Ο πρώτος είναι ότι δεν είναι και τόσο πίσω στον χρόνο όσο θα ήθελαν να μας κάνουν να πιστέψουμε κάποιοι. Δεν είναι μόνο φαντάσματα σαν τον Πατακό που συνεχίζουν να περιφέρονται ελεύθερα δυστυχώς, μαζί τους και λιγότερα γνωστά «αστέρια» της επταετίας -δικαστικοί, στρατιωτικοί, αστυνομικοί, «παράγοντες»... Αντίστοιχα, χιλιάδες αγωνιστές και αγωνίστριες που διώχθηκαν, φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν από τη χούντα είναι ανάμεσά μας. Όταν σήμερα στη βουλή είναι βουλευτής ο γιος του Πλεύρη, του «φύρερ» του κόμματος της 4ης Αυγούστου και ιδεολογικού γκουρού της χούντας, δεν υπάρχουν περιθώρια για εξασθένιση της ιστορικής μνήμης, όσο και να προσπαθούν οι Καρατζαφέρηδες να παραστήσουν τους δημοκράτες και μάλιστα τους «αντιστασιακούς».
Η χούντα της 21ης Απρίλη κατάργησε όλες τις δημοκρατικές ελευθερίες, έστειλε χιλιάδες αριστερούς και συνδικαλιστές στα ξερονήσια και τις φυλακές. Τα συνδικάτα, οι φοιτητικοί σύλλογοι, μπήκαν κάτω από την «διοίκηση» της Ασφάλειας και των χαφιέδων. Λογοκρισία στις εφημερίδες και σε κάθε μορφή έκφρασης. Παρελάσεις, εμβατήρια, «Γιορτές της Πολεμικής Αρετής των Ελλήνων», «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών» -οι εμετικοί ρατσιστές των ΜΥΚ του Λιμενικού έχουν μια ολόκληρη ιστορία πίσω τους. Το κίνημα που ανέτρεψε τη χούντα, με κορυφαία στιγμή την εξέγερση του Πολυτεχνείου, και άνθισε στα χρόνια της μεταπολίτευσης επέβαλε όλες τις δημοκρατικές κατακτήσεις που χρησιμοποιούν σήμερα στους αγώνες τους οι εργαζόμενοι και η νεολαία. Το δικαίωμα στην απεργία, στη διαδήλωση, την συλλογική οργάνωση χωρίς την ανάμειξη του κράτους, το πανεπιστημιακό άσυλο.
Συνήθως οι ερμηνείες που δίνονται για την χούντα περιορίζονται στο εξής σχήμα: μια χούφτα επίορκοι αξιωματικοί, γύρω από τον Παπαδόπουλο, τον Πατακό, τον Μακαρέζο, τον Ιωαννίδη, εκμεταλλεύθηκαν τις «ανώμαλες» πολιτικές συνθήκες και επέβαλαν μια δικτατορία που οδήγησε σε εθνική καταστροφή στην Κύπρο το 1974. Στην πιο επεξεργασμένη εκδοχή της ? αυτή η ερμηνεία αποδίδει τα αίτια της χούντας στις ιδιομορφίες του αυταρχικού μετεμφυλιακού κράτους και ενός καθυστερημένου καπιταλισμού πολύ διαφορετικού από τους «αναπτυγμένους» του δυτικού κόσμου. Αυτές οι ερμηνείες είναι λάθος. Καταρχήν, γιατί η Ελλάδα στην οποία επιβλήθηκε η χούντα, ήταν μια χώρα με θαυμαστούς ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης, που το 1962 είχε συνδεθεί με την ΕΟΚ (τον πρόδρομο της ΕΕ) με προοπτική να γίνει μέλος της.
Το «εμφυλιακό» κράτος ήταν όντως μια πραγματικότητα. Οι παρακρατικοί μηχανισμοί που έλυναν κι έδεναν, ο ρόλος του Παλατιού, των μυστικών υπηρεσιών και του στρατού ήταν τα προϊόντα της συντριβής του κινήματος της αντίστασης στα τέλη της δεκαετίας του ´40 από την άρχουσα τάξη και τους ιμπεριαλιστές προστάτες της -κύρια τον αμερικάνικο ιμπεριαλισμό. Όμως, τέτοιοι «παρακρατικοί» μηχανισμοί υπήρχαν σε όλα τα κράτη της Ευρώπης, και δεν είναι καθόλου ασύμβατοι με την «κανονική» λειτουργία του κράτους στον καπιταλισμό: ενός αντιδημοκρατικού μηχανισμού που αποστολή του έχει να υπερασπίζει τα συμφέροντα της εκμεταλλευτικής μειοψηφίας. Και η χούντα δεν επιβλήθηκε το 1957, αλλά το 1967. Και υπήρχαν συγκεκριμένοι λόγοι γι´ αυτό.
