Την επόμενη μέρα, οι φοιτητές βγήκαν στους δρόμους απαιτώντας να τιμωρηθούν οι ένοχοι, να καταργηθεί το καθεστώς της «ετεροδικίας» για τους υπηκόους των Μεγάλων Δυνάμεων και ο «διεθνής τομέας» της πόλης. Όμως, μαζί με τους φοιτητές στο δρόμο βγήκε η εργατική τάξη. Ένα απεργιακό κύμα σάρωσε τις επιχειρήσεις Δυτικής ιδιοκτησίας. Οι Εγγλέζοι, Αμερικάνοι, Γιαπωνέζοι έμποροι, βιομήχανοι, αξιωματικοί, μπάτσοι ανακάλυπταν έκπληκτοι ότι οι «κίτρινοι» δεν ήταν εκ φύσεως υπάκουα υποζύγια. Ακόμα και οι υπηρέτες τους κατέβηκαν σε απεργία.
Το «κίνημα της 30 Μάη» επεκτάθηκε σε όλη την Κίνα. Η πιο δραματική εξέλιξη ήταν στο Χονγκ-Κονγκ. Μια μεγάλη διαδήλωση οργανωμένη από τα συνδικάτα και άλλες μαζικές οργανώσεις της Καντόνας πέρασε μέσα από τις «διεθνείς» συνοικίες της πόλης. Η αστυνομία άνοιξε πυρ, δολοφονώντας 52 διαδηλωτές. Η συνέχεια ήταν μια απεργία και μποϋκοτάζ που παρέλυσε τη βρετανική αποικία και κράτησε 16 μήνες.
Η οργάνωσή της ήταν υπόδειγμα της συλλογικής δύναμης και δημιουργικότητας της εργατικής τάξης. Τις καθημερινές αποφάσεις έπαιρνε μια επιτροπή 13 απεργών που ήταν υπόλογη σε ένα σώμα 800 αντιπροσώπων (ένας για κάθε πεντακόσιους απεργούς). Δεκάδες χιλιάδες απεργοί είχαν μετακινηθεί από το Χονγκ Κόνγκ στην Καντόνα και η επιτροπή εξασφάλισε τη διατροφή και την στέγασή τους κατάσχοντας ακόμα και τεκέδες οπίου. Οργάνωσε σχολεία για την εκπαίδευση των απεργών και των παιδιών τους, έβγαλε εφημερίδα και συγκρότησε μια πολιτοφυλακή με χιλιάδες εργάτες (κάποιες μονάδες ήταν ένστολες).
Το απεργιακό ταμείο ενισχυόταν όχι μόνο από τις δωρεές αλλά και από τα πρόστιμα που έβαζε η επιτροπή σε όσους έσπαγαν το μποϋκοτάζ. Μέχρι και δώδεκα μικρές κανονιοφόρους επιστράτευσε για να ελέγχουν το λαθρεμπόριο στο ποτάμι.
Η απεργιακή επιτροπή ήταν η ενσάρκωση αυτού που συμβαίνει σε κάθε μεγάλη σύγχρονη επανάσταση, της «δυαδικής εξουσίας», όπως είχε ονομάσει ο Λένιν την κατάσταση στην Ρωσία το 1917 όταν η δύναμη των σοβιέτ αναδυόταν δίπλα στην επίσημη εξουσία της Προσωρινής Κυβέρνησης. Ήταν η «κυβέρνηση νο2», έτσι την αποκαλούσαν εχθροί και φίλοι και αυτό ήταν πραγματικά.
«Κυβέρνηση Νο1»
Η «κυβέρνηση Νο1» ήταν το Κουομιτάνγκ (ΚΜΤ). Το είχε ιδρύσει στις αρχές του αιώνα ο Σουν Γιατ Σεν και το πρόγραμμα της οργάνωσης υποσχόταν μια δημοκρατική Κίνα, ενωμένη και σύγχρονη, απαλλαγμένη από την επικυριαρχία των Μεγάλων Δυνάμεων που την είχαν κάνει προτεκτοράτο. Το 1911 μια επανάσταση είχε ανατρέψει την Αυτοκρατορία. Η συνέχεια ήταν η κατάρρευση του κεντρικού κράτους. Στην επαρχία της Γκουανγκτσού (Καντόνα) το ΚΜΤ εξασφάλισε την εξουσία. Ήταν η «εθνικιστική κυβέρνηση» του Νότου.
