Η κρίση της νεοφιλελεύθερης παγκόσμιας τάξης επιταχύνεται βδομάδα τη βδομάδα. Παρόλα αυτά, η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση εξακολουθεί να έχει τους υποστηρικτές της. Ο Μάρτιν Γουλφ, ο Νο 1 σχολιαστής της εφημερίδας Financial Times έγραψε μια απολογία την περασμένη εβδομάδα για αυτό που ο ίδιος αποκαλεί “η με σώας τας φρένας παγκοσμιοποίηση”. Ο Γουλφ παραδέχεται ότι υπάρχει πρόβλημα αλλά θεωρεί ότι είναι κατά βάση πολιτικό, ότι οφείλεται στους συνήθεις υπόπτους -τον Τραμπ και το Brexit.
Η κρίση της παγκοσμιοποίησης όμως έχει πολύ βαθύτερες ρίζες, ρίζες που προέρχονται από το χρηματοπιστωτικό κραχ του 2007-8 και τη Μεγάλη Ύφεση που το ακολούθησε. Διάφοροι οικονομικοί δείκτες δείχνουν ότι η αναταραχή αυτή έχει καταλήξει σε αυτό που το περιοδικό The Economist ονόμασε “καθυστεροποίηση” πριν από μερικούς μήνες.
Ένα από τα βασικά της σημάδια είναι η επιβράδυνση των ρυθμών αύξησης του παγκόσμιου εμπορίου. Στο απόγειο της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, το παγκόσμιο εμπόριο αύξανε δυο φορές γρηγορότερα από την παγκόσμια παραγωγή. Αυτή η ραγδαία άνοδος αντικατόπτριζε την επέκταση των παγκόσμιων εφοδιαστικών αλυσίδων -αυτό που οι πανεπιστημιακοί αποκαλούν “παγκόσμιες αλυσίδες αξίας” που μετατρέπουν την παραγωγή σε μια παγκόσμια διασυνδεδεμένη διαδικασία.
Η Τζίλιαν Τετ ανέλυσε αυτή την αλλαγή που επέβαλλε το κραχ σε ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο στην Financial Times. ”Στην αρχή της προηγούμενης δεκαετίας”, γράφει, “το παγκόσμιο εμπόριο αύξανε κατά σχεδόν 8% κάθε χρόνο, με ρυθμό διπλάσιο από το ΑΕΠ. Φέτος, όμως, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου εκτιμάει ότι η αύξηση του εμπορίου δεν θα ξεπεράσει το 2,6% -το ίδιο ακριβώς ποσοστό με το οποίο αναμένεται να αυξηθεί και το παγκόσμιο ΑΕΠ”.
Αυτή η καθίζηση, σημειώνει η Τετ, αποδίδεται κατά κανόνα στον προστατευτισμό του Τραμπ και ιδιαίτερα στον εμπορικό του πόλεμο ενάντια στην Κίνα. Αλλά όπως δείχνει μια μελέτη του Χιούν-σον Σιν, του κύριου οικονομικού συμβούλου της Τράπεζας Διεθνών Διακανονισμών (BIS), την οποία επικαλείται η Τετ, αυτό δεν είναι αλήθεια.
Ο Σιν έδειξε ότι “από το 2000 έως το 2008 υπήρξε μια φρενήρης ανάπτυξη των διεθνών εφοδιαστικών αλυσίδων. Οι ακαθάριστες εξαγωγές απογειώθηκαν σε σχέση με το ΑΕΠ, αυξανόμενες αθροιστικά κατά 16%, κύρια λόγω της έντονης αύξησης των εμπορικών δραστηριοτήτων ανάμεσα στη Δύση και την Κίνα. Παρόλο που το εμπόριο ανέκαμψε μετά το 2009 οι ρυθμοί δεν επανήλθαν ποτέ σε οτιδήποτε που να πλησιάζει καν την προ το 2007 περίοδο”. Ο Σιν εστιάζει την ερμηνεία του στο ρόλο του χρηματοπιστωτικού συστήματος στην αύξηση των παγκόσμιων εφοδιαστικών αλυσίδων.
Όπως γράφει, “οι επιχειρήσεις χρειάζονται τεράστια κεφάλαια κίνησης για να λειτουργήσουν τις εφοδιαστικές τους αλυσίδες. Τυπικά τα δυο τρίτα αυτών των κεφαλαίων προέρχονται από τις δικές τους πηγές ενώ το υπόλοιπο ένα τρίτο προέρχεται από την τραπεζική ή εξωτραπεζική πίστη. Στη διάρκεια της προ του 2007 εκρηκτικής ανόδου της δανειοδότησης οι επιχειρήσεις μπορούσαν να εξασφαλίσουν εύκολα και τα κεφάλαια κίνησης και τα εμπορικά κεφάλαια.
Αλλά έκτοτε οι τράπεζες έχουν αντιστρέψει αυτή την τάση. Αυτό οφείλεται εν μέρει στους κανονισμούς που επιβλήθηκαν μετά την κρίση, που έχουν κάνει πιο ακριβές για τις δυτικές τράπεζες τις παροχές αυτών των χρηματοδοτήσεων. Ταυτόχρονα, όμως, επειδή οι ίδιοι οι πόροι των τραπεζών έχουν χτυπηθεί από τις επιπτώσεις των εξαιρετικά χαμηλών επιτοκίων”.
Κερδοσκοπικές φούσκες
Αυτή είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα διαπίστωση για το πώς το τραπεζικό σύστημα -και ιδιαίτερα οι τράπεζες και οι σκιώδεις τράπεζες στις ΗΠΑ και την Ευρώπη- δεν φούσκωναν απλά και μόνο τις δικές τους κερδοσκοπικές φούσκες αλλά έσπρωχναν και την παραγωγή και το εμπόριο σε αυτές.
Όπως γράφει η Τετ: “Η έρευνα δείχνει ότι η προ του 2007 χρηματοπιστωτική φούσκα δεν δημιούργησε μόνο μια ραγδαία αύξηση στις τιμές των ακινήτων αλλά βοήθησε να δημιουργηθεί και μια φούσκα στο εμπόριο και τις εφοδιαστικές αλυσίδες”. Και καταλήγει: “Στο βαθμό που η φούσκα αυτή έχει τώρα σκάσει μοιάζει μη ρεαλιστικό να περιμένει κανείς ότι ο κόσμος θα ξαναδημιουργήσει μια νέα αύξηση του εμπορίου στο άμεσο μέλλον -ακόμα και αν, μέσα από κάποιο θαύμα, οι ΗΠΑ και η Κίνα σταματήσουν ξαφνικά τον εμπορικό πόλεμο”.
Ένας άλλος τρόπος για να διατυπώσει κανείς αυτό το συμπέρασμα θα ήταν να πει ότι η παγκόσμια οικονομική και χρηματοπιστωτική κρίση του 2007-8 “έσπασε” την νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση. Οι πολιτικές ανατροπές των τελευταίων χρόνων αντανακλούν τις ανισορροπίες που φέρνουν αυτές οι οικονομικές αντιφάσεις.
Αυτό σημαίνει ότι έχει μεγάλη σημασία να κινητοποιούμαστε ενάντια στον ρατσισμό του Τραμπ και των μιμητών του- σαν τον Μπόρις Τζόνσον. Αλλά ταυτόχρονα θα πρέπει να χτίζουμε μια εναλλακτική λύση απέναντι όχι μόνο στον νεοφιλελευθερισμό αλλά και τον ίδιο τον καπιταλισμό.