Ηταν μια περίοδος που η άρχουσα τάξη είχε μεγάλες φιλοδοξίες αλλά και μεγάλα προβλήματα. Το ελληνικό κεφάλαιο, οι κατασκευαστικές εταιρείες, οι εφοπλιστές, είχαν μεγάλα συμφέροντα στην Μέση Ανατολή. Όμως, εκείνη ακριβώς την περίοδο η Μέση Ανατολή έβραζε: το κίνημα των Παλαιστίνιων άρχισε να φουντώνει, το μήνυμα του Νάσερ ενέπνεε αντιμπεριαλιστικά κινήματα σε όλη την περιοχή. Οι ΗΠΑ, που έχαναν τον πόλεμο στο Βιετνάμ, φοβόντουσταν την απώλεια του ελέγχου στην στρατηγική περιοχή των πετρελαίων. Η ελληνική άρχουσα τάξη ήθελε να γίνει το ορμητήριο του ιμπεριαλισμού για την σταθεροποίηση του ελέγχου του στην Μέση Ανατολή.
Η χούντα επιβλήθηκε τον Απρίλη και τον Ιούνη του 1967 ξέσπασε ο «Πόλεμος των Επτά Ημερών». Το Ισραήλ με την βοήθεια των ΗΠΑ νίκησε τους στρατούς της Αιγύπτου, της Συρίας και της Ιορδανίας. Ο Αλέξης Παπαχελάς στο βιβλίο του «Ο βιασμός της Ελληνικής Δημοκρατίας» δίνει την εικόνα του ρόλου της Ελλάδας στον αραβοϊσραηλινό πόλεμο τον Ιούνη του 1967:
Πόλεμος
«Τον Ιούνιο του 1967, η διεθνής συγκυρία βοήθησε καθοριστικά τις σχέσεις της Χούντας με την Ουάσιγκτον. Ο πόλεμος ανάμεσα στο Ισραήλ και τις αραβικές χώρες δημιούργησε σημαντικές ανάγκες για το αμερικάνικο Πεντάγωνο, μεταξύ άλλων για την χρησιμοποίηση των βάσεων στην Ελλάδα, την μεταφορά αμερικανών πολιτών και συγγενών διπλωματικών υπαλλήλων σε ουδέτερη χώρα, καθώς και την πτήση αεροσκαφών στο ελληνικό εναέριο χώρο. Ο Ντιν Ρασκ, Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ εισηγήθηκε στον Λίντον Τζόνσον να ενισχύσουν τα εξοπλιστικά προγράμματα της Χούντας επειδή «έχουμε εγκαταστάσεις στην Ελλάδα οι οποίες είναι σημαντικές για την Αεροπορία, το Ναυτικό, τη CIA και την USIA, και η αξία των οποίων έχει αυξηθεί μετά τον αραβοϊσραηλινό πόλεμο. Ο πόλεμος αυτός υπογράμμισε την σημασία της Ελλάδας (μαζί με την Τουρκία και το Ιράν) για τα αμερικάνικα συμφέροντα».
Η Κύπρος έπαιζε κρίσιμο ρόλο σε εκείνη την συγκυρία. Όποιος την έλεγχε, αποκτούσε πολλούς πόντους στο παιχνίδι των ανταγωνισμών. Γι´ αυτό το λόγο από το 1963-64 είχε ξεκινήσει ένας γύρος εθνοκαθάρσεων και επεμβάσεων στο νησί. Για τις ελληνικές κυβερνήσεις, ήταν ένα δύσκολο παιχνίδι.
Όλοι αυτοί οι παράγοντες σήμαιναν ότι η άρχουσα τάξη χρειαζόταν «ησυχία τάξη και ασφάλεια» για να προωθήσει τα συμφέροντά της. Όμως, ακριβώς αυτό της έλειπε. Ο παράγοντας που την εμπόδιζε ήταν το κίνημα των εργατών και της νεολαίας που άρχισε να δυναμώνει με απειλητικό τρόπο ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ´60. Οι προσπάθειες να αντιμετωπιστεί αυτό το κίνημα με την καταστολή είχαν γυρίσει μπούμερανγκ, είχαν προκαλέσει μια βαθιά πολιτική κρίση στην κυρίαρχη τάξη: οι «εκλογές της βίας και της νοθείας» του 1961, η δολοφονία του βουλευτή της ΕΔΑ Γρηγόρη Λαμπράκη το 1963, αντί να φοβίσουν το κίνημα, οδήγησαν στο γκρέμισμα την ΕΡΕ του «εθνάρχη» Καραμανλή. Η κυβέρνηση της Ένωσης Κέντρου δεν μπόρεσε να φρενάρει αυτό το κίνημα.
