την αμερικανική οικονομία) από την εντατική. Προσπάθησε να βάλει τέλος στα προγράμματα “ποσοτικής χαλάρωσης” και να επαναφέρει τα επιτόκια σε “φυσιολογικά επίπεδα”. Αλλά η οικονομία υποτροπίασε -πριν ακόμα χτυπηθεί από τον ιό. Τον Ιούλιο του 2019 η αμερικανική Κεντρική Τράπεζα κατέβασε τα επιτόκια της κατά 0,25%. Ακολούθησαν δυο ακόμα μειώσεις μέσα στο 2019. Τον Μάρτη του 2020, εν μέσω πανδημίας, τα επιτόκια έπεσαν στο 0%, στα επίπεδα του Δεκέμβρη του 2008. Όσο για την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, αυτή δεν τόλμησε ποτέ να δοκιμάσει καν να διακόψει την διασωλήνωση.

Τώρα οι άρχουσες τάξεις βρίσκονται σε απόγνωση. Ξέρουν πολύ καλά ότι οι θεραπείες που εφάρμοσαν την προηγούμενη φορά κατάφεραν μεν να κρατήσουν τις οικονομίες στη ζωή, αλλά δεν κατάφεραν να τις γιατρέψουν. Αλλά έχουν ξεμείνει και από συνταγές και από φάρμακα και από θεραπείες. Τα ποσά που “έριξαν” οι κεντρικές τράπεζες, οι κυβερνήσεις και οι διεθνείς οργανισμοί είναι πράγματι μεγάλα -τα μεγαλύτερα στην ιστορία όπως είπε ο Μιούνιχ. Αλλά τα αποτελέσματα είναι πενιχρά. Η ανεργία έχει φτάσει στα επίπεδα του 1930 στις ΗΠΑ. Τα θύματα της πανδημίας μετριούνται σε χιλιάδες αλλά καμιά κυβέρνηση στον κόσμο δεν σκέφτεται καν το λοκ-ντάουν γιατί καμιά οικονομία δεν μπορεί να αντέξει ένα τέτοιο πλήγμα.

Γιατί δεν δουλεύουν τα μέτρα; Υπάρχουν δυο αλληλένδετες αιτίες. Η πρώτη είναι γενική: η κρίση είναι συστημική, οφείλεται στο ίδιο το σύστημα και όχι στα “λάθη” της μιας ή της άλλης κυβέρνησης. Για να βγει το σύστημα από τη σημερινή κρίση χρειάζονται “θυσίες”. Τα αφεντικά, όμως δεν δέχονται να κάνουν καμιά θυσία για να σωθεί το σύστημά τους. Το μόνο που ξέρουν είναι να ζητάνε θυσίες από τους εργάτες και τους φτωχούς – από αυτούς που έχουν πληρώσει ήδη τη μερίδα του λέοντος για την προηγούμενη “διάσωση”. 

Η εξέγερση όμως των “από τα κάτω” δεν τους αφήνει κανένα περιθώριο να ελπίσουν καν ότι θα μπορέσουν να επιβάλλουν τη λιτότητα που “απαιτείται” για να σωθεί το σύστημα.

Τα αφεντικά δεν αρνούνται απλά να πληρώσουν για να σωθεί το σύστημά τους από την κρίση: προσπαθούν να αξιοποιήσουν την κρίση για να αποσπάσουν ακόμα περισσότερο πλούτο. Και αυτή είναι η δεύτερη αιτία για την οποία δεν δουλεύουν τα μέτρα. Τα τρισεκατομμύρια που τυπώνουν οι κεντρικές τράπεζες καταλήγουν με μαθηματική ακρίβεια στις τσέπες των πλούσιων και των ισχυρών που τρέχουν να τα “επενδύσουν” στα χρηματιστήρια και τα κρατικά ομόλογα. “Οι πλουσιότεροι άνθρωποι του πλανήτη είδαν τις περιουσίες τους να αυξάνουν κατά 27,5% από τον Απρίλη ως τον Ιούλη”, έγραφε στις αρχές Οκτώβρη το BBC. Ούτε μια δεκάρα σχεδόν από αυτόν τον πακτωλό των χρημάτων δεν έχει ξοδευτεί για να καλύψει τις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων. Τα μεγάλα χρηματιστήρια του πλανήτη -της Νέας Υόρκης, του Λονδίνου, της Φρανκφούρτης, του Παρισιού, του Τόκιο και της Σανγκάης βρίσκονται σχεδόν όλα σε “ιστορικά υψηλά επίπεδα”. Και οι αποδόσεις των ομολόγων του δημοσίου -ακόμα και της χρεοκοπημένης Ελλάδας- έχουν πέσει σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Χρήματα υπάρχουν, για να θυμηθούμε τον Γιώργο Παπανδρέου. Αλλά βρίσκονται στα λάθος χέρια.