Μια άλλη πολιτική δύναμη είχε εμφανιστεί. Το Κομμουνιστικό Κόμμα Κίνας ιδρύθηκε το 1921 και στο πρώτο συνέδριό του είχε μόλις 56 μέλη. Ήταν μια μικρή ομάδα διανοούμενων και φοιτητών που αγκάλιασαν το μαρξισμό και το παράδειγμα της Επανάστασης του Οκτώβρη στην Ρωσία. Το κόμμα ρίχτηκε αμέσως στην οργάνωση των συνδικάτων και μέσα σε λίγα χρόνια είχε φτάσει τις 60.000 μέλη, στην συντριπτική πλειοψηφία εργάτες και το μεγαλύτερο μέρος τους στα μεγάλα προλεταριακά κέντρα της εποχής, την Καντόνα και την Σαγκάη.
Το Κομμουνιστικό Κόμμα Κίνας (ΚΚΚ) είχε ενταχθεί στο ΚΜΤ μετά από απόφαση της Κομιντέρν (υπήρχαν έντονες διαφωνίες στο εσωτερικό του). Η Κομμουνιστική Διεθνής στήριζε όλα τα κινήματα ενάντια στην αποικιοκρατία και θεωρούσε το ΚΜΤ εκφραστή της αστικής τάξης που ήθελε το δικό της, ανεξάρτητο κράτος.
Όμως, η συνεργασία δεν ήταν ισότιμη. Η ηγεσία του ΚΜΤ απαίτησε οι κομμουνιστές να ενταχθούν ατομικά στις γραμμές του και να μην προπαγανδίζουν ιδέες ξένες στις «τέσσερις αρχές του Σουν Γιατ Σεν». Η Κομιντέρν το δέχτηκε. Η θεωρητικοποίηση αυτής της στρατηγικής ήρθε από τη νέα ηγετική ομάδα του κόμματος στην Ρωσία, τους εκπροσώπους της γραφειοκρατίας, γύρω από τον Στάλιν και τον Μπουχάριν. Το ΚΜΤ ήταν ένα «μπλοκ τεσσάρων τάξεων», αντιμπεριαλιστικών και αντιφεουδαρχικών, υποστήριζαν. Η εργατική επανάσταση δεν ήταν στην ατζέντα, αυτό που κρινόταν ήταν το «αστικοδημοκρατικό στάδιο».
Γι’ αυτό οι κομμουνιστές έπρεπε «να κάνουν τη δουλειά του κούλη για το ΚΜΤ», όπως είπε ο Μποροντίν, ο εκπρόσωπος της Διεθνούς στην Κίνα («κούληδες» ήταν οι αχθοφόροι και οι βαστάζοι). Ο Στάλιν ήταν πιο «πονηρός». Θα χρησιμοποιήσουμε το ΚΜΤ, έλεγε (την «αριστερή» πτέρυγά του) και μετά «θα τους πετάξουμε σαν στυμμένη λεμονόκουπα». Χρυσός, συνάλλαγμα, όπλα πήγαιναν από την Ρωσία στην Καντόνα. Ρώσοι αξιωματικοί εκπαίδευαν το νέο στρατό του ΚΜΤ –και ίδρυσαν μια Σχολή Ευελπίδων στην Χουαμπόα. Διοικητής της, ένας «αριστερός», ο Τσιανγκ Κάι Σεκ. Ο γιος του σπούδαζε στην αντίστοιχη σχολή της Μόσχας.
Υπήρχαν δυο μεγάλα προβλήματα με αυτή την στρατηγική των «σταδίων» και των ταξικών συμμαχιών. Οι εργάτες και οι αγρότες δεν νοιάζονταν πολύ για στάδια. Για παράδειγμα, οι εργάτες της Σαγκάης ανακάλυψαν ότι έχουν δύναμη με το συνδικάτο. Και μετά διαπίστωσαν ότι στις κινέζικες επιχειρήσεις πληρώνονται ακόμα χειρότερα κι από τις ξένες. Αρχισαν να απεργούν και εκεί. Για τους αγρότες επανάσταση σήμαινε απαλλαγή από τον γαιοκτήμονα και τον φοροεισπράχτορα. Λίγο τους ενδιέφερε αν αυτοί στήριζαν το «εθνικό κίνημα».
Δεσμοί
Οι Κινέζοι αστοί επίσης, διαπίστωσαν μια παλιά αλήθεια: μπορεί οι ιμπεριαλιστές να τους «έριχναν» αλλά οι «ξυπόλητοι» με το θράσος που είχαν αποκτήσει θα τους έτρωγαν. Έτσι κι αλλιώς, οι μεγαλέμποροι, οι τραπεζίτες και όποιοι βιομήχανοι υπήρχαν ήταν δεμένοι με ακατάλυτους δεσμούς με τους τσιφλικάδες και τους γραφειοκράτες του παλιού κράτους. Συχνά ήταν συγγενείς. Τα παιδιά τους ήταν στο στρατό του ΚΜΤ, αξιωματικοί βέβαια.