Τον Ιούλη του 1965, ήρθε η πρόβα τζενεράλε του πραξικοπήματος που απέτυχε. Ο Κωνσταντίνος ουσιαστικά «απέλυσε» τον πρωθυπουργό Γ. Παπανδρέου και διόρισε κυβερνήσεις των εκλεκτών του με την βοήθεια των «Αποστατών» της Ενωσης Κέντρου (ο Μητσοτάκης είναι ακόμα εδώ γύρω να μας θυμίζει εκείνη την εποχή). Ηταν ένα «παλατιανό πραξικόπημα», μια «Συνταγματική εκτροπή» πρώτου μεγέθους. Η απάντηση του κόσμου ήταν ένα συγκλονιστικό κίνημα 70 ημερών, που έχει μείνει στην ιστορία ως τα «Ιουλιανά».
Για δυο μήνες η άρχουσα τάξη δεν μπορούσε να βρει σταθερή κυβέρνηση, το κίνημα κυριαρχούσε στους δρόμους με ένα ποτάμι συλλαλητηρίων, συγκεντρώσεων και συγκρούσεων με την αστυνομία. Τον Ιούλη του 1965 οργανώθηκε η πρώτη Γενική Πολιτική Απεργία από το 1946. Το κίνημα έθετε όλο και πιο ριζοσπαστικά αιτήματα, με κυριότερο το «Δημοψήφισμα» για τη κατάργηση της Μοναρχίας. Η Ελλάδα είχε ξεκινήσει να ζει το δικό της «Μάη του 1968» τρία χρόνια πριν από την ομώνυμη έκρηξη στη Γαλλία που σηματοδότησε μια ολόκληρη δεκαετία με επαναστάσεις και εξεγέρσεις σε όλο τον κόσμο.
Στρατηγική
Το κίνημα των Ιουλιανών όμως έχασε. Η αιτία ήταν η στρατηγική της Αριστεράς, της ΕΔΑ και του ΚΚΕ. Ηταν εντυπωσιακό το γεγονός ότι ενώ μετά από κάθε πρόκληση της άρχουσας τάξης σημειωνόταν μια μεγάλη άνοδο του κινήματος, για την ηγεσία της Αριστεράς σήμαινε το καμπανάκι για μια πιο δεξιά προσαρμογή. Ηταν μια στρατηγική που στο όνομα των «ρεαλιστικών συμμαχιών» κήρυττε την «αυτοσυγκράτηση» των αγώνων και έκανε την αριστερά ουρά της Ένωσης Κέντρου.
Το κίνημα των Ιουλιανών κατατρόμαξε την άρχουσα τάξη. Γι´ αυτό παρά την κάμψη του, τα σενάρια για κάποιου είδους «εκτροπή» έπαιρναν και έδιναν στους κόλπους της κυρίαρχης τάξης και των μηχανισμών της. Όσο περνούσαν οι μήνες, το 1966 και στις αρχές του 1967, οι πληροφορίες και τα σχέδια για το πραξικόπημα, για την ακρίβεια για τα πραξικοπήματα, που σχεδιάζονταν γίνονταν θέμα κουτσομπουλιού στα σαλόνια και τις δεξιώσεις της «καλής κοινωνίας». Και σε αυτό το σημείο το βιβλίο του Παπαχελά δίνει χαρακτηριστικές εικόνες.
Όπως σημείωνε η Μαρία Στύλλου σε άρθρο της στο περιοδικό «Σοσιαλισμός από τα κάτω» (Νο 62, Απρίλης - Μάης 2007) για τα «40 χρόνια από την Χούντα»:
«Το πραξικόπημα της Χούντας, λοιπόν, δεν ήταν απλά μια προέκταση αντιδημοκρατικών μηχανισμών σαν κατάλοιπο προηγούμενων εποχών υπανάπτυξης και εξάρτησης. Ήταν κατοχύρωση των γεωπολιτικών συμφερόντων της άρχουσας τάξης που συμβάδιζαν με τις ανάγκες των ΗΠΑ στην περιοχή. Και κατοχύρωση της οικονομικής στρατηγικής της που συμβάδιζε με τα σχέδια της ΕΟΚ. Όλοι αυτοί ήθελαν πυγμή απέναντι στο κίνημα που απειλούσε τις επενδύσεις, τις βάσεις και την πολιτική σταθερότητα τους. Και την βρήκαν με το πραξικόπημα των Συνταγματαρχών».