Τον Μάρτη του 1926 ο Τσιανγκ Κάι Σεκ έκανε ένα μινι πραξικόπημα στην Καντόνα. Συνέλαβε στελέχη του ΚΚΚ, έκλεισε συνδικάτα και έστειλε τελεσίγραφο: σταματήστε τις «προκλήσεις», υπακούστε στις διαταγές μου. Το ΚΚΚ κλονίστηκε. Η μισή ΚΕ του ήταν υπέρ της ρήξης με το ΚΜΤ. Όμως, ο Στάλιν (και ο Μπουχάριν) είχαν άλλη γνώμη. Τελικά το κόμμα υποχώρησε. Μέχρι και το κατάλογο των μελών του έδωσε στο ΚΜΤ.
Η κορύφωση του δράματος θα ερχόταν ένα χρόνο μετά, στην Σαγκάη. Στα τέλη του 1926 ο στρατός του ΚΜΤ άρχισε τη «Εκστρατεία του Βορρά» που τον έφερε στις πύλες της Σαγκάης (κυβερνιόταν από μια κυβέρνηση μαριονέτα των Μεγάλων Δυνάμεων). Οι κομμουνιστές που προπορεύονταν οργάνωναν τους αγρότες σε σωματεία και τους ξεσήκωναν.
Στις 21 Μάρτη, με τον στρατό του Τσιανγκ Κάι Σεκ στρατοπεδευμένο έξω από την πόλη σχεδόν ένα μήνα, η Γενική Εργατική Ένωση της Σαγκάης κάλεσε σε απεργία και εξέγερση. Ένα εκατομμύριο εργάτες κατέβηκαν σε απεργία. Η εργατική πολιτοφυλακή είχε περισσότερα από πέντε χιλιάδες μέλη. Όμως, οπλισμό είχε μόνο 150 περίστροφα. Παρόλα αυτά οι εργάτες έκαναν έφοδο στα αστυνομικά τμήματα και τα κατέλαβαν. Ο στρατός του ντόπιου πολέμαρχου κατέρρευσε.
Μια εργατική εξέγερση είχε απελευθερώσει τη μεγαλύτερη πόλη της Κίνας. Στις 26 Μάρτη, ο Τσιανγκ Κάι Σεκ μπήκε θριαμβευτής στην πόλη. Την επόμενη μέρα κήρυξε στρατιωτικό νόμο. Το Κομμουνιστικό Κόμμα έδωσε «γραμμή» να μην υπάρξει αντίσταση. Ακόμα και όταν άρχισαν οι συλλήψεις κομμουνιστών και συνδικαλιστών.
Τα ξημερώματα της 12 Απρίλη μια τρομπέτα ήχησε από το αρχηγείο του Τσιανγκ Κάι Σεκ και ένα πολεμικό πλοίο απάντησε με τη σειρήνα του. Την ίδια στιγμή τα πολυβόλα άρχισαν να βάλουν κατά βούληση. Ήταν το σινιάλο για να αρχίσει η σφαγή. Στρατός, αστυνομία, μπράβοι των «τριάδων» (της Κινέζικης Μαφίας) έπεσαν πάνω στα γραφεία των εργατικών οργανώσεων και στις εργατογειτονιές, με λίστες ανά χείρας. Οι βρετανικές και γαλλικές αστυνομίες και στρατιωτικά αποσπάσματα έτρεξαν να συμβάλουν κι αυτά στο θεάρεστο έργο.
Μέσα σε λίγες μέρες πέντε χιλιάδες εργάτες είχαν σφαγιαστεί. Σε κάποιες περιπτώσεις γνωστοί αγωνιστές πετάχτηκαν ζωντανοί μέσα σε καζάνια ατμομηχανών –για παραδειγματισμό. Μέσα σε ένα χρόνο το ΚΚΚ είχε χάσει τα μισά από τα μέλη του –δολοφονημένα. Η Επανάσταση του 1925-27 είχε ηττηθεί και το εργατικό κίνημα εξουδετερώθηκε για δεκαετίες. Η λογική της ταξικής πάλης αποδείχτηκε πιο δυνατή από τις πονηριές του Στάλιν που εξασφάλισαν στους κομμουνιστές το ρόλο της «στυμμένης λεμονόκουπας».